Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, WHO

 

 

 

 

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (e. World Health Organization, WHO) var stofnuð árið 1948 og er sérhæfð stofnun innan Sameinuðu þjóðanna sem samræmir aðgerðir á sviði alþjóðlegra heilbrigðismála og vinnur að betri lýðheilsu í heiminum. WHO starfar með öllum 193 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna til að stuðla að bættu heilbrigði og þróun innan aðildarríkjanna. WHO starfar einnig með ríkisstjórnum aðildarríkjanna og öðrum aðilum í að framfylgja heilbrigðisstefnum þessara ríkja. Markmið WHO er að heilsufar alls fólks allstaðar sé sem allra best.

Frá stofnun hefur WHO tekið forystu í baráttunni gegn erfiðum faröldrum eins og HIV/alnæmi, malaríu, berklum, Zika-veirunni. ebólu og COVID-19. Jafnframt kemur WHO að almennari lýðheilsumálum, eins og kyn- og frjósemisheilbrigði og fæðuöryggi. Innan stofnunarinnar fer fram mikið af rannsóknum þar sem gögnum er safnað og gefnar eru út skýrslur um heilsufar á alþjóðavettvangi.

Alþjóðaheilbrigðisþingið (e. World Health Assembly) er ákvörðunaraðili WHO. Þar koma saman sendinefndir frá öllum aðildarríkjum WHO. Meginhlutverk þess er að ákvarða stefnu WHO, skipa framkvæmdastjóra, hafa eftirlit með fjármálastefnu og endurskoða og samþykkja fyrirhugaða fjárhagsáætlun. Alþjóðaheilbrigðisþingið er haldið árlega í Genf í Sviss. Í framkvæmdastjórn Alþjóðaheilbrigðisþingsins sitja 34 einstaklingar sem hafa sérþekkingu á heilbrigðismálefnum. Þeir eru tilnefndir af aðildarríkjum WHO og eru kosnir til þriggja ára í senn. Þeir ákvarða dagskrá Alþjóðaheilbrigðisþingsins og þær ályktanir sem verða til meðferðar. Árlegur stjórnarfundur er haldinn í janúar ár hvert, en annar styttri fundur fer fram í maí, í framhaldi af Alþjóðaheilbrigðisþinginu. Meginhlutverk stjórnarinnar eru að ráðleggja og hrinda í framkvæmd ákvörðunum og stefnu heilbrigðisþingsins.

Framkvæmdarstjóri WHO er Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus. Hann var kosinn árið 2017 af aðildaríkjum WHO og hlaut endurkjör árið 2022. Hann er frá Eþíópíu og er menntaður í líffræði og ónæmis- og faraldsfræði með sérhæfingu í malaríu. Dr. Tedros hefur greint frá því í viðtölum að það að verða vitni að þeirri miklu þjáningu sem malarían olli í Eþíópíu hafi valdið því að hann fetaði þessa starfsbraut, en bróðir hans lést ungur úr malaríu. Hann var heilbrigðisráðherra Eþíópíu frá 2005 til 2012 og utanríkisráðherra Eþíópíu frá 2012 til 2016. Strax eftir að hann hóf störf hjá WHO gerði Dr. Tedros grein fyrir fimm lykiláherslum fyrir samtökin; heilbrigðisþjónusta fyrir alla, heilsutengd neyðartilvik, heilsu kvenna, barna og unglinga, heilsufarsleg áhrif loftslags- og umhverfisbreytinga og endurskipulagning WHO. Þrátt fyrir að WHO hafi verið í framlínu í Ebólufaraldrinum 2014, var stofnunin gagnrýnd fyrir svifaseinar aðgerðir. Gagnrýnendur sögðu að aðgerðaleysi stofnunarinnar hefði kostað mannslíf og að stofnunin hefði verið lömuð vegna niðurskurðar. Miklar breytingar urðu í kjölfarið og kom þáverandi framkvæmdarstjóri WHO, Dr. Margaret Chan, upp nýrri áætlun fyrir heilsutengd neyðartilvik. Með henni var stofnuninni gert kleift að bregðast við neyðarástandi með skjótari og skilvirkari hætti.

Hlutverk WHO þegar heimsfaraldur geisar er að fylgjast stöðugt með þróun faraldursins og þróa leiðbeiningar um viðeigandi ráðstafanir fyrir aðildarríkin. Með auknu og virku eftirliti eru einkenni sjúkdómsins metin og tilmæli veitt um læknisfræðileg og önnur inngrip. Þegar atburður hefur verið staðfestur metur WHO áhættustigið og kemur af stað aðgerðarplani til þess að vernda og draga úr afleiðingum faraldra, hamfara, átaka eða annarra hættu. Innan 48 klukkustunda frá yfirlýstu neyðarástandi grípur WHO til viðeigandi aðgerða, til dæmis með því að virkja viðeigandi viðbragðsaðila, með því að miðla áhættunni til viðeigandi svæða og nágrannalanda og með því að senda sérfræðinga og teymi með viðeigandi útbúnað og birgðir, eins og til dæmis hlífðarfatnað, lyf og bóluefni. WHO er með viðbragðssjóð sem veitir stofnuninni úrræði til að bregðast strax við faröldrum og öðrum atburðum sem hafa heilsufarslegar afleiðingar. Getan til að bregðast skjótt við áður en önnur fjármögnun er virkjuð getur hindrað að neyðarástand fari úr böndunum og bjargað mannslífum.

