Búsetustofnun SÞ (e. United Nations Human Settlements Programme) eða UN HABITAT er alþjóðastofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna sem stuðlar að betri lífsgæðum í borgum og þéttbýlisstöðum. UN HABITAT var stofnað árið 1978 sem afrakstur fyrstu ráðstefnu SÞ um búsetu manna og sjálfbæra borgarþróun sem haldin var í Vancouver í Kanada árið 1976. Höfuðstöðvar stofnunarinnar eru í Naíróbí í Kenía.
Anacláudia Rossbach frá Brasilíu hefur verið í forsvari fyrir stofnunina síðan 2024. Hún er hagfræðingur að mennt og býr yfir 20 ára reynslu af húsnæðismálum, óformlegum byggðum og borgarstefnum.
Meira en helmingur allra í heiminum búa í borgum og öðrum þéttbýlisstöðum og fer það hlutfall hækkandi en samkvæmt skýrslu SÞ um þróun fólksfjölgunar sem var gefin út árið 2018 sýnir að árið 2050 muni íbúum í þéttbýli fjölga um 2,5 milljarða. Um 90% af vextinum á sér stað í þróunarlöndum en efnahagslegur órói, vaxandi fátækt og afleiðingar loftslagsbreytinga hafa skapað mikla þörf fyrir umbætur.
Búsetustofnun Sameinuðu þjóðanna tók saman skýrslu um borgir heimsins 2020 World Cities Report 2020. Þar segir að sjálfbærni borga sé og ætti að vera þáttur í að stuðla að vellíðan allra. Ný þéttbýlisstefna UN-HABITAT er rammaáætlun um hvernig byggja megi upp borgir. Þar er gert ráð fyrir að þær séu miðstöðvar félagslegrar velmegunar en hlúi á sama tíma að umhverfinu. Helstu efnisþættir þéttbýlisstefnunnar tengjast því að leiðbeina borgum í stefnumótun, skipulagi og hönnun.
Í dag búa um 45% jarðarbúa í borgum. Búist er við að þessi þróun haldi áfram. Áætlað er að árið 2050 muni íbúafjöldi í þéttbýli hafa tvöfaldast miðað við núverandi fjölda, að nærri sjö af hverjum tíu í heiminum muni búa í borgum.
Þar sem meira en 80% af vergri landsframleiðslu á heimsvísu myndast í borgum getur þéttbýlismyndun stuðlað að sjálfbærum vexti, ef vel er stjórnað, með því að auka framleiðni, ýta undir og hvetja til nýsköpunnar og tryggja að nýjar hugmyndir og framleiðsluhættir komi fram á sjónarsviðið.
Hraði og umfang þéttbýlismyndunar hefur hins vegar í för með sér ýmsar áskoranir, þar á meðal að mæta aukinni eftirspurn eftir húsnæði á viðráðanlegu verði, öflugum samgöngukerfum og öðrum innviðum. Hefur það í för með sér að anna þarf aukinni grunnþjónustu, að fjölga þarf störfum, sérstaklega fyrir þau sem fátækari eru og búa í óformlegum byggðum sem hafa myndast í útjaðri sumra borga. Átök eru víða að aukast í heiminum, sem leiðir til þess að um 60% fólks sem hefur verið hrakið á flótta býr í þéttbýli.
Ellefta sjálfbærnimarkmið SÞ -sjálfbærar borgir og samfélög
Ellefta heimsmarkmið SÞ miðar að því að endurnýja og skipuleggja borgir og aðrar byggðir manna á þann hátt að þær bjóði upp á tækifæri fyrir alla, með aðgang að grunnþjónustu, orku, húsnæði, samgöngum, grænum almenningsrýmum, á sama tíma og notkun auðlinda er bætt og umhverfisáhrif minnkað.
Heimsmarkmiðið sér einnig fyrir sér umhverfisvænar borgir sem eru knúnar áfram af sjálfbærri þróun, nýsköpun og að persónulegt öryggi sé í hávegum haft.
Heimildir: https://unhabitat.org/, https://www.un.org/en/ , https://www.worldbank.org/, https://sdgs.un.org/goals/goal11