Mannfjöldasjóður SÞ (United Nations Population Fund – UNFPA) vinnur að kyn- og frjósemisheilsu og réttindum. Markmið UNFPA er að tryggja öllum örugga meðgöngu, tryggja að konur og stúlkur hafi stjórn yfir eigin líkama og frelsi til að taka eigin ákvarðanir. Mannfjöldasjóðurinn var stofnaður árið 1969.
UNFPA starfar í rúmlega 150 ríkjum og starfssvæði stofnunarinnar nær til stærsta hluta af heildarfjölda mannkyns. Starfsemi UNFPA byggist á því að allar manneskjur hafi jafnan rétt og njóti verndar. Stofnunin leggur sérstaka áherslu á konur og ungt fólk, þar sem þessir hópar búa oft við skert aðgengi að góðri kyn- og frjósemisheilsu.
Starfsemi UNFPA byggist á fjölskylduáætlunum og fólksfjöldaþróun en einnig á mannréttindum og menningarlegri fjölbreytni.
Starfsemi UNFPA var skilgreind af Efnahags- og félagsmálanefnd SÞ (ECOSOC) árið 1973 og sú skilgreining var endurstaðfest tuttugu árum síðar. Starfsemi UNFPA snýst um eftirfarandi fjögur atriði:
- Að byggja upp þekkingu og færni til að bregðast við fólksfjöldaþróun og hjálpa til við fjölskylduáætlanir;
- Að vekja athygli á vandamálum tengdum fólksfjöldaþróun í þróuðum ríkjum sem og þróunarlöndum og móta stefnu sem getur tekist á við slík vandamál;
- Að aðstoða við vandamál tengd fjólksfjöldaþróun með þeim aðferðum og leiðum sem henta hverju ríki fyrir sig;
- Að vera í forystu innan stofnanakerfis Sameinuðu þjóðanna að koma á framfæri skipulagi á fólksfjöldaþróun og samhæfa verkefnin sem Mannfjöldasjóður SÞ (UNFPA) styður við.
Ofangreindar hugmyndir og áherslumál UNFPA voru til umfjöllunar á alþjóðaráðstefnu um fólksfjölda og þróun (ICD) í Kaíró, í Egyptalandi. Þessar hugmyndir og áherslur voru tengdar við réttindi kvenna og settar í samhengi við þau mannréttindi sem snúa að fólksfjöldaþróun í heiminum. UNFPA var falið að gegna lykilhlutverki í verkefnaáætlun Mannfjöldasjóðs SÞ sem 179 ríki samþykktu á fyrrnefndri alþjóðaráðstefnu í Kaíró.
Mannfjöldasjóður SÞ (UNFPA) var upphaflega stofnaður sem bjargráðasjóður árið 1967 og hóf starfsemi sína árið 1969. Heiti stofnunarinnar á ensku stóð upphaflega fyrir United Nations Fund for Population Activities. Það skýrir hina ensku skammstöfun sem enn er notast við sem óformlegt heiti hennar UNFPA. Árið 1987 var heiti UNFPA á ensku breytt í United Nation Population Fund eða á íslensku Mannfjöldasjóð Sameinuðu þjóðanna (UNFPA).
Sómalskar konur og stúlkur bíða eftir því að hitta lækni.
UNFPA er að öllu leyti stutt með frjálsum framlögum frá ríkisstjórnum, alþjóðlegum stofnunum, einkageiranum og einstaklingum. Í ársskýrslu UNFPA má finna lista yfir öll þau sem hafa stutt starfsemi UNFPA fjárhagslega.
Mannfjöldasjóður SÞ eða UNFPA heyrir beint undir Allsherjarþing SÞ í New York. UNFPA og Þróunaráætlun SÞ (UNDP) heyra undir sömu framkvæmdarstjórn sem er skipuð af meðlimum frá 36 af aðildarríkjum SÞ: átta frá Afríku, sjö frá Asíu og Kyrrahafslöndum, fjórum frá Mið- og Austur Evrópu, fimm frá Suður-Ameríku og ríkjum Karabíahafsins og tólf frá Vestur-Evrópu og öðrum þróuðum ríkjum.. Framkvæmdastjórnin sinnir ákvörðunum í málefnum tengdum stjórnun, rekstri, fjárhagi og verkefnaáætlunum. Báðar stofnanir UNFPA og UNDP fá ráðgjöf um almenna stefnumótun frá Efnahags- og félagsmálanefnd SÞ (ECOSOC).
