Alþjóðavinnumálastofnunin er sú stofnun Sameinuðu þjóðanna sem sinnir verkefnum tengdum atvinnu. Stofnunin vinnur að fimm náskyldum málaflokkum sem tengjast atvinnu. Í fyrsta lagi setur stofnunin alþjóðlega vinnustaðla, í öðru lagi berst stofnunin fyrir réttindum launþega, í þriðja lagi hvetur stofnunin til þess að góðir valkostir standi til boða þegar kemur að atvinnu, í fjórða lagi berst stofnunin fyrir auknum félagslegum réttindum á meðal aðildarríkjanna og í fimmta lagi vinnur stofnunin að því að að styrkja þríhliða samtal um vinnutengd málefni.
Alþjóðavinnumálastofnunin hefur einstakt skipulagt sem tengir saman ríkisstjórnir, atvinnurekendur og fulltrúa launþega í þríhliða samtali. 187 aðildarríki eru að Alþjóðavinnumálastofnuninni og hún er ein elsta undirstofnun SÞ. Höfuðstöðvar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eru í Genf í Sviss. Hnattrænt net sérfræðinga á sviði tæknimála og vettvangsskrifstofur má finna í rúmlega 40 löndum.
Stjórnarnefnd alþjóðavinnumálaskrifstofunnar
Hlutverk stjórnarnefndar er meðal annars að annast framkvæmd ályktana sem Alþjóðavinnumálaþingið samþykkir, ákveða dagskrá vinnumálaþinganna, samþykkja starfsáætlun fyrir alþjóðavinnumálaskrifstofuna og ráða aðalforstjóra. Ríkisstjórnir aðildarríkja eiga langflesta fulltrúa í stjórnarnefnd en fulltrúar launþega og atvinnurekenda eiga jafnmörg sæti í stjórnarnefndinni.
Alþjóðavinnumálaráðstefnan (ILC) hittist og kemur saman einu sinni á ári. Markmið ráðstefnunnar er að samþykkja nýja alþjóðlega vinnustaðla auk þess að samþykkja vinnu- og fjárhagsáætlun fyrir Alþjóðavinnumálastofnunina.
Samkvæmt stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar skulu fastastofnanir vera allsherjarþing fulltrúa aðildarríkja, stjórnarnefnd og alþjóðavinnumálaskrifstofan. Í öllum þessum stofnunum eiga fulltrúar atvinnurekenda, launafólks og ríkisstjórna sæti. Samstarf þessara þriggja aðila er einstakt fyrir stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna og er eitt af grundvallaratriðunum í starfseminni.
Stjórnarnefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er æðsta yfirstjórn hennar og hittist þrisvar á ári í Genf.
- Góð atvinna sett í öndvegi.
1.1. Atvinnusköpun: Berjast fyrir hagkerfi sem skapar tækifæri fyrir fjárfestingu, frumkvöðlastarf, aukinni færni, atvinnu og sjálfbærum lífsháttum.
1.2. Koma á félagslegu samtali: Sterk og sjálfstæð félög aðila vinnumarkaðarins skipta meginmáli í því að auka framlegð, forðast vinnudeilur og því að skapa samhent samfélög.
1.3. Efla félaglega vernd: Tryggja það að konur, karlar og fólk af öllum kynjum búi við vinnuaðstæður sem eru bæði öruggar og tryggar, að starfsfólk fái orlof og hvíld, að tekið sé tillit til fjölskyldu- og félagslegra sjónarmiða, sjá til þess að félagslegar bætur vegna vinnumissis eða minnkandi tekna séu aðgengilegar og greikka aðgengi að góðri heilbrigðisþjónustu.
1.4. Tryggja réttindi launþega: Fá viðurkenningu á réttindum launþega og virðingu starfsfólks. Allt starfsfólk og ekki síst þau sem búa við skertar aðstæður eða fátækt þurfa á því að halda að einhver tali fyrir þeirra málstað og þeim sé gert kleift að taka þátt í atvinnulífinu og lög sem tryggja réttindi þeirra séu til staðar.
Gilbert F. Houngbo er aðalframkvæmdastjóri Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Hann er sá ellefti í röðinni og tók við embættinu árið 2022.
Fimm lykilverkefni í starfsemi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eru:
- Að stuðla að betri atvinnu,
- alþjóðlegt verkefni um að útrýma barnaþrælkun og vinnuþrælkun.
- öryggi og heilsa á vinnustað og hnattrænt ákall um forvarnarstarf,
- störf í þágu friðar og aukins þanþols samfélag,
- ítreka félagslega vernd sem grunnréttur allra.
