Mannréttindaráð SÞ (HRC), Mannréttindastofnun SÞ og mannréttindafulltrúi (UN Human Rights)

Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna var stofnað árið 2006 í kjölfar niðurstöðu leiðtogafundar allsherjarþings SÞ í september 2005 þar sem ákveðnar voru gagngerar endurbætur á starfsemi samtakanna. Mannréttindaráð SÞ fellur undir allsherjarþing SÞ og leysir af hólmi mannréttindanefnd sem starfaði undir efnahags- og félagsmálaráði SÞ (ECOSOC) og hafði sætt vaxandi gagnrýni á undanförum árum.

Mannréttindaráð SÞ starfar allt árið, en tilheyrandi mannréttindanefnd SÞ starfar aðeins sex vikur ár hvert. Í málflutningi sínum hafa fulltrúar Íslands lagt ríka áherslu á samsetningu ráðsins og að Ísland muni ekki styðja ríki til setu í ráðinu sem sæta refsiaðgerðum af hálfu öryggisráðs SÞ vegna mannréttindabrota. Mannréttindaráðið hélt sinn fyrsta fund 19. júní 2006.

Haustið 2018 tók Íslands í fyrsta sinn sæti í mannréttindarráði SÞ og sat þar 39. fundarlotu mannréttindaráðs SÞ fram til ársins 2019. Fulltrúar Íslands fluttu 14 ávörp og áttu hlutdeild í tíu ávörpum til viðbótar. Ísland hlaut kosningu í ráðið þegar tímabilið var hálfnað vegna þess að Bandaríkin sögðu sig úr ráðinu

Áherslumál Íslands voru jafnréttismál, vernd og réttindi barna ásamt réttindi hinsegin fólks. Ísland fékk þrjú mál samþykkt. Tvö þeirra sneru  beinlínis að aðildarríkjum en eitt að sérstöku málefnasviði. Ályktanir um aðildarríki voru annars vegar um Sádi-Arabíu og slæma stöðu mannréttinda þar í landi, einnig með skírskotun til borgarastríðsins í Jemen þar sem Sádí-Arabía tók virkan þátt og hins vegar um mannréttindabrot á Filippseyjum þar sem forseti landsins, Rodrigo Duterte, hafði fyrirskipað morðöldu á fíkniefnaseljendum og -neytendum þar í landi. Báðar ályktanir lutu einnig að skorti á fjölmiðlafrelsi í ríkjunum.

Haustið 2024 var Ísland aftur kjörið í mannréttindaráðið og í þetta skiptið í heilt tímabil. Seta Íslands tók gildi í upphafi árs 2025 og stendur yfir til ársloka 2027. Með setu sinni í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna leggur Ísland áherslu á framgang mannréttinda allra með uppbyggilegum samræðum og þátttöku sem byggir á breiðum grunni.

Ísland leggur sérstaka áherslu á að efla mannréttindi kvenna og stúlkna, standa vörð um réttindi barna, berjast gegn mismunun gagnvart hinsegin einstaklingum og vekja athygli á tengslum mannréttinda- og umhverfismála. Sjá meira á vefsvæði Stjórnarráðsins um setu Íslands í mannréttindaráðinu.

Stofnun skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (United Nations Human Rights Office of the High Commissioner) 

Skrifstofa mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (UN Human Rights) er leiðandi stofnun Sameinuðu þjóðanna á sviði mannréttinda. Réttindin sem hún vinnur að eru grundvölluð í Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna (UN Charter), Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna (UDHR) og alþjóðlegum mannréttindalögum og sáttmálum.

Hlutverk skrifstofu mannréttindafulltrúa SÞ er margþætt og greinir nánar frá því í ályktun allsherjarþings SÞ 48/141. Lykilatriði ályktunarinnar um lögbundin hlutverk stofnunar hennar er eftirfarandi:

• Að stuðla að og vernda öll mannréttindi fyrir allar manneskjur.

• Að mæla með umbótum innan kerfis Sameinuðu þjóðanna til að styrkja mannréttindavernd og eflingu.