Opinberlega er það WHO sem ákvarðar hvenær farsótt telst vera heimsfaraldur. Faraldur (e. epidemic) er skilgreindur sem tilvist sjúkdóms, ákveðins heilsutengds atferlis eða annarra atburða sem varða heilsu fólks innan ákveðins samfélags eða landsvæðis, í tíðni sem er umfram það sem vænta má undir eðlilegum kringumstæðum. Með heimsfaraldri (e. pandemic) er átt við útbreiðslu nýs sjúkdóms um heim allan. Heimsfaraldrar með nýjum stofni inflúensuveira eru gott dæmi um heimsfaraldur, en þeir breiðast jafnan hraðar út en hin hefðbundin árstíðabundna inflúensa því að verndandi mótefni eða ónæmi er ekki til staðar meðal fólks. Árstíðabundin inflúensa telst því ekki vera heimsfaraldur þó hún geti valdið umtalsverðum og útbreiddum veikindum, enda er ekki um alveg nýja veiru að ræða á hverju ári heldur afbrigði af fyrri veirustofnum sem margir eru ónæmir fyrir.

Skæður ebólu-faraldur kom upp í Vestur-Afríku á árunum 2014 til 2016 en veiran greindist fyrst árið 1976. Áður hafði ebóla valdið staðbundinni útbreiðslu, en á þessum árum hafði ebóla alvarlegar afleiðingar í Gíneu, Líberíu og Síerra Leóne og dreifðist til sex annarra landa í þremur heimsálfum. Á tímabilinu náðist góður árangur og setti WHO upp aðgerðarplan og verkferla sem gerði þeim kleift að bregðast hratt við á áhrifaríkan hátt. Fjöldi sjálfboðaliða, vísindamanna, rannsakenda og framleiðenda tóku saman höndum og árið 2015 hófust tilraunir með bóluefni sem hefur borið góðan árangur. Í lok árs 2015 voru starfræktar 24 tilraunastofur auk búnaðar sem gátu greint ebólu veiruna hratt. klínískar rannsóknir um bóluefnið voru komnar langt á veg, vettvangi með þúsundum heilbrigðisstarfsmönnum sem tilbúnir voru að fara á helstu smitsvæði var komið á laggirnar og þúsundir sérfræðinga voru þjálfaðir. WHO miðar að því að koma í veg fyrir útbreiðslu ebólu með því að viðhalda eftirliti og styðja lönd í áhættuhópi við að þróa viðbúnaðaráætlanir. Þegar útbreiðsla ebólu greinist bregst WHO meðal annars með því að styðja þátttöku í samfélaginu, greina sjúkdóminn, rekja snertingu, bólusetja, veita rannsóknarstofuþjónustu, beita smitstjórnun, veita þjálfun og aðstoð við öruggar og virðulegur greftrunaraðferðir.

Árið 2015 varð mikil útbreiðsla Zika-veiru í Brasilíu og tæplega 70 lönd upplifðu sinn eigin Zika-faraldur. Fólk smitaðist aðallega vegna bita frá sýktum moskítóflugum af tegundinni Aedes aegypti. Einkenni sjúkdómsins eru vanalega mild og vara í tvo til sjö daga en Zika-veiran getur valdið alvarlegri skaða hjá þunguðum konum þar sem sjúkdómurinn getur valdið vanþroska á heila nýfæddra barna og dverghöfði. Engin meðferð er til við Zika-veirunni eða tengdum sjúkdómum, en vörn gegn flugnabitum er lykilaðgerð til að koma í veg fyrir smit. WHO stuðlar meðal annars að rannsóknum á forvörnum, eftirliti og stjórnun á Zika-veirunni og fylgikvillum hennar. Einnig hefur stofnunin þróað, styrkt og innleitt samþætt eftirlitskerfi fyrir Zika-veiruna og eflt getu rannsóknarstofa um heim allan til að gera prófanir á Zika-veirunni. Stofnunin hefur einnig eflt stuðning og umönnun við börn og fjölskyldur sem verða fyrir áhrifum af fylgikvillum Zika-veirunnar.

Þann 11. mars 2020 lýsti WHO því yfir að Kórónu-veiran (COVID-19) væri orðin að heimsfaraldri og er það í fyrsta sinn sem að kórónuveira veldur heimsfaraldri. Þá voru komin upp 118.000 tilfelli í 114 löndum og 4.291 látnir.

Heimildir og gagnlegar upplýsingar:

Brynja Þrastardóttir tók saman.