Alþjóðlega fólksflutningastofnunin (e. International Organization of Migration – IOM) var stofnuð árið 1951, sama ár og stofnskrá Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna var samþykkt. Stofnunin er leiðandi milliríkjastofnun á sviði fólksflutninga. Alþjóðlega fólksflutningastofnunin starfar samkvæmt þeim grundvallarreglum að mannúðlegir og skipulegir fólksflutningar séu hagsmunir farand- og flóttafólks sem og samfélaga. Amy Pope var kjörin ellefti aðalframkvæmdastjóri IMO í október 2023 og er fyrsta konan til að sinna embættinu.
IOM þróar með sér árangursrík viðbrögð við breytingum í málefnum þeirra sem eru á flótta eða á vergangi. IOM leikur lykilhlutverk í ráðgjöf um stefnumótun og framkvæmd í tenglum við fólksflutninga.
IOM vinnur samkvæmt stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna sem felur það meðal annars í sér að mannréttindi allra séu tryggð. Viðurkenning á réttindum, virðingu og farsæld þeirra sem eru á flótta eða á vergangi skiptir sköpum í starfi IOM. Alþjóðlega fólksflutningastofnunin er hluti af stofnanakerfi Hinna sameinuðu þjóða.
Aðildarríki IOM eru 174 og til viðbótar eru átta ríki með stöðu áheyrnafulltrúa. IOM er með landsskrifstofur í fleiri en 100 ríkjum og stofnunin vinnur ötullega að því að koma á mannúðlegum og skipulegum fólksflutningum. Stofnunin sinnir því starfi með því að koma á framfæri þjónustu við ríkisstjórnir og fólk á flótta.
Árið 2015 samþykktu aðildarríki IOM Migration Governance Framework (MiGOF eða Rammasamkomulag um stjórnun og stýringu fólksflutninga). Sú stefna leggur grunn að þeim meginmarkmiðum og viðmiðum sem þarf að framfylgja og uppfylla til að grunnur sé lagður að árangursríkri nálgun á stjórnun og stýringu á fólksflutningum.
IOM vinnur að því að tryggja skipulega og mannúðlega stjórnun og stýringu á fólksflutningum í því skyni að efla alþjóðlegt samstarf um málefni flóttamanna, til að styðja við leit að hagnýtum úrlausnum á vandamálum tengdum fólksflutningum og að koma á framfæri mannúðlegri aðstoð við þau sem á henni þurfa að halda, þar með talið flóttafólki.
Stofnsáttmáli IOM leggur sérstaka áherslu á tengsl fólksflutninga annars vegar og efnahagslegrar, félagslegrar og menningarlegrar þróunar hins vegar, auk frjálsrar farar fólks.
Alþjóðlega fólksflutningastofnunin vinnur einkum að fjórum málaflokkum tengdum fólksflutningum:
- Fólksflutningar og þróunarmál,
- auðvelda fólksflutninga,
- reglufesta á fólksflutninga,
- þvingaðir fólksflutningar.
Verkefni IOM á þessum sviðum fela í sér að efla alþjóðarétt um fólksflutninga, styðja við stefnumótun og umræðu, vernda réttindi farandfólks, efla heilsu þess og taka mið af kynjuðum þáttum fólksflutninga.
Árið 2023 var lagður grunnur að starfsemi stofnunarinnar til næstu fimm ára í Stefnumótandi áætlun (e. Strategic plan 2024-2028). Áætlunin á að styðja við almenna stefnumótun og áætlanir IOM.. Þetta stefnuskjal felur í sér umfjöllun IOM um þarfir og forgangsatriði, sem byggist á mati og greiningu á því hvað næsti áratugur muni fela í sér í fólksflutningum. Jafnframt felur það í sér sambærilegt mat og greiningu á því hvernig IOM þarf að þróast á næstu fimm árum í því skyni að takast á við ný og síbreytileg verkefni.
Aukning á umfangi og flækjustigi
Árið 2019 var fjöldi alþjóðlegra farand- og flóttafólks um alla heim talin vera 272 milljónir. Það telur 3,5% af heildarfjölda mannkyns (52% karlar/48% konur) en tölfræði sem nær yfir fólk af öllum kynjum er ekki aðgengileg en það stafar líklega af skorti á upplýsingum. 74% farand- og flóttafólks voru á vinnualdri. Árið 2018 var heildarfjöldi flóttamanna í heiminum talin vera 25,9 milljónir og meir en helmingur þeirra var undir 18 ára aldri. Á sama tíma náði fjöldi þeirra sem voru fólk á vergangi 41,3 milljónum og fjöldi þeirra sem voru án ríkisfangs taldi 3,9 milljónir einstaklinga.
Þróun í fólksflutningum eru breytileg frá einu svæði til annars. Flest farand- og flóttafólk frá Afríku, Asíu og Evrópu búa innan þeirra svæða þar sem þau fæddust farand- og flóttafólk frá Suður Ameríku og ríkjum Karíbahafsins og norðurhluta Ameríku eiga flest heima utan þeirra svæða þar sem þau fæddust.
Fólksflutningar eru ekki bara að aukast heldur er flækjustig fólksflutninga einnig að verða sýnilegri öllum heiminum. Þetta er að hluta til tengt auknum upplýsingum um fólkflutninga og farand- og flóttafólk.
Fólksflutningar og loftslagsbreytingar
Taka verður tillit til áhrifa loftslagsbreytinga í stefnumótun á sviði fólksflutninga og þróunarmála. MECC, sú deild innan IOM sem fæst við fólksflutninga, umhverfismál og loftslagsbreytingar, vinnur að stefnumótun sem á að styrkja stöðu stofnunarinnar innan alþjóðasamfélagsins. MECC styður einnig við landsskrifstofur IOM með að aðstoða þá hópa sem búa við mesta ógn af loftslagsbreytingum af mannavöldum, svo sem smáeyjar sem eru þróunarríki (SIDS).