Alþjóðadagur fólksfjölda undirstrikar mikilvægi vitundavakningar um fólksfjöldaþróun. Alþjóðadagur fólksfjölda var fyrst haldin hátíðlegur þann 11. júlí árið 1990 í ríflega 90 löndum. Alþjóðadagurinn á ekki síst að minna á tengsl fólksfjöldaþróunar við umhverfis- og þróunarmál.
Frjósemisheilsu er hægt að skilgreina sem að lifa við heilbrigði á sviði kyn- og frjósemisréttinda. Samkvæmt verkefnaáætlun UNFPA lýtur frjósemisheilsa og -réttindi að eftirfarandi:
að fólk geti stundað fullnægjandi og öruggt kynlíf og að það hafi möguleika á frjósemisheilsu og frelsi til að velja hvort og hvenær og hversu oft þau nýti sér þann rétt.
Samkvæmt þessari skilgreiningu felur frjósemisheilsa í sér kynheilsu sem í læknisfræðilegu tilliti merkir að smitast ekki af kynsjúkdómum en hugtakið „kyn- og frjósemisheilsa“ (e. sexual and reproductive health/rights) er í hefðbundinni merkingu notað af UNFPA og öðrum til að leggja áherslu á að öll hafi rétt til öruggs og fullnægjandi kynlífs. Hefðbundinn skilningur á kyn- og frjósemisheilsu felur einnig í sér rétt allra til viðeigandi heilbrigðisþjónustu.
Almennt aðgengi að frjósemisréttindum og kyn- og frjósemisheilsu er markmið sem nýtur víðtæks alþjóðlegs stuðnings en þó er enn langt í að því markmiði verði náð. Vandamál tengd kynheilbrigði, þar með taldir sjúkdómar á borð við HIV og alnæmi, eru meginorsakir dauða og veikinda hjá konum á aldirnum 15 til 44 ára á heimsvísu. Bætt kyn- og frjósemisheilsa eru kynjajafnréttis- og mannréttindamál.
Kyn- og frjósemisheilsa af öllu tagi eru grundvallaratriði í starfi UNFPA og er sá málaflokkur sem fær mest fjármagn.
Fólksfjöldaþróun tekur til þátta á borð við mannfjöldaaukningu, aldurssamsetningu, frjósemi og dánartíðni, sem og fólksflutninga. Hún hefur áhrif á alla þætti mannlegrar þróunar, auk félagslegrar og efnahagslegrar þróunar. Önnur meginsvið í starfsemi UNFPA, þar á meðal kyn- og frjósemisheilsa, hafa jafnframt veruleg áhrif á fólksfjöldaþróun.
Til ársins 1994 fólst skipulagning á fólksfjölda í að ná tilteknum markmiðum um mannfjölda. Á Alþjóðaráðstefnunni um fólksfjölda og þróunarmál árið 1994 var svo lögð áhersla á að einstaklingar og pör leika lykilhlutverk á sviði þróunarmála og það staðfest að allar manneskjur eigi að njóta grundvallarmannréttinda til að ákveða sjálf hve mörg börn þau vilji eignast.
Stefna UNFPA um þungarrof sem ákveðin eraf framkvæmdastjórn stofnunarinnar er tvíþætt:
- að hindra að þungarrof verði nauðsynlegt með því að koma á fót fjölskylduáætlunum; og
- að takast á við afleiðingar óöruggra þungarrofa í því skyni að bjarga lífum kvenna frá bráðum bana.
Mannfjöldasjóður SÞ eða UNFPA styður eftirfarandi tíu atriði:
- Frjósemisheilsu fyrir konur og ungmenni í meira en 150 löndum sem eru heimkynni rúmlega 80% heildafjölda mannkyns.
- Heilsu ófrískra kvenna, sérstaklega þeirra sem búa við lífshættulegar aðstæður.
- Öruggt aðgengi að nútímalegum getnaðarvörnum.