Alþjóðavinnumálastofnunin (ILO) var stofnuð sem hluti af Versalasamningunum eftir lok Norðurálfuófriðarins mikla árið 1919. Starfið byggist á þeim grunni að almennur og viðvarandi friður náist ekki nema með félagslegu réttlæti.
Yfirlýsingin frá Fíladelfíu frá árinu 1944 segir að atvinna sé ekki kaupvara og leggur grunn að grundvallarmannréttindum og efnahagslegum réttindum sem ríki þurfi að virða. Árið 1946 varð Alþjóðavinnumálastofnunin fyrsta sérhæfða stofnun Hinna Sameinuðu þjóða. Alþjóðavinnumálastofnunin hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1969.
Árið 1998 var gefin út Yfirlýsingin um grundvallarréttindi og -viðmið í atvinnu, sem leggur grunn að kjarnanum í nokkrum atvinnustöðlum. Árið 2008 var Yfirlýsingin um félagslegt réttlæti í átt að sanngjarnari hnattvæðingu gefin út.
Sú síðarnefnda Yfirlýsing er grundvöllur að þeirri nútímalegu sýn sem Alþjóðavinnumálastofnunin hefur á tímum hnattvæðingar. Árið 2015 vor heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 samþykkt. Áttunda heimsmarkmið SÞ er: „góð atvinna og hagvöxtur“. Áttunda heimsmarkmiðið er lykilatriði í stefnunmótun um sjálfbæran hagvöxt og þróun samfélaga. Alþjóðavinnumálastofnunin fagnaði 100 ára afmæli sínu árið 2019 og í tilefni þess var litið framtíðar og tekist á við ný og breytt verkefni.
Hversu einstök er Alþjóðavinnumálstofnunin í raun og veru?
Sérstaða Alþjóðavinnumálastofnunarinnar kemur glöggt fram í stofnskrá stofnunarinnar um allsherjarþing stofnunarinnar. Þar kemur fram að fjórir fulltrúar frá hverju aðildarríki skuli eiga sæti á þinginu.
Tveir skulu vera fulltrúar hlutaðeigandi ríkisstjórnar, annar hinna tveggja fulltrúi atvinnurekenda en hinn fulltrúi launafólks viðkomandi ríkis. Aðildarríki stofnunarinnar skuldbinda sig til að nefna fulltrúa og ráðunauta aðila vinnumarkaðarins í samráði við heildarsamtök atvinnurekenda og launafólks.
Á 46. Alþjóðavinnumálaþinginu 1962 var þetta ákvæði túlkað af kjörbréfanefnd með þeim hætti að hafa eigi samráð um val þessara fulltrúa. Þetta samráð sé haft við stærstu samtök aðila vinnumarkaðarins, ef slík samtök eru þar til, og fulltrúarnir valdir með samkomulagi við hlutaðeigandi heildarsamtök til þátttöku í Alþjóðavinnumálaþinginu.
Í stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er tekið fram að sérhver fulltrúi á rétt á því að greiða sjálfstætt atkvæði um öll mál sem tekin eru til meðferðar á þinginu. Í því skyni að viðhalda jafnvægi á milli fulltrúa aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórna er kveðið á um að ef aðildarríki láti undir höfuð leggjast að nefna annan þeirra fulltrúa sem ekki er fyrirsvarsmaður ríkisstjórnar skal hinn fulltrúinn er eigi fer með fyrirsvar ríkisstjórnarinnar eiga sæti á þinginu og hafa þar málfrelsi en ekki atkvæðisrétt.
Alþjóðavinnumálaþingið kemur saman að jafnaði einu sinni á ári í júní og fundar í þrjár vikur. Þingið er haldið í hinni virðulegu höll sem reist var yfir Þjóðabandalagið í Genf og er kennd við það. Þess má geta að samkvæmt ákvæðum í stofnskrá ber að gefa löggjafarsamkomu aðildarríkis skýrslu um samþykktir og tilmæli Alþjóðavinnumálaþingsins. Á Íslandi er þessari skyldu fullnægt með skýrslu félagsmálaráðherra sem er lögð fyrir Alþingi.
Meginviðfangsefni Alþjóðavinnumálaþingsins er afgreiðsla alþjóðasamþykkta. Þær taka til allra þátta atvinnulífsins og félagslegs öryggis, svo sem félagafrelsis, vinnuumhverfis, vinnu, starfsmenntunar og -þjálfunar, misréttis á vinnumarkaðinum, vinnu barna og aðbúnað skipverja svo fátt eitt sé nefnt.
Í samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunar eru settar fram lágmarkskröfur. Með fullgildingu samþykktar skuldbindur aðildarríki sig til að uppfylla kröfur sem í flestum tilvikum snerta rétt almennings til félagslegs öryggis, til dæmis til öruggrar afkomu, vinnuumhverfis sem er ógnar ekki heilsu þeirra o.s.frv.
