7.1 Eigi síðar en árið 2030 verði nútímaleg og áreiðanleg orkuþjónusta í boði alls staðar í heiminum á viðráðanlegu verði.
7.2 Eigi síðar en árið 2030 hafi hlutfall endurnýjanlegrar orku af orkugjöfum heimsins aukist verulega.
7.3 Eigi síðar en árið 2030 verði orkunýting orðin helmingi betri.
7.A Eigi síðar en árið 2030 verði alþjóðleg samvinna aukin í því skyni að auðvelda aðgengi að rannsóknum og tækni á sviði umhverfisvænnar orku, meðal annars endurnýjanlegrar orku, orkunýtni og háþróaðs og hreins jarðefnaeldsneytis, og ýtt undir fjárfestingu í orkugrunnvirkjum og tækni á sviði umhverfisvænnar orku.
7.B Eigi síðar en árið 2030 verði innviðir styrktir og tækni nýtt í því skyni að veita öllum í þróunarlöndum, einkum þeim sem eru skemmst á veg komin, smáeyríkjum og landluktum þróunarlöndum, nútímalega og sjálfbæra orkuþjónustu í samræmi við áætlanir hvers og eins í þeim efnum.
Ítarefni um markmið 7
Heimsmarkmiðið um sjálfbæra orku mjakast í rétta átt um allan heim en vinnan hefur þó ekki gengið nægilega hratt fyrir sig. Útlit er fyrir að ekki takist að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö fyrir árið 2030 þrátt fyrir að framfaraskref hafi verið stíginn við að bæta orkunýtingu og auka aðgang að rafmagni.
Milljónir manna um alla heim skortir þó enn grunnþjónustu á sviði sjálfbærrar orku. Framfarir í heilnæmari eldunartæki og eldsneyti til matseldar hafa staðið og hefur sérstaklega áhrif á heilsu milljarða kvenna og barna um allan heim.
Kórónuveirufaraldurinn (COVID-19) undirstrikaði hina brýnu þörf fyrir öruggri orku á viðráðanlegu verði. Ódýr orka gerir sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnanunum kleift að sinna sjúklingum og er nauðsynleg fyrir samfélög svo dæla megi hreinu vatni. Tryggur aðgangur að orku gegn vægu gjaldi gerir samfélögum líka kleift að nálgast greinagóðar upplýsingar.
Skortur á rafmagni er í auknum mæli að finna í Afríku sunnan Sahara
Hlutfall heildarfjölda mannkyns sem hefur aðgang að rafmagni jókst úr 83% árið 2010 í 90% árið 2018. Það þýðir að meira en 1 milljarður manna fékk þessa brýnu þjónustu. Engu að síður voru 789 milljónir manna árið 2018, þar af var 85% af þeim fjölda staðsettur í sveitum, sem bjuggu við skort á rafmagni. Miklar framfarir hafa átt sér stað í Suður-Ameríku, ríkjum Karíbahafs og austur og suðaustur Asíu.
Til að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö um almennan aðgang að rafmagni fyrir árið 2030 verður árlegt umfang rafvæðingar í heiminum að verða 0,87% fyrir 2030.
Hæg framþróun í hreinum lausnum í matseld setur heilsu næstum þriggja milljarða manna í hættu
Lofsverðar umbætur hafa þó átt sér stað á ýmsum svæðum í Asíu. Mikil aukning mannfjölda í Afríku í sunnan Sahara hefur vegið upp á móti aukningu í aðgangi að hreinum lausnum við matseld. Hæg framþróun í hreinum úrlausnum við matseld hefur mikla þýðingu fyrir þjóðir og ríki heims og hefur áhrif á heilsu manna og umhverfið.
Við núverandi og áætlaða stefnumótun munu 2,3 milljarðar manna vera án aðgangs að hreinum lausnum við matseld fyrir árið 2030. Þetta þýðir að næstum þriðjungur heildarfjölda mannkyns, einkum konur og börn, munu áfram búa við skaðlega loftmengun í híbýlum sínum.
Til að ná langtíma markiðum í loftslagsmálum er nauðsynlegt að hraða innleiðingu og notkun endurnýjanlegra orkugjafa.
Mestur vöxtur í notkun endurnýjanlegrar orku hefur verið í raforkuframleiðslu. Til að ná Heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna nr. 7 um sjálfbæra og aðgengilega orku þarf hins vegar að auka notkun endurnýjanlegrar orku í öllum geirum samfélagsins. Það krefst þess að hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa aukist verulega á komandi árum.
Afríka sunnan Sahara hafði hæsta hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í heildarorkunotkun árið 2017. Það gerðist þrátt fyrir að 85% af því stafaði af notkun á hefðbundnum lífrænum massa. Suður-Ameríka og ríki Karíbahafs höfðu hæsta hlutfall á nútímalegum og endurnýjanlegum orkugjöfum á meðal allra svæða heimsins. Ástæða þess er mikil notkun á vatnsaflsorku og mikil notkun á nútímalegri og lífrænni orku á öllum sviðum samfélaga Suður-Ameríku og ríkja Karíbahafsins.
Umbætur í orkunýtingu virðast ekki stefna að því að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö – en þær umbætur eru lykill að minnkun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda
(Ljósmynd hér að ofan er frá vatnsaflsvirkjun).
Umbætur í orkunotkun leika lykilhlutverk í loftslagsmarkmiðum ríkja og annarra þáttakenda um allan heim sem kennd eru við Parísarsamkomulagið um loftslagsmál. Samkvæmt Parísarsamkomulaginu er stefnt að því að gera heiminn kolefnishlutlausan árið 2050.
Hér fyrir neðan eru nokkrar staðreyndir sem tengjast bæði sameiginlega heimsmarkmiði SÞ númer sjö um sjálfbæra orku og Parísarsamkomulaginu:
- 13% af heildarfjölda mannkyns skortir enn aðgang að nútímalegu rafmagni.
- Þrír milljarðar manna treysta á eldivið, kol, viðarkol eða affall af skepnum til eldunar og fyrir hita.
- Orka er meginorsök loftslagsbreytinga sem nemur um það bil 60% heildarmagns gróðurhúsalofttegunda.
Aukning í alþjóðlegri fjármögnun vegna endurnýjanlegrar orkugjafa lofar góðu, en einungis lítill hluti af fjármögnunni berst til fátækustu ríkja heims
Þróunaráætlun SÞ (UNDP) vinnur að heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun samkvæmt því sem kallað er „Signature solutions“, eða „,ykilúrlausnum“, sem fela í sér aðgang að hreinni og ódýrri orku. Verkefni UNDP eru á sviði náttúru, lofslags og orku og ná til 137 ríkja í heiminum. Heimsmarkmið sjö um sjálfbæra orku lýtur að þremur meginatriðum á heimsvísu:
- Að tryggja fullan og óslitinn aðgang að ódýrri, öruggri og nútímalegri þjónustu orkuveitna.
- Að auka umtalsvert hlut endurnýjanlegrar orku í samsetningu á orku.
- Tvöfalda hlutfall orkunýtni.
Áhrif á heilbrigðisþjónustu
Skortur á aðgangi að orku olli meðal annars erfiðleikum við að hefta útbreiðslu kórónuveirufaraldursins (COVID-19). Orka spilar lykilhlutverk í því að koma í veg fyrir sjúkdóma í baráttu við faraldra. Orka er bráðnauðsynleg fyrir heilbrigðisstofnanir og tryggir aðgengi að vatni fyrir nauðsynlegt hreinlæti.
Í Afríku sunnan Sahara er áætlað að einungis 28% af heilbrigðisstofnunum hafi aðgang að öruggu rafmagni. Orka er nauðsynleg til að halda sjúkrahúsum gangandi og knýja þau tæki sem bjarga mannslífum á hverjum degi. Skortur á aðgangi að orku getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir bæði heilbrigðiskerfi og samfélög og aukið hættuna á mannlegum hörmungum. Auk þess getur orkuskortur tafið endurreisn samfélaga og efnahagslífa verulega.