- Þjálfun þúsunda heilbrigðisstarfsmanna til að ýta undir að minnsta kosti 90% allra barnsfæðinga fari fram með aðstoð sérhæfðs heilbrigðisstarfsfólks.
- Að koma í veg fyrir kynbundið ofbeldi sem hefur áhrif á þriðjung kvenna og stúlkna í heiminum.
- Afnám umskurðar stúlkubarna en talið er að um þrjár milljónir stúlkna gangist undir umskurð á hverju ári.
- Að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir táningsstúlkna. Ótímabærar þunganir stúlkna eru meginorsök andláta stúlkna á aldrinum 15-19 ára.
- Aðgerðir til að útrýma barnahjónaböndum. Talið er að þvinguð hjónabönd barna munu hafa áhrif á u.þ.b. 70 milljónir stúlkna á næstu fimm árum.
- Tryggja að nauðsynleg og örugg aðföng til fæðinga berist auk þess að senda nauðsynjavörur og lífsbjargandi búnað til almennra nota með það að markmiði að það berist fórnarlömbum átaka og náttúruhamfara með skilvirkum hætti.
- Manntöl, upplýsingaöflun og greining sem er nauðsynleg vegna þróunaráætlunar.
Miklar framfarir hafa átt sér í stað í kyn- og frjósemisheilsu frá því að UNFPA hóf starfsemi sína. Fjöldi kvenna sem deyja vegna erfiðleika á meðgöngu eða í fæðingu hefur fækkað gífurlega, fjölskyldur eru almennt séð heilbrigðari og ungt fólk er í betri tengingu við sitt nánasta umhverfi.
Þrátt fyrir miklar umbætur er enn mikil vinna eftir og enn eru of mörg sem hafa orðið útundan. Rúmlega 760 milljónir manna bú við örbrigð og fátækt og vandamál á sviði kyn- og frjósemisheislu eru meginorsök dauða og örorku kvenna í þróunarlöndum. Ungt fólk er í mestri hættu að smitast af HIV og verða fyrir ótímabærum þungunum. Milljónir stúlkna eru neyddar til að ganga í barnahjónabönd og enn eru milljónir stúlkna umskornar.
Enn er margt sem þarf að gera til að tryggja öllu mannkyni grundvallarmannréttindi á sviði kyn- og frjósemisheilsu.
- Útrýma óuppfylltri þörf fyrir fjölskylduáætlanir.
- Útrýma mæðradauða sem hægt er að koma í veg fyrir.
- Útrýma kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi (og áreitni).
Samstarfsaðilar Mannfjöldasjóðs SÞ (UNFPA)
Konur á flótta í Sómalí nálægt Jowahr.
UNFPA vinnur með hagsmunaaðilum, rannsóknastofnunum og einakageiranum. Civil Society Advisorary Panel var stofnað árið 2013 með það að markmiði að efla samráð frjálsra félagasamtaka og hagsmuna- og samstarfsaðilum í að festa markmið og bæta stefnumótun. UNFPA vinnur einnig með þingmönnum ýmissa aðildarríkja að stefnumótun á málefnasviðum stofnunarinnar. UNFPA tekur líka þátt í og stjórnar fjölda sameiginlegra styrktarsjóða.
UNFPA reynir einnig að koma á samvinnu á milli stofunarinnar og ríkja í hinu hnattrænu suðri. Með því móti geta ríki í hinu hnattræna suðri delt þekkingu og sérfræðikunnáttu sín á milli.
Stefna Íslands á vettvangi UNFPA
Núverandi aðalframkvæmdastjóri SÞ hittir afgönsk börn í Pakistan sem hafa þurft að flýja heimalandið.
Árið 2017 þrefaldaði Ísland kjarnaframlag sitt til UNFPA. Framlög Íslands styðja við stefnumótun og framkvæmd verkefna sem beinast að útrýmingu fátæktar, að gera getnaðarvarnir aðgengilegar, fæðingar öruggar og að draga úr HIV-smiti. Mikilvægir þættir starfseminnar eru réttindi mæðra og barna til heilsuverndar, ungbarnavernd, kynlífs- og fjölskyldufræðsla dreifing getnaðarvarn.
Heimild og vefslóð