Eitt hið veigamesta lögboðna hlutverk Sameinuðu þjóðanna er að stuðla að betri lífskjörum, nægri atvinnu og efnahags- og félagslegum framförum og þróun. Sjötíu af hundraði alls starfs Sameinuðu þjóðanna og sérstofnana þeirra eru helguð þessum málaflokki, þar sem sú skoðun er höfð að leiðarljósi að forsenda fyrir varanlegum friði í heiminum sé útrýming fátæktar og aukin velferð fólks um allan heim.
Sameinuðu þjóðirnar eru betur í stakk búnar til að efla þróun en nokkur annar aðili í heiminum. Áhrif starfs þeirra má greina víðsvegar um heiminn og hið víðtæka umboð þeirra nær yfir félagslegar og fjárhagslegar þarfir sem og þær þarfir sem geta skapast í neyðarástandi. Sameinuðu þjóðirnar eiga engra þjóðernis- né viðskiptahagmuna að gæta. Öll aðildarríki hafa atkvæðisréttur þegar stefnumarkandi ákvarðanir eru teknar.
Mál sett á dagskrá
Sameinuðu þjóðirnar hafa gegnt lykilhlutverki í því að skapa alþjóðlega sátt um aðgerðir í þróunarmálum. Allt frá því á sjöunda áratug 20. aldar hefur allsherjarþingið hjálpað þjóðum heims að skilgreina áherslur og markmið með því að gefa út tíu ára áætlanir um stefnu í þróunarmálum á heimsvísu.
Í þessum áætlunum hefur athyglinni verið beint sérstaklega að brýnustu málum hvers tíma, en jafnframt hefur verið lögð áhersla á þörf fyrir framfarir á öllum sviðum félagslegrar og efnahagslegrar þróunar.
Sameinuðu þjóðirnar halda áfram að skilgreina ný markmið í þróunarmálum og má þar nefna mikilvæg svið á borð við sjálfbæra þróun, aukinn hlut kvenna, mannréttindi, umhverfisvernd og góða stjórnarhætti – sem og áætlanir um framkvæmd þessara markmiða. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun sem tóku við af þúsaldarmarkmiðunum og ná til ársins 2030 eru dæmi um slíkar áætlanir.
Þróunaraðstoð
Sameinuðu þjóðirnar og sérstofnanir þeirra reyna eftir ýmsum leiðum að þoka efnahagslegum og félagslegum málum áfram í átt að skilgreindum markmiðum.
Umboð sérstofnananna nær yfir nánast öll svið efnahags- og félagsmála þar sem mögulegt er að láta til sín taka. Stofnanirnar veita tæknilega aðstoð og liðsinna þjóðum heims á marga vegu. Í samstarfi við Sameinuðu þjóðirnar aðstoða þær við stefnumótun, skilgreina kröfur og viðmiðunarreglur, veita stuðning og virkja fjármagn. Frá 1960 hefur Alþjóðabankinn veitt lán og styrki til 116 landa fyrir 600 milljarða Bandaríkjadala.
Náið samráð er á milli Sameinuðu þjóðanna og sérstofnana þeirra og er það tryggt með milligöngu aðalsamráðsnefndar allra framkvæmdastjóra á vegum samtakanna. Í nefndinni sitja aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, forstöðumenn sérstofnana, sjóða og áætlana, Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar (IAEA) og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO).
Með fulltingi aðalframkvæmdastjóra og Efnahags- og félagsmálaráðs er áætlunum og sjóðum Sameinuðu þjóðanna ætlað að fara með umboð samtakanna á sviði efnahags- og félagsmála. Árið 1997 setti aðalframkvæmdastjóri á laggirnar þróunarhóp SÞ, sem samanstendur af fulltrúum starfandi áætlana og sjóða.
Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna, öflugasti styrktarsjóður samtakanna í þágu sjálfbærrar þróunar manna um allan heim, leggur sitt af mörkum til þess að uppfylla Heimsmarkmiðin. Barnahjálpin, UNICEF, er í forystu þeirra stofnana Sameinuðu þjóðanna sem vinna að því að auka lífslíkur og vernd barna og efla þróun í þeirra þágu til langs tíma. Áætlanir Barnahjálparinnar ná til um það bil 160 landa og landssvæða og í þeim er áhersla lögð á bólusetningar, heilsugæslu, næringu og grunnmenntun.
Margar aðrar áætlanir Sameinuðu þjóðanna starfa í þágu þróunar í samvinnu við opinber yfirvöld og frjáls félagasamtök:
Matvælaáætlunin, WFP er stærsta hjálparstofnun heims á sviði matvælaaðstoðar og sinnir neyðaraðstoð og þróunaraðstoð.
Mannfjöldasjóður SÞ, UNFPA er öflugasti sjóður heims sem vinnur að mannfjöldaaðstoð.
Hlutverk Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNEP) er að stuðla að vernd og sjálfbærri nýtingu umhverfisins á heimsvísu.
Búsetusjóður SÞ, UN-Habitat aðstoðar fólk sem býr við heilsuspillandi aðstæður.
Ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um viðskipti og þróun, UNCTAD á að efla alþjóðaviðskipti með það markmiði að auka hlut þróunarlanda í hinu hnattræna hagkerfi.
Í samvinnu við Alþjóðaviðskiptastofnunina, WTO, sem er sjálfstæð stofnun, aðstoðar ráðstefnan einnig þróunarlönd við vöruútflutning og fer sú aðstoð fram fyrir milligöngu WTO.
Sameining og samstaða
Það færist í vöxt að Sameinuðu þjóðirnar og sérstofnanir þeirra sameini krafta sína til að taka á flóknum vandamálum sem krefjast sérfræðikunnáttu þvert á stofnanir, enda leggjast þær gegn því að þjóðir glími við slík vandamál á eigin spýtur.
Margvísleg dæmi eru um slík sameiginleg verkefni fjölmargra stofnana SÞ og þjóðríkja.
Sem dæmi má nefna sameiginlega áætlun gegn alnæmi og eyðni þar sem átta stofnanir og áætlanir koma saman með það að markmiði að berjast gegn faraldrinum, sem sýkt hefur meira en 91 milljón manna um allan heim. Annað dæmi sem vert er að nefna er þegar hleypt var af stokkunum sérstöku Afríku-átaki þvert á stofnanir árið 1996, en það var áætlun til 10 ára sem hljóðaði upp á 25 milljarða Bandaríkjadala.
Þar sameinuðust nánast allar deildir Sameinuðu þjóðanna í einni sameiginlegri áætlun til þess að tryggja undirstöðumenntun, heilbrigðisþjónustu og matvælaöryggi í Afríku. Hnattræni umhverfisbótasjóðurinn er svo sjóður upp á 3,5 milljarða Bandaríkjadala undir stjórn Þróunaráætlunar SÞ, Umhverfisstofnunar SÞ og Alþjóðabankans. Sjóðurinn aðstoðar þróunarlönd að hrinda umhverfisáætlunum í framkvæmd.
Að lokum má nefna að Barnahjálpin, Þróunaráætlunin, Alþjóðabankinn og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin sameinuðu krafta sína árið 1998 og hófu herferð gegn malaríu en sjúkdómurinn er banamein fleiri en milljón manna á ári hverju. Forstöðumenn fyrirtækja, líknarfélög, frjáls félagsamtök og stjórnvöld einstakra ríkja hafa tekið höndum saman við Barnahjálpina, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og Alþjóðabankann í sameiginlegu átaki til að auka bólusetningar og þróa ný bóluefni.