16.1     Dregið verði verulega úr hvers kyns ofbeldi og dauðsföllum sem rekja má til þess.

16.2     Tekið verði fyrir misnotkun, misneytingu, mansal og hvers kyns ofbeldi gegn börnum og pyntingar verði upprættar.

16.3     Réttarríkið verði eflt á landsvísu og á alþjóðlegum vettvangi og tryggt verði jafnt aðgengi allra að réttarkerfinu.

16.4     Eigi síðar en árið 2030 mun ólöglegt flæði fjármagns og vopna hafa snarminnkað, stolnar eignir verði endurheimtar í stórum stíl og barátta háð gegn hvers kyns skipulagðri glæpastarfsemi.

16.5     Dregið verði verulega úr hvers kyns spillingu og mútum.

16.6     Byggðar verði upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir á öllum sviðum sem hafa gagnsæi að leiðarljósi.

16.7     Teknar verði ákvarðanir á öllum sviðum þar sem brugðist er við aðstæðum og víðtæk þátttaka tryggð

16.8     Þróunarlöndum verði veitt aukin aðild að alþjóðlegum stjórnarstofnunum.

16.9     Öllum verði útveguð lögleg skilríki, þ.m.t. fæðingarvottorð, eigi síðar en árið 2030.

16.10   Almenningur hafi aðgengi að upplýsingum og grundvallarréttindi verði tryggð í samræmi við landslöggjöf og alþjóðasamninga.

16.A    Tilteknar innlendar stofnanir verði styrktar, meðal annars með alþjóðlegri samvinnu, í því skyni að efla þær, einkum í þróunarlöndunum, til að koma í veg fyrir ofbeldi og berjast gegn hryðjuverkum og glæpastarfsemi.

16.B     Lög og stefnumál á sviði sjálfbærrar þróunar, sem mismuna engum, verði efld og þeim framfylgt.

Ítarefni um markmið 16

Stuðla að friðsælum og sjálfbærum samfélögum fyrir alla menn, tryggja öllum jafnan aðgang að réttarkerfi og byggja upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir fyrir alla menn á öllum sviðum

Heimurinn á enn langt í land að ná heimsmarkmiði SÞ um frið, réttlæti og samfélög án aðgreiningar. Mörg hundruð milljónir manna glíma við erfið skilyrði og búa í ríkjum þar sem átök geisa. Í árslok 2020 hafði um eitt prósent jarðarbúa, eða um það bil 82,4 milljónir manna, verið þvingaðar frá heimkynnum sínum vegna ofsókna, átaka eða ofbeldis af ýmsu tagi. Raunin er sú að skapast hafa mikil vandræði tengd stjórnsýslu og reynt hefur á þolrif hennar, auk þess sem undirlag hennar hefur veikst og í sumum tilvikum hafa stjórnsýsluréttindi og vernd stjórnsýslunnar orðið fyrir alvarlegum hnekki.

Milljónir barna um allan heim búa við misnotkun, þar með talið barnamansal og barnaþrælkun

Mansal finnst í öllum ríkjum heimsins. Glæpamenn sem stunda slíka iðju herja einkum á þá sem eru jaðarsettir og búa við fátækt, þar á meðal börn. Árið 2018 var eitt af hverjum þremur fórnarlömbum mansals barn og í lágtekjulöndum voru börn helmingur fórnarlamba mansals. Algengara er að stúlkur séu brotaþolar kynferðislegar misnotkunar á meðan drengir eru notaðir í barnaþrælkun.

Efnahagskreppur hafa sýnt að mikil aukning í atvinnuleysi fullorðinna einstaklinga og ójafn efnahagsvöxtur eykur líkur á mansali. Fjárfestingar í atvinnusköpun á heimsvísu gæti því dregið úr líkunum á að börn verði fyrir misnotkun

Barnaþrælkun og barnamansal eru samofin og nátengd. Nýjustu alþjóðlegu gögn sýna að barnaþrælkun hefur fjölgað í fyrsta sinn í tvo áratugi. Í byrjun árs 2020 voru um 160 milljónir barna í barnaþrækun, þar af 63 milljónir stúlkna og 97 milljónir drengja. Það samsvarar nærri einu af hverjum tíu börnum í heiminum. Um helmingur þessara barna, eða 79 milljónir, vann störf sem talin eru hættuleg heilsu þeirra, öryggi eða þroska.