• Að vinna að vernd og afla réttinn til þróunar.

• Að veita tæknilega aðstoð til ríkja við framkvæmd mannréttindaverkefna.

• Að samræma fræðslu- og upplýsingastarf um mannréttindi innan Sameinuðu þjóðanna.

• Að vinna að því að fjarlægja hindranir sem standa í vegi fyrir mannréttindum og koma í veg fyrir áframhaldandi brot.

• Að eiga í virku samtali við ríkisstjórnir til að tryggja að borin sé virðing fyrir mannréttindum.

• Að efla alþjóðlegt samstarf í þágu mannréttinda.

• Að samræma mannréttindastarfsemi innan alls kerfis Sameinuðu þjóðanna.

• Að einfalda, laga og styrkja mannréttindakerfi Sameinuðu þjóðanna.

 Í innleiðingu verkefna sinna hefur stofnunin þessi mál í brennidepli:

• Að forgangsraða þeim mannréttindabrotum sem eru talin alvarlegust, hvort sem þau koma upp skyndilega eða eru viðvarandi, sérstaklega þeim sem ógna mannslífum beint og tafarlaust.

• Að beina athygli að þeim einstaklingum og hópum sem búa við margþætta áhættu og eru berskjaldaðir á fleiri en einu sviði,

• Að tryggja jafna áherslu á borgaraleg, menningarleg, efnahagsleg, pólitísk og félagsleg réttindi, þar á meðal réttinn til þróunar.

• Að meta árangur vinnu sinnar út frá þeim raunverulega ávinningi sem einstaklingar víðsvegar um heiminn njóta af starfinu.

Mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna er æðsti embættismaður Sameinuðu þjóðanna í mannréttindamálum.

Mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna ber ábyrgð gagnvart aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna og ber ábyrgð á allri starfsemi skrifstofu Mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (OHCHR), sem og á stjórnsýslu hennar. Hinn austurríski Volker Türk er núverandi mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna og tók við embætti þann 17. október 2022. Hann var skipaður í embættið af framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna eftir samþykki allsherjarþingsins þann 8. september 2022. Hann er áttundi mannréttindafulltrúinn sem fer fyrir skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (OHCHR).

Mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna:

• Sinnir þeim verkefnum sem allsherjarþingið hefur sérstaklega falið honum eða henni í ályktun 48/141 frá 20. desember 1993 og í síðari ályktunum stefnumótandi stofnana.

• Veitir aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna ráðgjöf um stefnu stofnunarinnar á sviði mannréttinda,

• Tryggir að stuðningur sé veittur við verkefni, starfsemi, stofnanir og ráð innan mannréttindaáætlunar Sameinuðu þjóðanna.

• Fer með fulltrúa aðalframkvæmdastjóra á fundi mannréttindaráða og á aðra viðburðum sem snúa að mannréttindamálum.

• Tekur að sér sérstök verkefni samkvæmt ákvörðun aðalframkvæmdastjóra.

Mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna og skrifstofa hans gegna einstöku hlutverki í eftirfarandi tilgangi:

• Að stuðla að og vernda öll mannréttindi: Að taka skýra og hlutlæga afstöðu gagnvart mannréttindabrotum og leggja sitt af mörkum við að móta viðmið sem eru notuð til að meta framfarir í mannréttindamálum á heimsvísu.

• Að styrkja einstaklinga til að nýta rétt sinn: Með rannsóknum, fræðslu og hvatningarstarfi stuðla þau að aukinni vitund og þátttöku alþjóðasamfélagsins og almennings í mannréttindamálum. Þannig öðlast þúsundir einstaklinga um allan heim burði til að krefjast réttinda sinna.

• Að styðja við ríkisstjórnir: Í gegnum vettvangsstarfsemi þeirra vinna þau að því að fyrirbyggja mannréttindabrot og draga úr spennu sem gæti leitt til átaka. Vöktun og greining þeirra styður við viðkvæma ákvarðanatöku og þróunaráætlanir. Þau veita einnig ráðgjöf og stuðning við lagasetningu og stefnumótun, auk færniuppbyggingar fyrir þúsundir aðila um allan heim.

• Að innleiða mannréttindasjónarmið í alla starfsemi Sameinuðu þjóðanna: Að samþætta mannréttindi í öll þróunar-, friðar- og öryggisverkefni Sameinuðu þjóðanna, til að tryggja að þessir þrír burðarásar, friður og öryggi, þróun og mannréttindi, styrki hver annan og vinni saman í þágu mannkynsins.

Sögulegt yfirlit um stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ 

Vinna að mannréttindamálum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna byrjaði upphaflega í lítilli deild í aðalstöðvum þeirra á fimmta áratug síðustu aldar. Seinna var deildin flutt til Genfar í Sviss og hlaut frekari framgang sem Miðstöð mannréttinda á níunda áratugnum. Vínar-yfirlýsingin og samsvarandi verkefnaáætlun, sem fjallað er nánar um hér að neðan, kom fram með tillögur að því að styrkja og samræma eftirlit og eftirfylgni SÞ með mannréttindum. Einnig var lagt til að setja á fót stofnun sérlegs sendifulltrúa SÞ um mannréttindi eða mannréttindafulltrúa SÞ (OHCHR og UN Human Rights).

Allsherjarþing SÞ setti stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ á laggirnar í desember árið 1993 með ályktun 48/141 sem kveður einnig á um verkefni stofnunarinnar. Þetta gerðist einungis fáeinum mánuðum eftir að heimsráðstefna um mannréttindi samþykkti Vínar-yfirlýsinguna og samsvarandi verkefnaáætlun. Vínar-yfirlýsingin var samþykkt af 171 ríki og endurnýjaði skuldbindingu þeirra að þeim beri að virða mannréttindi.

Stækkun þess málefnasviðs sem lýtur að mannréttindum og verkefnum stofnunar Mannréttindafulltrúa SÞ hefur orðið samhliða annarri eflingu að vinnu SÞ að mannréttindum og það allt frá samþykkt Mannréttindayfirlýsingar SÞ (UDHR- Universal Declaration of Human Rights) frá árinu 1948. Mannréttindayfirlýsing SÞ var skrifuð sem ,,sameiginleg viðmið um markverðan árangur fyrir allar manneskjur og þjóðir”. Í fyrsta skipti í mannkynssögunni fól Mannréttindayfirlýsing SÞ í sér að allar manneskjur og þjóðir skyldu njóta borgaralegra, pólitískra, efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda án mismununar. Fullt jafnrétti og jöfnuður hefur í síauknu mæli hlotið brautargengi sem grundvallaratriði í alþjóðlegum mannréttindalögum og orðið óaðskiljanlegur hluti af mannlegri reisn.

Alþjóðleg mannréttindalög halda áfram að aukast að umfangi og ný viðmið á sviði mannréttinda koma fram sem byggjast á Mannréttindayfirlýsingu SÞ. Þessi stækkun á málefnasviði mannréttinda lýtur að nýjum og auknum kröfum um að þau séu virt sem grundvallarréttindi. Á 21. öld hefur stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ aðstoðað við að ná fram aukinni vernd á réttindum þeirra hópa sem hafa annars fallið á milli skips og bryggju, svo sem frumbyggja, eldra fólks, fólk með fötlun, og þeirra sem eru hluti af hinsegin og kynsegin samfélögum (LGBTQIA+ samfélög). Stofnunin hefur líka tengt mannréttindi og loftslagsbreytingum sterkari böndum.

