12.1 Hrundið verði í framkvæmd tíu ára rammaáætlunum um sjálfbæra neyslu og framleiðslu þar sem öll lönd, með hátekjuríkin í fararbroddi, grípa til aðgerða. Tekið verði tillit til þróunar og getu þróunarlandanna.
12.2 Eigi síðar en árið 2030 verði markmiðum um sjálfbæra og skilvirka nýtingu náttúruauðlinda náð.
12.3 Eigi síðar en árið 2030 hafi sóun matvæla á smásölumarkaði og hjá neytendum minnkað um helming á hvern einstakling um heim allan. Nýting í matvælaframleiðslu og hjá birgðakeðjum verði bætt, þ.m.t. við uppskeru.
12.4 Eigi síðar en árið 2020 verði meðferð efna og efnablandna umhverfisvænni á öllum stigum, sem og meðhöndlun úrgangs með slíkum spilliefnum, í samræmi við alþjóðlegar rammaáætlanir sem samþykktar hafa verið. Dregið verði verulega úr losun efna og efnablandna út í andrúmsloftið, vatn og jarðveg í því skyni að lágmarka skaðleg áhrif á heilsu manna og umhverfið.
12.5 Eigi síðar en árið 2030 hafi forvarnir, minni úrgangur, aukin endurvinnsla og endurnýting dregið verulega úr sóun.
12.6 Fyrirtæki, einkum stór og alþjóðleg fyrirtæki, verði hvött til þess að innleiða sjálfbæra þróun í starfsemi sína og veita upplýsingar um sjálfbærni í skýrslum sem gefnar eru út á þeirra vegum.
12.7 Stuðlað verði að sjálfbæru verklagi við opinber innkaup í samræmi við innlenda stefnu og forgangsröðun.
12.8 Eigi síðar en árið 2030 verði tryggt að fólk um allan heim sé upplýst og meðvitað um sjálfbæra þróun og hvernig það getur lifað í sátt við náttúruna.
12.A Þróunarlönd fái stuðning til þess að auka vísinda- og tækniþekkingu í því skyni að þoka neyslu og framleiðslu í átt til aukinnar sjálfbærni.
12.B Þróuð verði tæki til þess að fylgjast með áhrifum sjálfbærrar þróunar á ferðaþjónustu sem leiðir af sér störf og ýtir undir staðbundna menningu og framleiðslu.
12.C Óhagkvæmar niðurgreiðslur vegna jarðefnaeldsneytis, sem ýta undir sóun, verði færðar til betri vegar með því að aflétta markaðshömlum, í samræmi við innlendar aðstæður, meðal annars með því að endurskipuleggja skattlagningu og leggja niðurgreiðslur niður í áföngum í ljósi skaðlegra umhverfislegra áhrifa. Tekið verði fullt tillit til sérþarfa og aðstæðna þróunarlanda og haldið í skefjum aðgerðum sem gætu haft skaðleg áhrif á þróun fátækra samfélaga.
Ítarefni um markmið 12
Hið hnattræna „neyslufótspor“, eða efnislega fótspor, hefur aukist um 71% frá aldamótum. Árið 2000 nam það 57,4 milljörðum tonna en hafði vaxið í 98 milljarða tonna árið 2022. Ein milljón plastflaskna er keypt um heim allan á hverri mínútu og fimm trilljón einnota plastpoka er hent og verða að úrgangi á hverju ári. Auk þess er rafmagnsúrgangur að aukast sem fær ekki ábyrga losun. Árið 2019 var hver manneskja á jörðinni að losa um 7,3 kíló af rafmagnsúrgangi en einungis 1,7 kíló endurunnið og er gert ráð fyrir að þessar tölur muni einungis hækka verði ekki gripið til aðgerða.
Þróuð ríki búa yfir mörgum valkostum í endurnýjanlegri orku og nota mikið meira rafmagn en þróunarlöndin gera. Þrátt fyrir framfarir í endurnýjanlegri orku getur stuðningur við jarðefnaeldsneyti enn ógnað árangri Parísarsáttmálans og heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun.