Mútur eru fimm sinnum algengari í lágtekjulöndum en í hátekjulöndum

Spilling gengur í berhögg við sjálfbæra þróun, eykur tekjuójöfnuð, dregur úr innlendri og erlendri fjárfestingu, og minnkar til mikilla muna gæði á opinberri þjónustu. Þrátt fyrir það er algengt í sumum löndum að vera beðinn um að borga mútur í því skyni að hafa aðgang að mikilvægri opinberri þjónustu, svo sem heilbrigðisþjónustu, menntun, neysluvatni, rafmagni og dómskerfinu. Félagsleg og efnahagsleg þróun er lykilatriði í hættunni sem samfélögum heimsins stafar af spillingu.

Víðtæk dauðsföll almennra borgara í vopnuðum átökum eru viðvarandi þrátt fyrir að framfarir hafi átt sér stað á flestum svæðum heimsins

Vopnuð átök leiða til dauða almennra borgara, meiðsla og áverka, sem og fólksflótta. Auk þess er hætta á að grunnviðir eyðileggist, þar með talið heilbrigðisþjónusta. Þetta tengist útbreiðslu mannréttindabrota og brota á alþjóðlegum mannúðarlögum, þar með talið gegn börnum. Um það bil 176.095 dauðsföll almennra borgara áttu sér stað í mannskæðustu stríðsátökum heimsins á árunum 2015 til 2020. Þrátt fyrir þetta háa hlutfall fækkaði dauðsföllum almennra borgara um allan heim um 61% á þessu sama tímabil. Á hinn bóginn jókst hlutfall dauðsfalla almennra borgara í átökum í Afríku sunnan Sahara um 66%. Fækkun dauðsfalla almennra borgara um allan heim má rekja til þess að sum hættulegustu átökin ollu færri dauðsföllum, ásamt aukinni viðleitni til að auka vernd almennra borgara.

Árið 2020 voru 5 af hverjum 100.000 óbreyttra borgara myrtir í vopnuðum átökum og einn af hverjum sjö voru konur eða börn. Flest dauðsföll almennra borgara voru af völdum handvopna og léttra vopn, eða 27 %, eða vegna þungavopna eða sprengiefna, 24%.

Enn eru morð á þeim sem verja mannréttindi, blaðamönnum og verkalýðsforkólfum alltof mörg

Frá árinu 2015 hafa morð á mannréttindafrömuðum, blaðamönnum og verkalýðsforkólfum verið tilkynnt í þriðjungi aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Tilkynnt var um 331 morð á mannréttindafrömuðum í 32 ríkjum árið 2020 auk 19 mannarána og mannshvarfa í 14 ríkjum.

Refsileysi leikur lykilhlutverk í morðtíðninni og til þarf pólitískan vilja til að lögsækja gerendur og vonandi fækka þannig dauðsföllum og morðum. Aðildarríki ættu auk þess að lýsa opinberlega yfir þakklæti sínu til þeirra hugrökku einstaklinga sem leggja sig fram til að stuðla að réttlátari samfélögum sem byggjast á virðingu fyrir lögum og rétti.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Að berjast gegn skipulagðri brotastarfsemi.
• Að draga úr hvers kyns ofbeldisbrotum.
• Að efla traust á stjórnmál og stjórnsýslu og réttarvörslukerfið.

Ísland er talið eitt friðsælasta land heims samkvæmt Efnahags- og friðarstofnuninni (IEP – Institute for Economics and Peace) og hefur verið það frá árinu 2008. Þó má margt betur fara og hafa íslensk stjórnvöld einsett sér að taka sérstaklega á aðkallandi málum, svo sem á ofbeldi í íslensku samfélagi. Með utanríkisstefnu sinni leggur Ísland lóð sín á vogarskálarnar til að stuðla að friðsamlegri lausn deilumála, virðingu fyrir alþjóðalögum og mannréttindum, jafnrétti, lýðræði og hagsæld.

Réttarríki

Jafn aðgangur allra að réttarkerfinu á Íslandi er grunnþáttur í íslensku réttarfari en að efla réttarríkið er þó viðvarandi markmið. Í því sambandi þarf að gæta þess sérstaklega að mæta ólíkum þörfum einstaklinga, s.s. börnum, fatlaðs fólks og fólks af erlendum uppruna til að tryggja þeim aðgang að réttarkerfinu til jafns við aðra til og möguleika á að nýta rétt sinn. Frá og með 1. janúar 2018 er dómstólakerfið á Íslandi þriggja þrepa kerfi í stað tveggja áður. Með þeirri breytingu var réttarkerfið á Íslandi styrkt enn frekar.

Ofbeldi

Íslensk stjórnvöld hafa lagt ríka áherslu á að draga úr hvers kyns ofbeldi. Í mars 2017 var efnt til samráðs á landsvísu milli félagsþjónustu, barnaverndaryfirvalda, mennta- og heilbrigðiskerfis, lögreglu og ákæruvalds undir forystu velferðar-, dómsmála- og mennta- og menningarmálaráðuneytisins um aðgerðaáætlun til fjögurra ára gegn ofbeldi í íslensku samfélagi. Samráðshópur um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins skilaði aðgerðaáætlun til dómsmálaráðherra 2017 og samþykkti ríkisstjórnin að veita viðbótarfjármagni til innleiðingar aðgerða.

Vinnu við áætlunina miðar vel og er jákvæður árangur aðgerðanna strax sýnilegur. Þá var í upphafi 2018 stofnaður stýrihópur um úrbætur gegn kynferðislegu ofbeldi (sjá kafla um heimsmarkmið 5) sem fylgir eftir innleiðingunni, mótar stefnu um aðgerðir gegn stafrænu kynferðisofbeldi og beitir sér fyrir innleiðingu Istanbúl-samningsins, samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi sem Ísland fullgilti árið 2018.

Liður í undirbúningi þess var að lögfesta tvö refsiákvæði í íslensk hegningarlög, um bann við ofbeldi í nánum samböndum og um nauðungarhjónaband. Markmiðið er að Ísland verði í fremstu röð í baráttunni gegn hvers kyns kynbundnu ofbeldi. Til að svo verði þarf að huga sérstaklega að hópum sem eru í viðkvæmri stöðu og þar af leiðandi berskjaldaðri fyrir ofbeldi, svo sem fatlað fólk.

Vernd barna

Ísland hefur fullgilt og lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Árið 2018 var tekin saman fimmta og sjötta skýrsla Íslands um framkvæmd hans. Við gerð skýrslunnar var lögð áhersla á samráð við börn og fylgdi sérstök barnaskýrsla með skilaboðum frá börnum með sem viðauki við skýrslu ríkisins.

Ríkisstjórn Íslands hefur lagt mikla áherslu á að réttindum barna samkvæmt barnasáttmálanum sé fylgt eftir í framkvæmd og endurspeglast það meðal annars í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fjármálastefnu fyrir árin 2019-2023. Ísland er í fyrsta sæti samkvæmt barnaréttarvísitölunni KidsRightsIndex sem mælir að hve miklu leyti réttindi barna eru virt um allan heim. Stjórnvöld leggja hins vegar áherslu á enn frekari umbætur til að standa vörð um réttindi barna í hvívetna.

Vernd barna gegn ofbeldi hefur verið forgangsmál hjá íslenska ríkinu. Barnahús hefur starfað frá árinu 1998, en þar geta börn sem grunur leikur á að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða annars konar alvarlegu ofbeldi fengið alla þjónustu á einum stað. Árið 2018 var opnuð ný starfsstöð Barnahúss á Akureyri í því skyni að auka aðgang barna á landsbyggðinni að nauðsynlegri sérfræðiþjónustu.

Í Barnahúsi fara fram könnunarviðtöl og/eða skýrslutökur fyrir dómstólum í málum þar sem grunur leikur á að börn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða áreitni. Einnig fara fram viðtöl í Barnahúsi við börn sem komið hafa hingað til lands án forsjáraðila og sótt um alþjóðlega vernd.

Unnið hefur verið að úttekt á stöðu barna á flótta og gerð skýrslu þar sem lagðar eru til úrbætur er varða málefni barna á flótta auk þess sem UNICEF á Íslandi, í samstarfi við félagsmálaráðuneytið, dómsmálaráðuneytið, Listaháskóla Íslands, Hönnunarmiðstöð Íslands og Félag iðn- og vöruhönnuða, stendur að verkefninu HEIMA: móttaka barna í leit að alþjóðlegri vernd frá sjónarhóli barnsins.

Markmið verkefnisins er að koma auga á helstu áskoranir við móttöku fylgdarlausra barna og barna sem koma til Íslands í fylgd fullorðinna, með það fyrir augum að geta framfylgt skuldbindingum Íslands um móttöku barna og að það sem barni sé fyrir bestu sé haft að leiðarljósi.

Ísland hefur fullgilt samþykktir frá Alþjóðavinnumálastofnuninni (ILO) er varða lágmarksaldur við vinnu, samþykkt um bann við barnavinnu í sinni verstu mynd og tafarlausar aðgerðir til að afnema hana, samþykkt um nauðungarvinnu eða skylduvinnu og samþykkt um afnám nauðungarvinnu. Þá er unnið að áherslum stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu þar sem sérstaklega er gert ráð fyrir aðstoð fyrir börn.

Skipulögð brotastarfsemi og spilling

Brotastarfsemi verður sífellt alþjóðlegri í eðli sínu og við því hafa íslensk stjórnvöld brugðist með auknu alþjóðlegu samstarfi og eflingu innlendra stofnana í réttarvörslukerfinu og víðar. Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi og að Alþjóðalögreglunni Interpol og Europol ásamt því að taka þátt í Schengen samstarfinu.

Ísland er einnig aðili að alþjóðlega fjármálaðgerðahópnum Financial Action Task Force (FATF) og hafa stjórnvöld þegar lokið þýðingarmiklum áfanga til að bregðast við tilmælum FATF um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þessar aðgerðir eru mikilvægur liður í því að standa vörð um fjármálakerfið til þess að hindra að ólögmætur ávinningur af brotastarfsemi flæði þar í gegn.

Þá skiptir sú vinna einnig miklu máli í baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Ísland er jafnframt aðili að ríkjahópi gegn spillingu innan Evrópuráðsins (GRECO), samningi Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum og Sáttmála Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu (UNCAC). Stjórnvöld upplýsa þessar stofnanir reglulega um íslenska löggjöf, stjórnsýslu og annað sem máli skiptir svo hægt sé að leggja mat á frammistöðu Íslands og vinna að frekari úrbótum.

Skilvirkar og ábyrgar stofnanir

Íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á að auka gagnsæi með stefnumótun hér innanlands sem meðal annars felst í lagasetningu og vitundarvakningu. Í því skyni hefur Alþingi samþykkt siðareglur sem meðal annars ættu að auka gagnsæi auk þess sem dómarar og ákærendur hafa sett sér siðareglur. GRECO hefur lagt áherslu á að styrkja hagsmunaskráningu þingmanna og þá um leið ráðherra sem flestir eru líka þingmenn.

Einnig hefur verið opnuð samráðsgátt þar sem almenningi er veitt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum varðandi lagafrumvörp og aðra stefnumarkandi ákvarðanatöku stjórnvalda á framfæri.