Í tímans rás hafa ýmsar sérstofnanir verið settar á laggirnar á vegum Sameinuðu þjóðanna á sviði mannréttindamála til að takast á við nýjar áskoranir á sviði mannréttindamála. Allar þessar sérstofanir SÞ treysta á starfslið stofnunar Mannréttindafullrúa SÞ til ráðuneytis og treysta að öðru leyti á skrifstofu og stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ til að frekari aðstoðar í vinnu að mannréttindamálum. Dæmi um sérstofnun er Mannréttindaráð SÞ (Human Rights Council), sem Ísland átti sæti í á tímabilinu 2018-2019 og aftur 2025-2027. Einnig er um að ræða sérstofnanir sem vinna að ákveðnum þemum og sjálfstæðir sérfræðingar með skilgreind hlutverk sem sinna ákveðnum verkefnum á sviði mannréttindamála. Auk þess eru tíu sérstofnanir sem eru mynduð af sjálfstæðum sérfræðingum sem fylgjast með því hversu vel ríkjum gengur að vinna að skuldbindingum einstakra sáttmála á sviði mannréttindamála.

Mannréttindi eru orðin miðlæg í allri umfjöllun um frið, öryggi og þróunarmál. Það að hafa starfsfólk á sviði mannréttindamála í friðargæslustörfum hefur gjörbreytt viðbragðsgetu þeirra til að hindra og bregðast við mannréttindabrotum til hins betra. Einnig er hnattræn samstaða um að mannréttindabrot séu refsiverð. Stofnun Alþjóðasakamáladómstólsins árið 1998 á grundvelli Rómarsamþykktarinnar hefur gert það mögulegt að þeim sem fremja stríðsglæpi og glæpi gegn mannkyni er gert að sæta refsingu.

Nú er fyrir hendi aukinn skilningur á því að fyrirtæki í einkageiranum hafi líka skyldur á sviði mannréttindamála. Árið 2011 samþykkti Mannréttindaráð SÞ viðmiðunarreglur fyrir fyrirtæki og um mannréttindi. Hið síðarnefnda lagði grunn að því að virða bæri rammasamkomulag um ,,Verndun, virðingu og bótaskyldu”. Í fyrsta skipti voru komnar viðmiðunarreglur sem lúta að því að hindra og takast á við hættuna á neikvæðum áhrifum sem fyrirtækjarekstur getur haft á mannréttindi.

Verkefnabundin vinna á sviði mannréttindamála 

Stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ vinnur að markmiðum sínum í krafti vegvísis (OHCHR Management Plan – OMP) sem ber heitið OHCHR-stýringarráætlun. Umræddur vegvísir byggist á niðurstöðu samráðs á milli aðildarríkja, stofnanakerfis Sameinuðu þjóðanna, frjálsra félagasamtaka og samfélags fjárveitenda og einkageirans. Núverandi OHCHR-vegvísir tengist heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 afar sterkum böndum.

Á fjögurra ára fresti er unnin slíkur vegvísir. Núverandi vegvísi má sjá hér.

,,Umbreyting” til frekari áhrifa á sviði mannréttinda 

Í því skyni að efla áhrifamátt mannréttinda leitast stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ við að ,,umbreyta” heildarstefnumótun hennar. Þannig má samræma enn betur vinnuna að mannréttindum á öllum málefnasviðum og alls staðar þar sem sú vinna á sér stað. Til að uppfylla þetta markmið innan ramma hinna sex málefnasviða vinnur stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ að fjórum þáttum ,,umbreytinga”. ,,Umbreytingar” gera auðveldara og skilvirkara að vinna að hinum fyrrnefndu málefnasviðum. Þannig getur stofnun Mannréttindafulltrúa SÞ eflt sérþekkingu sína, aukið samstarf við hagaðila og náð enn betri árangri á sviði mannréttindabaráttunnar.

Umrædd málefnasvið ,,umbreytinga” eru eftirfarandi: 

• Vinna að því að vernda og auka vettvang hins opinbera rýmis.
• Efling mannréttinda í samhengi við þau málefni sem efst eru á baugi um þessar mundir: loftslagsmál; stafræn tækni og ný tæknimiðlun; spilling; ójafnrétti; fólksflutningar.
• Aðstoða við að hindra vopnuð átök og stríð, koma í veg fyrir ofbeldi og samfélagsátök.
• Styðja við hnattræna baráttu fyrir mannréttindum.