Staðan á Íslandi
Staða Íslands er afar sterk þegar um er að ræða sjálfbæra orku.
Helstu áskoranir hér á landi í orkumálum er:
• Að ábyrgjast orkuöryggi í landinu með því að tryggja jafnvægi framboðs og eftirspurnar á raforkumarkaði.
• Að auka hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa með orkuskiptum í lofti, á landi og á sjó.
• Að jafna orkukostnað vegna dreifingar raforku og húshitunar á landsvísu.
• Að tryggja lágmarkskröfur um afhendingaröryggi raforku um land allt.
Margar stórar áskoranir sem og mörg tækifæri má finna í orkumálum í heiminum í dag. Almenn lífsgæði, byggðafesta, samfélagslegt jafnræði og framþróun atvinnulífsins eru órjúfanlega tengd aðgengi fólks að orku. Af þessum sökum er framboð hreinnar og sjálfbærrar orku mikilvæg öllum þjóðum þegar litið er til framtíðar.
Það er alkunna að staða Íslands í orkumálum er einstök. Langstærsti hluti þeirrar orku sem notuð er hér á landi er endurnýjanleg og umhverfisvæn orka.
Í stefnu íslenskra stjórnvalda er það sett í algjöran forgang að tryggja bæði orku- og afhendingaröryggi raforku á landsvísu og stuðla að jöfnun orkukostnaðar milli landssvæða og landshluta.
Hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku
Árið 2025 var hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa á Íslandi 74% og vonir standa til að hlutfallið verði komið upp í 96% árið 2050. Öll raforka eða því sem næst (99,9%) er framleidd með endurnýjanlegum orkugjöfum, hvort sem um er að ræða vatnsafl, jarðhita eða vindorku. Bæði jarðhiti og raforka eru nýtt til húshitunar í nær öllum byggingum á Íslandi (99%). Á alþjóðavettvangi sker Ísland sig úr að þessu leyti.
Íslensk stjórnvöld hafa stutt við hitaveituvæðingu undanfarna áratugi með stofnstyrkjum til nýrra hitaveitna og styrkjum til jarðhitaleitar. Skýr áhersla stjórnvalda hefur verið á að draga úr rafhitun húsnæðis.
Samgöngur á landi og siglingar á sjó eru enn að langmestu leyti knúnar jarðefnaeldsneyti. Á tímbili var skattaívilnunum beitt af hálfu stjórnvalda í því skyni að hvetja til kaupa á bifreiðum sem nýta endurnýjanlegt eldsneyti, eins og rafmagn, vetni, lífeldsneyti, metan og metanól. Orkusjóður hefur þar auki úthlutað styrkjum svo setja megi upp hleðslustöðvar fyrir rafmagnsbíla. Orkuskipti á landi eru því komin vel á veg. Það sést best á því að fjöldi vistvænna ökutækja hefur aukist hratt um.
Orkuskipti í skipaflota landsmanna eru enn skammt á veg komin. Ljóst er að þróun og notkun á umhverfisvænum orkugjöfum fyrir siglingar hefur verið hæg. Hins vegar standa vonir til þess að skipaflotinn nýti í meira mæli þá endurnýjanlegu orkukosti sem standa nú til boða.
Aðgangur að endurnýjanlegri orku
Til að hægt sé að ná markmiðum stjórnvalda um orkuöryggi þarf heildstæða orkustefnu til lengri tíma. Stefnumótun um orkuöryggi þarf að byggjast á áætlaðri orkuþörf til langs tíma litið og þarf að taka mið af stefnu stjórnvalda, til að mynda um orkuskipti, og því hvernig tryggja megi raforkuframboð bæði fyrir almenning og atvinnulíf.
Það þarf að treysta betur í sessi flutnings- og dreifikerfi raforku og tengja betur við ýmis lykilsvæði. Samhliða þarf að skoða að hve miklu leyti nýta megi jarðstrengi með hagkvæmum hætti. Einnig þarf að bæta málsmeðferð ákvarðana sem tengjast framkvæmdum í flutningskerfinu.