Öðrum þræði fjalla samþykktirnar um skyldu aðildarríkis til afla á markvissan hátt upplýsingar um þróunina á vinnumarkaðinum, til dæmis um atvinnuleysi, framboð atvinnu, vinnutíma o.s.frv. Samtals hefur Alþjóðavinnumálaþingið afgreitt 191 alþjóðasamþykktir. Meðal þeirra merkustu eru:
- samþykkt um félagafrelsi;
- um beitingu grundvallarreglna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginlega;
- um jöfn laun fyrir jafn verðmæt störf; og
- um mismunun, meðal annars vegna kynferðis, með tilliti til starfs og launa.
Alþjóðavinnumálaskrifstofan
Eins og áður er getið er eitt aðalhlutverk stjórnarnefndarinnar að samþykkja starfsáætlun fyrir alþjóðavinnumálaskrifstofuna sem hefur aðsetur í Genf. Helstu verkefni skrifstofunnar samkvæmt 10. gr. stofnskrárinnar er að annast rannsóknir á ýmsum þáttum félagsmála, einkum þeim sem snerta atvinnuhætti og samskipti aðila vinnumarkaðarins. Hún undirbýr þing, ráðstefnur og sérfræðingafundi með því að safna gögnum og semja skýrslur um þau málefni sem eru til umfjöllunar hverju sinni.
Alþjóðavinnumálaskrifstofan annast upplýsingamiðlun og veitir margvísilega þjónustu. Innan skrifstofunnar er meðal annars að finna deildir sem sérhæfa sig í málefnum sem snerta hollustu og öryggi á vinnustöðum, þjálfun og endurmenntun og samvinnumál svo fátt eitt sé nefnt. Skrifstofan stendur fyrir fjölbreytilegri útgáfustarfsemi á bókum, tímaritum og hagskýrslum.
Alþjóðavinnumálaskrifstofunni er stjórnað af aðalforstjóra og þremur varaforstjórum. Auk aðalskrifstofunnar í Genf eru starfræktar svæðaskrifstofur í Afríku, Ameríku og Asíu. Starfsfólk er samtals um 3.000 og er tæpur helmingur þess á skrifstofunni í Genf.
Eftirlit Alþjóðavinnumálastofnunarinnar
Fram er komið að eitt meginhlutverk Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er að setja reglur, alþjóðasamþykktir og tillögur um lágmarksréttindi og lágmarkskröfur á sviði félags- og vinnumála. Annað aðalviðfangsefni stofnunarinnar er að fylgjast með því að reglum sé framfylgt.
Með fullgildingu alþjóðasamþykktar fellst aðildarríki á að haft sé alþjóðlegt eftirlit með því hvernig það framfylgir samþykktinni. Venjulega fer þetta fram með þeim hætti að hlutaðeigandi aðildarríki tekur saman skýrslu um framkvæmd þeirrar samþykktar sem það hefur fullgilt. Hún er tekin saman í samráði við helstu samtök aðila vinnumarkaðarins.
Á Íslandi fer þetta samráð fram í svonefndri ILO-nefnd á vegum félags- og húsnæðismálaráðuneytisins en í henni sitja fulltrúar Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins auk fulltrúa ráðuneytisins sem er formaður.
Skýrsla um framkvæmd alþjóðasamþykktar er lögð fyrir nefnd sérfræðinga Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem kannar hvort framkvæmdin sé í samræmi við ákvæði samþykktarinnar. 20 manns eiga sæti í nefndini eiga, allt sérfræðingar á sviði félagsfræði, lögfræði og hagfræði.
Álit og sjónarmið nefndarinnar njóta mikils álits sem meðal annars birist í því að oft er vitnað í álit sérfræðinganefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í öðrum alþjóðastofnunum sem vinna að hliðstæðum viðfangsefnum á sviði félagsmála.
Aðild Íslands samþykkt
Eftir því sem næst verður komist er Alþjóðavinnumálastofnunin fyrsta alþjóðalega stofnunin sem Ísland gekk í eftir lýðveldisstofnunina árið 1944. Upphafið má finna í þingsályktunartillögu sem Stefán Jóhann Stefánsson, alþingismaður og síðar forsætisráðherra, lagði fyrir Alþingi í september 1943 um athugun og undirbúning á þátttöku Íslands í alþjóðlegu félagsmálastarfi.
Á 27. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem haldið var í París í október 1945 var tillaga um aðild Íslands að stofnunni lögð fram. Tillagan var samþykkt samhljóða og Ísland varð formlega aðildarríki að Alþjóðavinnumálastofnunni 22. október sama ár..
Heimild: