Íslensk vefsíða er nú fræðsluvefur um losun gróðurhúsalofttegunda og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum.

Í nýjustu og 6. ástandsskýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsvánna sem gefin var út þann 9. ágúst er varað við því að hitabylgjur eigi eftir að verða tíðari og heitari. Eins eigi þurrkar eftir að verða víðtækari. Hér má finna umfjöllun um 6. ástandsskýrsluna sem er greinagóð og yfirveguð enda byggð á sterkum vísindalegum rökum og rannsóknum. Rétt um það bil algjör fylgni og raunar er algjör fylgni á milli annars vegar losunar gróðurhúsalofttegunda og hins vegar hlýnunar andrúmsloftsins.    

Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun eru sautján að tölu og snýr heimsmarkmið 13 að aðgerðum í loftslagsmálum. Það markmið er í anda loftslagssamning Parísarsáttmálans um kolefnislosun fyrir árið 2050. Stefnt er að því fyrir árið 2050 að losun gróðurhúsalofttegunda verði ekki meiri en sem nemur 1,5 gráðu og í hæsta lagi 2,0 gráðum miðað við hitastig loftslags fyrir iðnbyltingu. Brýnt er að hindra loftslagsbreytingar af mannavöldum, stórefla sjálfbæra þróun og útrýma fátækt. 

Næsta loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna verður í skosku borginni Glasgow undir lok október 2021 og er ríkisstjórn Ítalía stuðningsaðili hennar. 

#heimsmarkmidin #GlobalGoals #SDG #Glasgow26

Draga úr ójöfnuði innan og á milli landa 

Nú þegar komið fram í ágústmánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 10 – aukinn jöfnuður. Á þessu ári munum við kynnast heimsmarkmiðum SÞ betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á þessu ári. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geta allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Aukinn jöfnuður

Fyrir COVID19 dró úr tekjuójöfnuði í sumum ríkjum. Samkvæmt mælikvarðanum sem kenndur er við GINI-stuðullinn, sem mælir minnkandi ójöfnuð í ríkjum, gerðist það í 38 af 84 ríkjum á árabilinu 2010-2017 að það dró úr ójöfnuði.

Áhrif COVID19 eru þau að viðkvæmustu hóparnir verða verst úti í heimsfaraldrinum, til að mynda eldra fólk, fatlaðir, börn, konur, flytjendur og aðrir flóttamenn.

Heimskreppa gæti valdið því að þróunaraðstoð verði minnkuð við þróunarlönd. Árið 2017 taldi þróunaraðstoð 420 milljarði bandaríkjadala en árið 2018 voru það 271 milljarður bandaríkjadala.

Þrátt fyrir jákvæð teikn á lofti eins og minni tekjuójöfnuð í sumum ríkjum og vildarkjör í viðskiptum fyrir fátækari ríki heimsins, er ójöfnuður enn til staðar.

Heimsfaraldur kórónaveirunnar er við það að gera ójöfnuð enn meiri og dýpri.

Heimsfaraldurinn er verstur fyrir fólk sem er í viðkvæmri og erfiðri stöðu. Hinir sömu hópar eru oft að upplifa aukna mismunun í tekjum og lífsgæðum. Enn frekari áhrif yfirstandandi heimsfaraldurs munu leggjast harðast á fátækustu ríki heims. Ef heimskreppa leiðir til minni þróunaraðstoðar mun sú sama kreppa reynast þróunarríkjum erfiðari en ella.

Á meðan að rauntekjur hinna fátækustu innan ríkja eru að aukast, gildir það að hinir ríkustu bera enn hlutfallslega umtalsvert meira frá borði

Það að skilja engan eftir merkir það að þeir sem hafa minni tekjur geta notið góðs af og verið þátttakendur í almennum hagsvexti. Efnahagsframfarir í átt til sameiginlegrar farsældar getur verið mæld á mælikvarða aukinna heimilistekna (eða neyslu) hinna fátækustu sem skipa 40% af heildarfjölda margra þjóðríkja.

Í 73 af 90 ríkjum með sambærilegar upplýsingar á árunum 2012-2017 hlaut þessi hópur auknar rauntekjur. Ennfremur eru í meira en helmingi ríkjanna (49) hlutur fátækustu 40% þjóðarinnar minni en 25% af heildartekjum, á meðan að hinir ríkustu 10% fengu í sinn hlut að minnsta kosti 20% af heildartekjunum.

Framfarir í sameiginlegri farsæld hefur verið mest í austur og suðaustur Asíu þar sem neðstu 40% þjóðarinnar hefur árlega séð aukningu að meðtaltali um 4,9% í tekjum. Vöxtur í ríkjum Afríku sunnan Sahara hefur verið minni þó samanburður sé erfiður vegna takmarkaðra upplýsinga (sem einungis eru fáanlega í 15 ríkjum).

Þörfin fyrir betri upplýsingaöflun er sérstaklega brýn núna, vegna þess að ríki þurfa að geta þekkt og gripið til aðgerða ef hinir fátækustu glíma hlutfallslega við erfiðari vanda vegna efnahagslegra áhrifa af COVID19.

Konur sem búa við fötlun horfa fram á margháttuð og samtengdra tegunda mismununar

Fimmtungur fólks gefur það upp að það hafi orðið fyrir persónulegri reynslu af mismunun sem lýtur að minnsta kosti að einu atriði alþjóðlegra mannréttindalaga, samkvæmt upplýsingum frá 31 ríki og sem nær yfir árabilið 2014-2019.

Einnig eru konur líklegri til að verða fórnarlömd mismununar en karlar, en tölur liggja ekki fyrir um fólk af öllum kynjum. Á meðal þeirra sem búa við fötlun eru þrír af hverjum tíu sem hafa persónulega reynslu af mismunun um leið og hlutfallið þar er hærra á meðal kvenna. Einkum stafaði sú mismunun sem konurnar gáfu upp ekki vegna fötlunarinnar heldur vegna trúar, þjóðernis og kyns (eða kyngervis).

Þessi staðreynd undirstrikar nauðsyn á aðgerðum til að takast á við margháttða mismunun og samtvinnun mismunabreyta vegna hins sama. Heimsfaraldur kórónaveirunanr hefur enn fest í sessi fyrirliggjandi mismunun og sjúkdómavæðingu (e. stigma), enda hafa komið vísbendingar um mismunun á ólíkum hópum.

Launamenn eru að fá enn minna í sinn hlut af afrakstrinum en framleiðslan segir til um

Árið 2017 voru launatekjur allra þeirra í heiminum sem störfuðu talin vera 51% af heimsframleiðslunni. Hlutur vinnu í þjóðarframleiðslu gerir ráð fyrir atvinnutekjum bæði launamanna og sjálfstætt starfandi fólks og gefur vísbendingu um það hvort hætti þjóðartekjur leiði til betri lífskjara fyrir launamenn.

Frá árinu 2004 hefur hlutfall launatekna verið á niðurleið. Árið 2004 stóð að í 54% sem benti til þess að launamenn eru að fá í sinn hlut minni hluta af afrakstrinum af þeirri framleiðslu sem þeir hafa hjálpað til við að gera.

Hlutfall vinnutekna er afar breytilegt frá einu svæði til þess næsta. Árið 2017 voru launatekjur í norðurhluta Afríku og vestur Asíu einungis þriðjungur af framleiðslu þessara sömu svæða (36%). Andstæðan var sú að launtekjur í Evrópu og norðurhluta Ameríku var nálægt 58%.

Tekjuójöfnuður hrynur í sumum ríkjum, en er almennt mikill

Algengasti mælikvarðinn er kenndur við GINI-stuðullinn til að mæla tekjuójöfnuð. Hann er á bilinu 0 og 100, þar sem núll merkir það að tekjum er dreift jafnt á alla og hundrað segir til um öfgakennda stöðu þar sem einn einstaklingur hefur allar tekjurnar.

Á meðal 84 ríkja þar sem upplýsingar liggja fyrir var GINI-stuðullinn fyrir ráðstöfunartekjur (eða útgjalda til neyslu) hrundi um eitt stig í 38 ríkjum á árabilinu 2010-2017, sem fól það í sér að í þeim ríkjum minnkaði ójöfnuður. Hins vegar jókst tekjuójöfnuður á sama tímabili í 25 ríkjum þar sem upplýsingar liggja fyrir.

Þrátt fyrir minnkandi ójöfnuð í flestum ríkjum með GINI-stuðullinn sem er hærri en 40 árið 2010, þá er tekjuójöfnuður áfram mikill í mörgum ríkjum. Af hinum 166 ríkjum með upplýsingar höfðu 65 ríki enn GINI-stuðullinn sem var meiri en 40 í nýjustu gildum, þar af 17 sem höfðu GINI-stuðullinn hærri en 50. Lægsti GINI-stuðullinn í tekjuójöfnuði var í Slóveníu og Tékklandi með Gini-stuðullinn lægri en 25.

Heimskreppan gæti valdið minnkun á þróunaraðstoð

Árið 2018 var heildarupphæð þróunaraðstoðar frá þeim hópi gjafenda sem tilheyra nefnd Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD), alþjóðastofnunum og öðrum sem veita þróunaraðstoð samtals 271 milljarður bandaríkjadala á núverandi verðlagi, samanborið við 420 milljarða bandaríkjadala á fyrra ári og 314 milljarða bandaríkjadala árið 2015.

Opinber þróunaraðstoð (e. Official Development Assistance (ODA)) taldi 61% af heildarupphæðinni (166 milljarði bandaríkjadala). Það svæði sem hlaut stærsta hluta þróunaraðstoðar var Suður-Ameríka og ríki Karíbahafs (59 milljarðar bandaríkjadala), þrátt fyrir að þessi upphæð minnkaði umtalsvert frá árinu 2015 (97 milljarður bandaríkjadala).

Fjárveitingar til austur og suðaustur Asíu hækkuðu lítillega að nafnvirði frá 50 milljörðum bandaríkjadala árið 2015 upp í 56 milljarðiu bandaríkjadala árið 2018.

Þróunaraðstoð minnkaði eftir hruni árið 2008 og heimskreppan núna gæti valdið sams konar samdrætti í þróunaraðstoð.

Flest svæði eiga enn langt í land að koma á fót viðunandi stefnumótun í málefnum tengdum fólksflutningum

Í heiminum öllum er 54% ríkja sem hafa yfirgripsmikla stefnumótun sem snýr að þvi að tryggja skipulega, örugga, reglufestu og ábyrga fólksflutninga og færanleika fólks, sem byggist á 111 ríkjum sem höfðu upplýsingar í september árið 2019. Þetta þýðir að þau réðu yfir úrræðum í stefnumótun fyrir að minnsta kosti 80% þeirra undirflokka sem eru skilgreindur hluti af hinum sex málefnasviðum sem mælikvarðinn snýr að.

Mið- og suður Asía (80%) og Suður-Ameríka og ríki Karíbahafsins (79%) hafa mesta hluta af þeim ríkjum sem hafa yfirgripsmikla stefnumótun, samanborið við einungis 33% í ríkjum í bæði Eyjaálfu og norðurhluta Afríku og vestur Asíu.

Á hinum sex málefnasviðum er stefnumótun í því skyni að auka samstarf og samvinnu og til að efla örugga, skipulega og reglufestu í fólksflutningum best heppnu þar sem þrír fjórðu ríkisstjórna sögðust fylgja þeim að hluta til eða að öllu leyti.

Réttindi flytjenda (flóttamanna og fólks á vergangi) og félags- og efnahagsleg farsæld hafa lægsta hlutfall á meðal ríkisstjórna sem gefa upp víðtæk úrræði í stefnumótun, sem liggur annars vegar við 55% og 59%.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Jafna stöðu fólks óháð uppruna, þjóðerni, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð eða kynvitund
• Skapa tækifæri og aðstæður til að innflytjendur geti orðmeð virkir þátttakendur í íslensku samfélagi
• Húsnæðismál flóttafólks

Á síðustu áratugum hafa stór skref verið stigin á heimsvísu við að minnka ójöfnuð og fátækt. Góður árangur hefur náðst hvað þetta varðar meðal fátækustu ríkja heims þótt enn sé langt í land. Tekjuójöfnuður hefur minnkað á milli ríkja, en hefur aftur á móti aukist innan þeirra.

Á árabilinu 2009 og 2016 sýndi Gini-stuðullinn þó minnkandi ójöfnuð á Íslandi en hann mældist 29,6% árið 2009, en 24,1% árið 2016.  Vaxandi samstaða er um að hagvöxtur sé einn og sér ekki nægjanleg forsenda þess að minnka fátækt, heldur þurfi stjórnvöld að sjá til þess að hagvöxtur hafi í för með sér ávinning fyrir alla.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Jafnrétti kynjanna og réttindi barna og annarra berskjaldaðra hópa er í öndvegi í þróunarsamvinnu Íslands. Sérstakan gaum skal gefa að þeim hópum sem búa við skort á réttindum, eins og hinsegin fólk, fatlað fólk og aðrir sem eiga undir högg að sækja.

Helsta markmið þróunarsamvinnu Íslands er að draga úr ójöfnuði milli og innan landa. Þannig beinir Ísland stórum hluta framlaga sinna til fátækustu ríkjanna með áherslu á að styðja þá hópa sem búa við fátækt og ójöfnuð.

Í því felst einkum stuðningur við uppbyggingu félagslegra innviða, ekki síst í dreifbýli, þar sem fátækt er hvað mest. Jafnframt er í íslenskri þróunarsamvinnu áhersla lögð á að styðja við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda með jafnrétti og jöfnuð að leiðarljósi.

Nýverið gegndi Ísland varaformennsku í nefnd Sameinuðu þjóðanna um félagslega þróun (e. Commission for Social Development) og leiddi samningaviðræður um meginþema aðalfundar nefndarinnar sem snéri að mögulegum leiðum til að draga úr ójöfnuði.

Fastanefnd Íslands hefur einnig tekið virkan þátt í endurskoðun á starfi efnahags– og félagsmálanefndar Sameinuðu þjóðanna, meðal annars með því að leiða samningaviðræðu um endurbætur á ráðinu á síðasta ári og sinna stjórnarsetu í nefndum sem vinna að endurbótum.

Undirmarkmið:

Tryggja innviði fyrir alla, stuðla að sjálfbærri iðnvæðingu og hlúa að nýsköpun.

Nú þegar ágústmánuður er gengin í garð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 9 – nýsköpun og uppbygging. Á þessu ári munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Nýsköpun og uppbygging

Það þarf að efla sjálfbæran iðnað og halda áfram að fjárfesta í þeim grunninnviðum, í nýsköpun og í rannsóknum sem leggja grunninn að langtíma efnahagsþróun. Fjárfesting í rannsóknum og þróun í heiminum og fjármögnum á efnahagslegum innviðum í þróunarríkjum hefur aukist. Þessu til viðbótar hefur umfang á mengandi kolefnislosunar dregist saman.

Samhliða hafa spennandi framfarir átt sér stað í útbreiðslu á nettengingum. Þrátt fyrir það hefur aukning í framleiðslu staðið í stað eða dregist saman. Auk þess hefur er iðnvæðing í afar fátækum ríkjum enn of hægfara.

Heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur valdið miklum afturkipp í framleiðslu- og samgönguiðnaði. Sá samdráttur hefur valdið truflunum í framboðskeðjum heimsins. Það hefur aftur valdið skertara framboði á vörum víða um heim. Líka hafa tapast störf og orðið minnkun á vinnustundum í þessum sömu atvinnugreinum.

Í þróunarríkjum leika framleiðslustörf lykilhlutverk í því að tryggja nægar tekjur og við að draga úr fátækt. Áhrif heimsfaraldurs kórónaveirunnar hafa valdið svo miklum skaða og afturkipp að það gæti stöðvað eða snúið við þróun í rétta átt hvað varðar heimsmarkmið níu um nýsköpun og uppbyggingu. Ennfremur gæti yfirstandandi heimsfaraldur heft og hindrað framþróun allra annarra heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun.

Flugiðnaðurinn er drifkraftur efnahagsþróunar en hefur sennilega þurft að þola mesta samdrátt í sögunni hingað til

Flugiðnaðurinn er drifkrafur efnahagsþróunar. Árið 2016 voru bein og óbein áhrif flugiðnaðarins á alþjóðahagkerfið talin vera um 2,7 trilljónir bandaríkjadala sem samsvarar 3,6% heildarframleiðslu heimsins alls. heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur komið hart niður á fluggeiranum.

Í apríl 2020 höfðu afgerandi ferðatakmarkanir ríkja og áhyggjur á meðal ferðalanga leitt til þess að um það bil 90% flugflota heimsins tók ekki á loft. Það skýrist af því að spurn eftir flugferðum hafði sökum yfirstandandi heimsfaraldurs fallið niður í enga eftirspurn eða um það bil rúmlega núll. Á fyrstu fimm mánuðum ársins 2020 féll farþegafjöldi um 51,1% samanborið við sama tímabil árið 2019.

Samkvæmt Alþjóðaflugráðinu (ICAO) hefur heimsfaraldurinn valdið vergri heildarminnkun um á millibilinu 2,29 milljarðme til 3,06 milljarði farþega á árinu 2020. Hið síðarnefnda hefur aftur leitt af sér gríðarleg fjárhagstöp. Þau töp flugfélaga í fjárgreiðslum nema á bilinu 302 milljörðum bandaríkjadala til 400 milljörðum bandaríkjadala í heildartekjum af flugstarfsemi sé það borið saman við hefðbundin og ótruflaðan flugrekstur.

Trygg, örugg og sjálfbær endurreisn flugiðnaðarins krefst samhæfðs átaks allra ríkja og þjóða heims. Sú viðspyrna mun hraða viðreisninni í öðrum atvinnugreinum svo sem í ferðaþjónustu og í alhliða viðskiptum. 

Það sem nú þegar var og er minnkandi framleiðsluaukning gerir útlitið dökkt fyrir enn frekari samdrátt á framleiðslu sökum heimsfaraldursins

Framleiðsluaukning sé miðaða við heimsframleiðslu þurfti að þola samdrátt fyrir árið 2018. Sá samdráttur í framleiðsluaukningu heimsframleiðslunnar hélt áfram fyrir árið 2019. Bæði árin var samdrátturinn sökum tolla ríkja og viðskiptahindrana á milli stærstu hagkerfa heimsins. Samdrátturinn í heimsframleiðslunni hafði áhrif á öll svæði og ríkjablakkir.

Á meðal afar fátækra ríkja hefur hlutdeild framleiðslu í heildartekjum aukist úr 10,0% árið 2010 í 12,4% árið 2019. Á hinn bóginn hefur hagvöxtur verið of hægfara til að ná takmarkinu um það að tvöfalda hlutdeild iðnaðarframleiðslu í heildartekjum fyrir árið 2030.

Þessu til viðbótar hefur framleiðsluvirði mælt í hlutfalli eininga fólksfjöldans í afar fátækum ríkjum einungis náð 132 bandaríkjadölum árið 2019. Það er mun minna en sama hagtala fyrir Evrópu og Norður-Ameríku en þar hljóp hún á 4,856 bandaríkjadölum. 

Vöxtur í framleiðni í heiminum öllum gekk í gegnum djúpa kreppu sem náði 6,0% í fyrsta ársfjórðungi ársins 2020. Ástæðurnar voru þær neikvæðu efnhagslegu aðgerðir sem gripið var til í tengslum við samkomutakmarkanir og samkomubann. Stærsti framleiðandi heims sem var Kína tók á sig afar mikinn skell vegna heimsfaraldurs kórónaveirunnar á fyrsta ársfjórðungi þess árs. Þar í landi nái það áður óþekktu framleiðsluhruni eða um sem nemur 14,1% í minnkaðri framleiðni.

Sökum þess að iðnaðarframleiðsla er álitin vera aflvaki heildaraukningar í þjóðartekjum ríkja, hefur heimskreppa í framleiðslu haft geigvænleg áhrif á alþjóðahagkerfið sem heild. 

Bættur aðgangur smáiðnaðar að fjármálaþjónustu getur orðið til þess að bjarga alþjóðahagkerfinu

Smáiðnaður og litlir framleiðendur eru afar mikilvægir vinnuveitendur í þróunarríkjum og í nýmarkaðslöndum. Sú atvinnustarfsemi er ríkur þáttur í tekjuöflun og í því að draga úr fátækt. Hún mun gegna mikilvægu hlutverki í endurreisn alþjóðahagkerfisins eftirá þegar kemur að lokum heimsfaraldur kórónaveirunnar.

Á hinn bóginn stendur smáiðnaði og litlum framleiðendum í þróunarríkjum og nýmarkaðslöndum efnahagsleg ógn af annars vegar smæð þeirra og hins vegar takmarkaðri getu til eigin viðspyrnu. Þessi umræddu ríki hafa ekki burði til að glíma við ófyrirséð áföll eins og núverandi kreppu án mikillar opinberrar aðstoðar. 

Aðgangur að lánum er sérstaklega mikilvægur fyrir lítil fyrirtæki til að þau geti eflt samkeppnishæfni sína. Með þeim hætti geta ríki tekið fullan þátt bæði í svæðisbundinni virðiskeðju og líka í heimsvirðiskeðjunni.

Í þróunarríkjum nýtur 34,7% smáiðnaðar (framleiðsla og þjónusta) góðs af lánum eða lánalínum. Hins vegar hafa bara 22,9% smáiðnaðar í Afríku sunnan Sahara fengið lán eða lánalínur. Þetta er borið saman við nýlegar upplýsingar þess efnis að lán og lánalínur standi um það bil helmingi lítilla fyrirtækja í Suður-Ameríku og Karíbahafsríkjum til boða.

Efnahagsleg innspýting af hálfu hins opinbera og aðgangur að fjármálaþjónustu til stuðnings lítilla og meðalstórra fyrirtækja eru afar mikilvæg. Þau bæði leika lykilhlutverk í fjárhagslegri viðreisn á tímum heimsfaraldurs. Einnig sinna þau bæði brýnu hlutverki eftirá í efnahagslegum viðgangi og hagvexti að loknum heimsfaraldrinum. 

Þrátt fyrir framfarir á undanliðnum árum þurfa fjárfestingar í rannsóknum og þróun að margfaldast að hluta til í því augnamiði að takast á við COVID-19

Á heimsvísu hafa fjárveitingar til rannsókna og þróunar haldið áfram að aukast af miklum krafti. Þær náðu 2,2 trilljónum bandaríkjadala á jafnvirðisgengi (e. PPP) árið 2017, en höfðu setið í 1,4 trilljónum bandaríkjadala árið 2010 og 741 milljörðum árið 2000.

Á meðan að Evrópa og Norður Ameríka eyða mestum fjármunum til rannsókna og þróunar um sem nemur 47,6% í fjárveitingum alls heimsins, eru Austur og suðaustur Asíu á hraðri leið með að ná þeim sama tilkostnaði. Þessir hlutar Asíu hafa aukið hlutfall sitt í fjárveitingum til rannsókna og þróunar úr 22,6% árið 2000 upp í 40,4% árið 2017.

Hlutfallslega hefur sá skerfur í heiminum sem varið hefur verið til rannsókna og þróunar aukist úr 1,62% árið 2010 upp í 1,72% árið 2017. Þrátt fyrir það að er reginmunur í þessu efni á einstökum svæðum heimsins. Hlutfallið í Evrópu og Norður Ameríku er 2,25% en í Afríku sunnan Sahara situr það við 0,38%. Í afar fátækum ríkjum og í landluktum þróunarríkjum var hlutfallið um 0,20%. 

Mikilvægi aukinna fjárveitinga til rannsókna og þróunar, jafnvel hratt stighækkandi aukningu, er greinileg nú á tímum yfirstandandi heimsfaraldurs. Meiri fjárfestingar er þörf í lyfjaiðnaði og í tækninýjungum eins og gervigreind. Þær geta stuðlað að þróun nýrra lyfja og bóluefna og í því að stýra tengdri þjónustu og starfsemi. 

Heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur gert það nauðsynlegt fyrir allmarga að vinna, leggja stund á nám og fá heilbrigðisþjónustu og halda félagsskap inni á sínum eigin heimilum. Af öllum þessum ástæðum hefur stafræn tækni og nettenging aldrei verið stærri hluti af daglegu lífi okkar. T

il að geta fengið aðgang að netinu veita færanlegar tengingar (e. mobile connection) fólki sveigjanleika. Þetta á sérstaklega við þar sem hvorki er fyrir hendi þjónusta með öruggu breiðbandi né er hún talin svara kostnaði og er of dýr.

Afar fátæk ríki búa við mikla aukningu á aðgengi að færanlegum tengingum (e. mobile connection) með breiðbandinu. Aukningin hefur verið frá því að vera 51% árið 2015 og stigið upp í það að vera 79% árið 2019. En á hinn bóginn eru það einungis 54% af heildarfjölda mann- og kvenkyns og fólks af öllum kynjum sem nýta sér netið.

Flestir þeir sem ekki styðjast við netið eiga heima í afar fátækum ríkjum þar sem einungis 19% nota netið, samanborið við 87% í þróuðum ríkjum. Meginskýring á þessum mismun er kostnaður af að nota netið og vöntun á færni til netnotkunar.     

Staðan á Íslandi

Hér má finna fjöllun um ofangreint efni á vettvangi Háskóla Íslands og opinbera stjórnvalda hér á landi.

Helstu áskoranir:

• Nýsköpun í öllum atvinnugreinum
• Efla vísindarannsóknir
• Efla innviði í samgöngum og ferðaþjónustu

Fjárfestingar í innviðum svo sem samgöngum, áveitum, orku, upplýsinga- og hugbúnaðartækni eru mikilvægar til þess að ná fram markmiðum um sjálfbæra þróun. Meginmarkmið stefnumótandi áætlana ríkis og sveitarfélaga hverfast að miklu leyti um það að innviðir landsins verði öruggir, áreiðanlegir, sjálfbærir og viðnámsþolnir. Grunninnviðir eru lykill að samkeppnishæfni landsins, jafnt samkeppnishæfni atvinnulífsins, þróun byggðarlaga og almennri félagslegri velferð þegnanna.

Ísland er eitt dreifbýlasta land Evrópu með aðeins um 3,4 íbúa á hvern á ferkílómetra, samanborið við um 116 íbúa á hvern ferkílómetra innan ríkja Evrópusambandsins. Uppbygging og viðhald innviða er krefjandi verkefni því kostnaður þess dreifist á tiltölulega fáar hendur og íslenskt veðurfar reynir talsvert á innviði landsins.

Aukið álag og umsvif tengd almennum hagvexti og hröðum vexti í íslenskri ferðaþjónustu hefur haft áhrif á þjónustu, viðhald og rekstur innviðauppbyggingar á flestum sviðum. 

Innviðir á Íslandi

Innviðir rannsókna, þróunar og nýsköpunar á Íslandi eru almennt góðir.

Markmið byggðaáætlunar 2018-2024 er að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu og þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðalaga um allt land.

Sjálfbær þróun er grunnstef í stefnu stjórnvalda.

Aðgengi fyrirtækja að almennri fjármálaþjónustu er almennt gott.

Í stefnu Vísinda- og tækniráðs er lögð áhersla á markvissa uppbyggingu innviða en höfuðáherslan er, eðli máls samkvæmt, á menntun, rannsóknir og nýsköpun. Leiðarljós stefnunnar er að fjárfesting í rannsóknum og þróun nái 3% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2024, sem gerir mögulegt að takast betur á við hraðar samfélagsbreytingar og flóknar hnattrænar áskoranir, til dæmis loftslagsbreytingar, fæðuöryggi og lýðheilsu. 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Styrkleikar Íslands sem hvað best nýtast þróunarlöndum til atvinnuuppbyggingar og styrkingar innviða eru á sviði sjávarútvegs og orkunýtingar. Þekkingu á þeim sviðum er meðal annars miðlað gegnum Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi en þeir skólar eru dæmi um grunnstofnanir sem yfirfæra bestu fáanlegu þekkingu á sínum sérsviðum til samstarfsríkja Íslands í þróunarlöndum.

Markmið Jarðhitaskólans, sem hýstur er hjá Orkustofnun, er að tryggja veita ungum sérfræðingum frá þróunarlöndum sérhæfða þjálfun í rannsóknum og nýtingu jarðvarma. Sjávarútvegsskólinn er hýstur hjá Hafrannsóknastofnun en markmið hans er að efla sérfræðiþekkingu í sjávarútvegi og fiskveiðum í þróunarlöndum.

Undirmarkmið:

9.1 Þróaðir verð traustir innviðir, sjálfbærir og sveigjanlegir, hvort sem er staðbundnir eða yfir landamæri, í því skyni að styðja við efnahagsþróun og velmegun þar sem lögð verði áhersla á jafnt aðgengi á viðráðanlegu verði fyrir alla.

9.2 Stuðlað verði að sjálfbærri iðnþróun fyrir alla og eigi síðar en árið 2030 hafi hlutur iðnaðar í atvinnulífi og vergri landsframleiðslu aukist verulega í ljósi aðstæðna heima fyrir og tvöfaldast í þeim þróunarlöndum sem skemmst eru á veg komin.

9.3 Aukið verði aðgengi lítilla meðnfyrirtækja og annars konar fyrirtækja, einkum í þróunarlöndum, að fjármálaþjónustu, meðal annars að hagstæðum lánum. Einnig verði þáttur þeirra í verðmætakeðjum og á mörkuðum aukinn.

9.4 Eigi síðar en árið 2030 verði innviðir styrktir og atvinnugreinar endurskipulagðar til að gera þær sjálfbærar, nýting auðlinda verði skilvirkari og í auknum mæli innleiði hvert og eitt land tækni og umhverfisvæna verkferla eftir getu.

9.5 Vísindarannsóknir verði efldar og tæknigeta atvinnugreina í öllum löndum endurbætt, þar á meðal í þróunarlöndum. Eigi síðar en árið 2030 verði ýtt undir nýsköpun og fjölgað störfum við rannsóknir og þróun fyrir hverja milljón íbúa, auk þess sem útgjöld til rannsókna og þróunar hins opinbera og einkageirans verði aukin.

9.a Stuðlað verði að sjálfbærri uppbyggingu innviða í þróunarlöndum með sveigjanleika að viðmiði, auknum fjárhagsstuðningi og tæknilegum stuðningi við Afríkuríki, þróunarlönd sem eru skemmst á veg komin, landlukt þróunarlönd og þróunarlönd sem eru smáeyríki.

9.b Stutt verði við tækniþróun, rannsóknir og nýsköpun í þróunarlöndum, meðal annars með því að festa í sessi stefnumótandi umhverfi sem stuðlar til dæmis að fjölbreyttu atvinnulífi og virðisauka.

9.c Aðgengi að upplýsinga- og fjarskiptatækni verði aukið verulega og lagt kapp á að almenningur hafi aðgang að netinu á viðráðanlegu verði í þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin.

 

Árið 1951 var Alþjóðlega fólksflutningastofnunin (IOM) stofnuð sem er sama ár og stofnskrá Flóttamannastofnunar SÞ var samþykkt. Enska skammstöfnunin á heitinu er IOM sem stendur fyrir International Organization of Migration. Alþjóðlega fólksflutningastofnunin er leiðandi milliríkjastofnun á sviði fólksflutninga. Alþjóðlega fólksflutingastofnunin starfar samkvæmt þeim grundvallarreglum að mannúðlegir og skipulegir fólksflutningar séu hagsmunir flytjenda og samfélaga. Antonio Vitorino var kjörinn tíundi aðalframkvæmdastjóri IMO og tók við því embætti í október 2018. 

Alþjóðlega fólksflutningastofnunin eða IOM styður flytjendur um allan heim. Flytjendur eru annars vegar flóttamenn utan heimalands síns eða alþjóðlegir flóttamenn; og hins vegar fólk á vergangi eða fólk sem er á flótta innan heimalands síns.   

IOM þróar með sér árangursrík viðbrögð við kraftmiklum breytingum í málefnum flytjenda. IOM leikur lykilhlutverk í ráðgjöf um stefnumótun og framkvæmd í tenglum við fólksflutninga. IOM vinnur að neyðarviðbrögðum með því að þróa áfram þanþol allra flytjenda. Þetta á sérstaklega við um þá flytjendur sem búa við erfiðar og viðkvæmar aðstæður. Að sama skapi er reynt að byggja upp færni ríkisstjórna til að stýra öllum tegundum og áhrifum flutninga á fólki eða svo kölluðum flytjendum.

IOM vinnur samkvæmt stofnsáttmála Hinna sameinuðu þjóða sem felur það meðal annars í sér að tryggja öllum mannréttindi. Viðurkenning á réttindum, virðingu og farsæld flytjenda skiptir sköpum í starfi IOM. Alþjóðlega fólksflutningastofnunin er hluti af stofnanakerfi Hinna sameinuðu þjóða (SÞ) og heyrir undir SÞ. Aðildarríki IOM eru 174 og til viðbótar eru 8 sem hafa stöðu áheyrnafulltrúa.

IOM hefur landsskrifstofur í fleira en 100 ríkjum og stofnunin vinnur ötullega að því að koma á mannúðlegum og skipulegum fólksflutningum sem eru allra hagur. Hún sinnir því starfi með því að koma á framfæri þjónustu við ríkisstjórnir og flytjendur.  

Starfsemi IOM byggist á fáeinum grundvallarviðmiðum. Hin síðastnefndu innihalda 12 punkta stefnumótun sem var samþykkt af ráði IOM árið 2007. Sú samykkt leggur grunn að lykilatriðum í starfi IOM. Jafnframt kemur umrædd samþykkt með lýsingu á umfangi á starfsemi IOM. Árið 2015 samþykktu aðildarríki IOM það sem heitir Migration Governance Framework (MiGOF eða Rammasamkomulag um stjórnun og stýringu fólksflutninga). Rammasamkomulagið leggur grunn að þeim meginmarkmiðum og viðmiðum sem þarf að framfylgja og uppfylla til að grunnur sé lagður að árangursríkri nálgun á stjórnun og stýringu á fólksflutningum.

IOM vinnur að því að tryggja skipulega og mannúðlega stjórnun og stýringu á fólksflutningum í því skyni að efla alþjóðlegt samstarf um málefni flóttamanna, til að styðja í leit að hagnýtum úrlausnum á vandamálum tengdum fólksflutningum og þess að koma á framfæri mannúðlegri aðstoð við flytjendur sem þess þurfa með, þar með talið flóttamönnum og þeim sem eru fólk á vergangi (sbr. fólk á flótta innan ríkja). 

Stofnsáttmáli IOM horfir sérstaklega til tengslana á milli annars vegar fólksflutninga og hins vegar efnahagslegrar, félagslegrar og menningarlegrar þróunar samfélaga, en líka hugmyndarinnar um frjálsa för fólks.  

Alþjóðlega fólksflutningastofnunin vinnur einkum að fjórum málaflokkum tengdum fólksflutningum:

• Fólksflutningar og þróunarmál
• Auðvelda fólksflutninga
• Reglufesta á fólksflutninga
• Þvingaðir fólksflutningar

Verekfni IOM sem ná yfir þessi málefnasvið fela það í sér að efla alþjóðarétt um fólksflutninga, umræðu og ákvarðanir um stefnumótun, verndun á réttindum flytjenda, heilsu flytjenda og hinn kynjaða þátt fólksflutninga.

Árið 2019 var að beiðni framkvæmdastjóra IOM var lagður grunnur að starfsemi næstu fimm ára í ,,Strategic Vision“ eða Stefnumótandi áætlun. Sú stefnumótun til framtíðar á að styðja við almenna stefnumótun og áætlanir IOM. Þetta stefnuskjal felur í sér umfjöllun IOM um þarfir og forgangsatriði, sem byggist á mati og greiningu á því hvað næsti áratugur muni fela í sér í fólksflutningum. Jafnframt felur það í sér sambærilegt mat og greiningu á því hvernig IOM þarf að þróast á næstu fimm árum eða á árabilinu 2019 til 2023 í því skyni að takast á við ný og síbreytileg verkefni.

Aukning á umfangi og flækjustigi

Árið 2019 var fjöldi alþjóðlegra flóttamanna um allan heim talin vera 272 milljónir. Það telur 3,5% af heildarfjölda mannkyns (52% karlar/48% konur) en ekki er gefin upp sú tölfræði sem nær yfir fólk af öllum kynjum, sem stafar líklega af vöntun á upplýsingum þar að lútandi. Flestir flytjendur voru á vinnualdri (74%). Árið 2018 var heildarfjöldi flóttamanna í heiminum talin vera 25,9 milljónir og meir en helmingur þeirra var undir 18 ára aldri. Á sama tíma náði fjöldi þeirra sem var fólk á vergangi (sbr. fólk á flótta innan heimalandsins) 41,3 milljónum og fjöldi þeirra sem voru án ríkisfangs taldi 3,9 milljónir kvenna, karla og fólks af öllum kynjum.

Þróun í fólksflutningum eru breytileg frá einu svæði til annars. Flestir alþjóðlegir flóttamenn sem fæddir eru í Afríku, Asíu og Evrópu eiga heima innan þeirra svæða þar sem þeir fæddust. En flóttamenn frá Suður Ameríku og ríkjum Karíbahafsins og norðurhluta Ameríku eiga heima utan þeirra svæða þar sem þeir eru fæddir. Meira en helmingur af öllum flóttamönnum (141 milljónir manna) eiga heima í Evrópu og norðurhluta Ameríku.

Fólksflutningar eru ekki bara að aukast heldur er flækjustig fólksflutninga og reynsla að verða sýnilegri öllum heiminum. Þetta er að hluta til tengt auknum upplýsingum um fólkflutninga, þar með talið flóttamenn og um aðra flytjendur.

Framtíðarsýn IOM fyrir árin 2019-2023 

Árið 2018 var samþykkt Global Compact for Safe, Ordely and Regular Migration (öðru nafni Global Compact for Migration sem verður notað hér á eftir), sem er skjal sem byggist á og hefur verið samhæft vinnunni að heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun.

Fólksflutningum sem er vel stjórnað og stýrt geta verið bæði stefnumótun í þróunarmálum en líka útkoma þeirra. Af þessum ástæðum hefur IOM þróað stefnumótun fyrir stofnunina alla sem á að tryggja sjálfbæra þróun fyrir flytjendur og samfélög þeirra.

Á þennan hátt er IOM að vinna að því að auka möguleika fólksflutninga við að ná heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun. Það er gert með því að styðja við það að áhrif fólksflutninga og þarfa flytjenda í áætlunum um stefnumótun á öllum sviðum og stigum stýringar. Sú stefna birtist skýrt í Global Compact for Migration frá árinu 2018.

Stefnan getur verið vegvísir við að hjálpa til við þann þátt fólkflutninga sem lýtur að heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun. Áherslurnar í framtíðarsýn IOM innihalda þrjú meginþemu sem eru þanþol, flutningar og stjórnun eins og kemur fram í eftirfarandi umfjöllun: 

Þanþol: IOM verður að vera undir það búið að fleira fólk séu flytjendur til og frá erfiðum og krefjandi aðstæðum. Slíkar aðstæður geta stafað af ólíkum ástæðum þar með talið loftslagsbreytingum, óstöðugleika, fátækt og nýtingu. IOM mun horf bæði til langtíma og heildrænt við að bregðast við neyð. Það er unnið með því að samhæfa markmið þróunar og þess að viðurkenna síbreytilega þróun og áskoranir.

Flutningar: Þær leiðir sem fólk er flytjendur er sífellt að breytast. Um leið og fólksflutningar breytast verður stefnumótun að gera það líka. Þetta á við hvort sem um er að ræða val, siðmenningu, aðgang, gistingu eða það að snúa aftur. Í þessu efni mun IOM vinna að nýjungum í þróun og framkvæmd kerfa sem stýra fólksflutningum. Þau byggjast á núverandi þekkingu um það hvað virkar, hvar og fyrir hverja og fyrir einstök svæði og pólitískar kringumstæður.

Stjórnun: IOM er nú þegar mikilvægur samstarfsaðili aðildarríkjanna í því að koma til skila þjónustu til handa flytjendum sem ríki geta ekki sjálf sinnt. Með tilkomu Global Compact for Migration fæst nýtt tækifæri fyrir IOM til að styðja aðildarríkin við að byggja upp færni til að stjórna fólksflutningum, styðja flytjendur, og þess að styrkja samstarf við aðrar stofnanir SÞ. Þetta krefst betra samstarfs við fjölmarga hópa og við hagaðila. Mikilvægt er í þessu efni að þróa öflugan upplýsingabanka til að styðja ákvarðanatöku í því sem er oft erfiðar kringumstæður.