Álag á flutningskerfi Landsnets og dreifiveitur hefur aukist jafnt og þétt og hefur leitt til vaxandi rekstraráhættu sem veldur því að færri tækifæri eru til nýrrar atvinnuuppbyggingar á landsvísu. Fyrirvaralausum rekstrartruflunum og straumleysismínútum hefur fjölgað. Orkuöryggi er mismunandi eftir landsvæðum vegna núverandi flutningskerfis raforku og afhendingaröyryggi er einna lakast á Vestfjörðum og á Norðausturlandi.
Allir landsmenn hafa aðgengi að rafmagni í híbýlum sínum. Í alþjóðlegum samanburði er verð til almennings fremur lágt og á það sérstaklega við um verð á orku til húshitunar. Það hefur verið stefna stjórnvalda um langa hríð að jafna orkuverð heimila. Orkuverð heimila er hærra hjá þeim sem ekki hafa aðgang að jarðvarmaveitum til húshitunar og hjá þeim sem búa á strjábýlum svæðum þar sem dreifikostnaður rafmagns er hærri en í þéttbýlum. Hið opinbera hefur niðurgreitt þennan verðmun að hluta til. Sveitarfélög á svo kölluðum köldum svæðum leita núorðið gjarnan að heitu vatni til að nota til upphitunar.
Reynsla undanfarinna ára gefur ákveðið tilefni til að vera bjartsýn um að hlutur jarðhita muni enn frekar aukast. Fyrir vikið mun rafhitun dragast saman með tilheyrandi sparnaði.
Aukin orkunýtni
Vegna tækniframfara hefur árleg meðaltalsnotkun heimila á rafmagni lækkað. Helstu skýringar minnkandi raforkunotkun á heimilum eru sparneytnir ljósgjafar og heimilistæki. Þó að flestar nýjar tæknitegundri séu orkugrannar hefur heimilum í landinu hins vegar fjölgað og orkunotkun á Íslandi er há í hlutfalli við landsframleiðslu. Skýringar á því eru annars vegar hátt hlutfall orkuframleiðslu hérlendis sem til stóriðju, eða 80%, og hins vegar fámenni þjóðarinnar. Stjórnvöld hafa beitt sér aukinni orkunýtni og til dæmis er unnið með starfsemi Orkusets sem veitir almenningi ráðgjöf um orkusparnað.
Ísland á alþjóðlegum vettvangi
Sjálfbær orka er lykilþáttur í því að gera matvælaframleiðslu sjálfbæra og Ísland hefur nýtt sjálfbæra orku í matvælaframleiðslu í áratugi með góðum árangri.
Þessi ummæli eru höfð eftir Guðlaugi Þór Þórðarsyni, þáverandi utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, á ráðherrafundi SÞ þann 24. júní 2021 um eflingu heimsmarkmiðs sjö um sjálfbæra orku.
Á sviði þess háttar orkuskipta þarf að leggja mikla áherslu á jafnræði ríkja, þjóða og samfélaga. Umræddur ráðherrafundur SÞ var haldin sem hluti af undirbúningi fyrir leiðtogafund SÞ um orkumál í september sama ár.
Áhersla íslenskra stjórnvalda í samvinnu við hagaðila er efling heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun í tengslum við orkuskipti. Eins og áður kemur fram þurfa orkuskipti í heiminum að vera framkvæmd með réttlæti og jafnræði að leiðarljósi.
Fyrir tilstilli íslenskra stjórnvalda erum við framarlega á sviði jarðvarmanýtingar til upphitunar og raforkuframleiðslu. Á Íslandi er starfræktur Jarðhitaskóli GRÓ. Skólinn miðlar tækniþekkingu til fagfólks frá þróunarríkjum og er sú kennsla mikilvægur þáttur í alþjóðlegu samstarfi um sjálfbæra orku.
Ísland veitir einnig ýmsum stofnunum og sjóðum sem koma að orkuverkefnum í fátækari ríkjum heimsins fjárframlög. Sem dæmi má nefna stuðning Íslands við orkusjóð Alþjóðabankans (ESMAP) en frá því sá stuðningur hófst hafa fjárfestingar Alþjóðabankans í jarðhita aukist umtalsvert. Í tengslum við samstarfið innan ESMAP styður Ísland við jarðhitaverkefni Alþjóðabankans með tæknilegri ráðgjöf. Framlög Íslands til ESMAP er eyrnamerkt störfum sem snúast um nýtingu vatnsafls í þágu einstakra þróunarríkja. Ísland býr yfir víðtækri þekkingu á því sviði sem nýst getur víða um heim.
Á Íslandi er einnig tvíhliða samstarf við ríki í austurhluta Afríku á sviði endurnýjanlegrar orku. Ísland hefur því áhrif á alþjóðavettvangi í krafti sérþekkingar og mikillar reynslu í nýtingu endurnýjanlegrar orku. Þessi áhrif ná langt umfram stærð og mannfjölda Íslands. Íslensk stjórnvöld veita einnig framlög til alþjóðlegra samtaka um „sjálfbæra orku fyrir öll“ (e. SEforALL) og Alþjóðastofnunar fyrir endurnýjanlega orku (IRENA).
Á síðustu árum hafa íslensk stjórnvöld veitt samþættingu á kynjasjónarmiðum í umhverfis- og loftslagsmálum sérstaka athygli. Stjórnvöld leggja sig fram við að styðja við sértækar aðgerðir til að efla stöðu kvenna innan þessa málaflokks og hafa sérstaklega stutt við fyrrnefndan samstarfsvettvang alþjóðlega samtaka um „sjálfbæra orku fyrir öll“ eða SEforALL. SEforALL vinnur að því að stuðla að kynjajafnrétti og lögð er áhersla á mikla samfélagsþátttöku og valdeflingu kvenna í orkugeiranum um allan heim.
Þeir aðilar hér á landi sem tekið hafa þátt í myndun samstarfsvettvangs SEforALL eru: Landsvirkjun, Orkuveitan og Jafnréttisskóli GRÓ. Jafnframt styður Ísland verkefni sem leitt er af skrifstofu Umhverfisstofnunar SÞ í Naíróbí í Kenía en það starf miðar að því að virkja afrískar konur og tengslanet kvenna sem vinna frumkvöðlastarf á sviði sjálfbærrar orku (e. Africa Women Energy Entrepreneur Framework).
Undirmarkmið:
7.1 Eigi síðar en árið 2030 verði nútímaleg og áreiðanleg orkuþjónusta í boði alls staðar í heiminum á viðráðanlegu verði.
7.2 Eigi síðar en árið 2030 hafi hlutfall endurnýjanlegrar orku af orkugjöfum heimsins aukist verulega.
7.3 Eigi síðar en árið 2030 verði orkunýting orðin helmingi betri.
7.a Eigi síðar en árið 2030 verði alþjóðleg samvinna aukin í því skyni að auðvelda aðgengi að rannsóknum og tækni á sviði umhverfisvænnar orku, meðal annars endurnýjanlegrar orku, orkunýtni og háþróaðs og hreins jarðefnaeldsneytis, og ýtt undir fjárfestingu í orkugrunnvirkjum og tækni á sviðme umhverfisvænnar orku.
7.b Eigi síðar en árið 2030 verði innviðir styrktir og tækni nýtt í því skyni að veita öllum í þróunarlöndum, einkum þeim sem eru skemmst á veg komin, smáeyríkjum og landluktum þróunarlöndum, nútímalega og sjálfbæra orkuþjónustu í samræmi við áætlanir hvers og eins í þeim efnum.
Heimildir:
Orkusetur – Rangárvöllum, 603 Akureyri, Sími: 569 6085 – Netfang: orkusetur@uos.is
Heimsmarkmið | Forsíða (heimsmarkmidin.is)