Fólksfjölgun í heiminum og ósjálfbær notkun náttúrugæða og -auðlinda hefur skelfilegar afleiðingar fyrir jörðina. Þessi þróun, sem bæði er neikvæð og ósjálfbær, veldur loftslagsbreytingum, umhverfisspjöllum og eykur mengun í heiminum. Um 14% af matvælum í heiminum tapast í aðfangakeðjunni en þau komast í smásölu og
Mannfjöldaaukning í heiminum ásamt með ósjálfbærri notkun á náttúrgæðum hefur skelfilegar afleiðing fyrir jörðina. Þessi neikvæða og ósjálfbæra þróun veldur loftslagsbreytingum, eyðileggur umhverfi og eykur hlutfall mengunar í heiminum. Talið er að um 14% matvæla heimsins tapist í aðfangakeðjunni áður en þau berast í smásölu. Þetta bætist við það umhverfisálag og þá losun gróðurhúsalofttegunda sem þegar verður til við framleiðslu matvæla. Nauðsynlegt er að aftengja hagvöxt og umhverfisspjöll þannig að efnahagsleg framþróun fari ekki á kostnað náttúrunnar. Til þess þarf að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, auka notkun endurnýjanlegrar orku og stuðla að sjálfbærum lífsháttum.
Mikil aukning á nýtingu náttúruauðlinda er neikvæð og skaðleg þróun
Um allan heim hefur neysla innanlands á mann aukist um meira en 40% frá aldamótum. Sú neysla fellur undir framleiðslu sem hagkerfi nota til að mæta neysluþörf, sem hefur úr 8,7 tonnum í 12,2 rúmlestir tonna. Ríki víðs vegar í heiminum hafa gengið í gegnum afar mikla aukningu neysluþarfa undanfarna tvo áratugi. Í þróunarlöndunum stafar aukning neysluþarfa einkum af iðnvæðingu, þar með talinni útvistun á efnismikilli iðnframleiðslu frá þróuðum svæðum.
Notkun á náttúruauðlindum skiptist ójafnt á milli landa og svæða. Leiðin til ábyrgrar neyslu og framleiðslu þarfnast aðferða hringrásarhagkerfisins, sem eru hönnuð til að takmarka úrgang og mengun, halda vörum og framleiðslu í sjálfbærri endurnotkun og til þess að endurnýja lífkerfi.
Árangur við að auka sjálfbæra framleiðslu og neyslu er ójafnt dreift eftir svæðum
Að neyta og framleiða á sjálfbærari hátt er ein af meginforsendum þess að hægt sé að takast á við hnattrænar áskoranir á borð við loftslagsbreytingar af mannavöldum, mengun og hnignun líffræðilegs fjölbreytileika. Sjálfbær neysla og framleiðsla leikur lykilhlutverk í að ná fram sjálfbærri þróun og það örlar á jákvæðum breytingum af hálfu ýmissa ríkja í þróun verkferla og stefnumótunar sem snýst um að styðja þessi mikilvægu umskipti.
83 ríki í heimininum auk Evrópusambandsins hafa tilkynnt í kringum 700 verkefni á sviði stefnumótunar og verkferla sem falla undir Tíu ára ramma um verkefni í ábyrgri neyslu og framleiðslu. Einungis 50 sambærileg verkefni hafa þó verið tilkynnt í Afríku sunnan Sahara, samanborið við 374 í Vesturlöndunum.
Rafmagnsúrgangur heldur áfram að aukast og er ekki fargað á ábyrgan hátt
Árið 2019 voru 53,6 milljón rúmlesta tonn af rafmagnsvörum eða -tækjum framleidd sem þörfnuðust förgunar (e. E-waste). Ef rafmangsúrgangi er fargað á óöruggan hátt komast eitruð spilliefni í jarðveg og vatnslón og af því stafar mikil umhverfis- og heilsuógn. Takmörkuðum og verðmætum hráefnum á borð við gull, platínum, kóbalt er einnig sóað en talið er að allt að 7% af gullforðabúri heimsins sé geymt í rafmagnsúrgangi.
Talið er neysla á rafmagnsúrgangi muni árlega aukast um 0,16 kíó á hvert mannsbarn. Standist þær spár þýðir það að árið 2030 yrðu það 9 kíló á hvert mannsbarn, samtals 74,4 milljónir rúmlesta tonna.
Ríkisstjórnir víða um heim veita enn umtalsverða styrki til jarðefnaeldsneytis, svo sem kola, olíu og jarðgass. Slíkir styrkir geta hvatt til aukinnar framleiðslu og notkunar jarðefnaeldsneytis í stað þess að styðja við þróun og nýtingu hreinnar og endurnýjanlegrar orku. Þetta getur aukið losun gróðurhúsalofttegunda og loftmengun, sem hefur neikvæð áhrif á bæði loftslagið og lýðheilsu.
Þrátt fyrir framfarir hafa þróuð ríki enn mikla möguleika á sviði endurnýjanlegrar orku
Árið 2018 var meirihluti ný-endurnýjanlegrar raforkugetu í þróuðum ríkjum í fyrsta skipti. Þessa mikla aukningu í raforkugetu ýmissa ríkja má fyrst og fremst rekja til notkunar á sólar- og vindorku frá sólarrafhlöðum og vindmyllum. Árið 2019 voru 219 vött af endurnýjanlegri raforkugetu á hverja manneskju í þróunarlöndunum en endurnýjanleg raforkugeta 880 vött í þróuðum ríkjum. Þessar tölur benda til þess að ráðrúm sé fyrir enn frekari aukningu í endurnýjanlegri raforkugetu.
Staðan á Íslandi
Helstu áskoranir:
• Að minnka neyslu og draga úr matarsóun til að minnka vistspor Íslendinga.
• Að innleiða hringrásarhugsun í alla neyslu og framleiðslu til að tryggja að nýting auðlinda fari ekki yfir þolmörk náttúrunnar.
• Að ferðaþjónusta lifi í sátt við náttúru og samfélag.
Ábyrg neysla og framleiðsla felur í sér sjálfbæra og skilvirka nýtingu náttúruauðlinda og orku, aðgang almennings að grunnþjónustu og grænum störfum og bætt lífsgæði allra. Innleiðing markmiðsins hjálpar til við að draga úr efnahagslegum, umhverfislegum og félagslegum kostnaði í framtíðinni, styrkir samkeppnishæfni og dregur úr fátækt.
Ísland stendur frammi fyrir töluverðum áskorunum til að ná markmiðum um sjálfbæra neyslu og framleiðslu. Nýting náttúruauðlinda, til dæmis til orkuvinnslu, fiskveiða, ferðaþjónustu, landbúnaðar og ýmis konar iðnaðar, eru meginstoðir í íslenska hagkerfinu. Það er því mikið hagsmunamál að tryggja sjálfbæra og skilvirka nýtingu auðlindanna og tryggja að hún fari ekki yfir þolmörk náttúrunnar.
Ýmsar aðferðir hafa verið þróaðar til að greina sjálfbærni, meðal annars hefur Global Footprint Network sett fram aðferðir til að reikna út vistspor ríkja. Samkvæmt niðurstöðum þeirra er ljóst að Ísland er í hópi þeirra ríkja sem hafa verk að vinna við að draga úr vistspori sínu.
Ísland á alþjóðlegum vettvangi
Ísland tekur þátt í fjölþættu alþjóðlegu samstarfi um efna- og úrgangssamninga. Á alþjóðavettvangi hefur Ísland tekið þátt í að mæla fyrir umbótum á sviði skaðlegra ríkisstyrkja til jarðefniseldsneyta, meðal annars með þátttöku í sameiginlegri ráðherrayfirlýsingu þess efnis á 11. ráðherrafundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) í Buenos Aires í Argentínu.
Ísland tekur virkan þátt í norrænu samstarfi á sviði ábyrgrar neyslu og framleiðslu og hefur meðal annars haft forgöngu um norrænt verkefni og mótun stefnu um lífhagkerfið. Ísland tekur einnig þátt í efnasamstarfi ESB á vegum Efnastofnunar Evrópu (ECHA) auk þess sem allir skólar Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi miða að því að gera framleiðsluhætti sjálfbærari, til að mynda með því að stuðla að sjálfbærri landnýtingu og fiskveiðistjórn.