Stefnumótunin leggur líka grunn að helstu aðferðum við það að ná árangri, sem er með því að benda á hvar frekari þróun á stofnunum er þörf til að geta náð að fullu og öllu leyti markmiðum IOM. Stefnumótun næstu fimm ára innihalda annars grunnviðmið og hins vegar markmið. Grunnviðmiðin í stefnumótun IOM til næstu fimm ára eru þessi:

– það að aðhyllast alþjóðlega staðla og jafnframt að uppfylla réttindi flytjenda.
– Mótun stefnu með því að nota bestu upplýsingar og starfsaðferðir sem byggjast á hinu svo kallað ,,allt-gangverk-ríkisvalds” (,,whole-of-government” aðferð).
– Vinna með samstarfaðilum að málefnum tengdum fólkflutningum og skyldum efnum.

Lykilmarkmið sé horft til næstu fimm ára eru þessi:

– Leggja áherslu á félags- og efnahagslega farsæld flytjenda og samfélaga.
– Geta með árangursríkum hætti tekist á við hreyfanleika í áföllum og kreppum.
– Tryggja það að fólksflutningar eigi sér stað á öruggan og skipulegan hátt og af virðingu.

Markmið Global Compact for Migration eru í samræmi við undirmarkmið 10,7 af heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun þar sem aðildarríkin sameinast um að koma til skila öruggu, skipulegri og regluföstum fólksflutningum eins og það er skilgreint í Viðauka II hinnar svo kölluðu New York-yfirlýsingar. Hún á að:

• að koma til móts við allar tegundir alþjóðlegra fólksflutninga, þar með talin af mannúðarástæðum, vegna þróunarmála, mannréttindamála og annarra atriða;
• koma með mikilvægt framlag til hnattrænnar styringar og efla samhæfingu alþjóðlegra fólksflutninga;
• koma með rammasamkomulag um alþjóðlega samvinnu um fólksflutninga og flutninga á fólki;
• koma á fót framkvæmanlegum skuldbindingum, aðferðum til að framkvæma þær og ramma til að framfylgja og endurskoða á meðal aðildarríkjanna hvað varðar alþjóðlega fólksflutninga af öllu tagi;
• njóta leiðsagnar heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun og framvæmdaáætlun kenndri við Addis Ababa;
• að vinna í samræmi við Yfirlýsingu frá árinu 2019 sem kennd er á ensku við High-Level Dialogue on International Migration and Development. 

Staðlar IOM

Grundvallaratriði í mannúðaraðstoð er áherslumál sem gengur eins og rauður þráður í gegnum starfsemi IOM. Mannúð, hlutlægni, hlutleysi og sjálfstæði eru grundvallaratriði í þeirri mannúðaraðstoð sem gerir það auðveldara að tryggja og viðhalda öruggu aðgengi að þeim samfélagum sem búa við erfiðleika og áföll. Einnig við það að takast á við siðferðilegar áskoranir, við að efla stefnumótun sem verndar og við að stjórna óvissu og hættu í erfiðum og ótryggum aðstæðum á vettvangi.

Fólksflutningar og loftslagsbreytingar

Alþjóðasamfélagið getur ekki lengur framkvæmd stefnumótun á sviði fólksflutninga og þróunarmála án þess að taka tillit til áhrifa loftslagsbreytinga. Á meðan að UN Climate Action ráðstefnunni (ráðstefna SÞ um loftslagsaðgerðir) stóð í september 2019 héldu IOM saman með ríkisstjórnum Portúgal og Fídjí morgunfund ráðherra til þess að ræða um smáeyjar sem eru þróunarríki (SIDS). Þar var lögð áherlsa á það að byggja upp þanþol innan þeirra samfélaga sem búa við mesta ógn af loftslagsbreytingum.

Sú deild IOM sem fæst við fólksflutninga, umhverfismál og loftslagsbreytingar (MECC) vinnur að stefnumótun sem mun styrkja stöðu IOM innan alþjóðasamfélagsins. En á sama tíma styður MECC við landsskrifstofur IOM innan aðildarríkjanna við að veita aðstoð og vernd til handa því fólki sem býr við mesta ógn af loftslagsbreytingum af mannavöldum.

Stofnun nets fólksflutninga á vegum SÞ

Í maí árið 2018 var að frumkvæði aðalframkvæmdastjóra SÞ stofnað net SÞ sem vinnur að málefnum tengdum fólksflutningum. Það er gert í því skyni að tryggja árangursríkan, tímanlegan og samhæfðan stuðning allra aðila við aðildarríkin í því að framkvæma og vinna áfram með og endurskoða fyrrnefndan Global Compact for Migration. IOM hefur fengið það hlutverk að samhæfa vinnu netsins og skrifstofu þess sem er ábyrg fyrir því að þjónusta netið.

Uppbygging á upplýsingaskrifstofu stefnumótunar á vegum IOM

Þann 1. apríl 2019 var komið á fót upplýsingaskrifstofu sem hluta af starfi framkvæmdastjóra, sem hefur það að markmiði að koma á framfæri upplýsingum innan IOM. Það hefur það lykilhlutverk að tengja saman og koma á framfæri upplýsingum um stefnumótun þvert á einstakar deildir IOM. Upplýsingaskrifstofan mun vera miðdepill alls kyns vinnu að stefnumótun og þróun nýrra aðferða við stefnumótandi þekkingaröflun.

 

Stuðla að viðvarandi sjálfbærum hagvexti og arðbærum og mannsæmandi atvinnutækifærum fyrir alla    —

Nú þegar komið er undir lok júlímánuðar kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 8 – góð atvinna og hagvöxtur. Á þessu ári munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Góð atvinna og hagvöxtur

Langvarandi og sjálfbær hagvöxtur getur verið drifkraftur framfara, skapað góða atvinna og bætt lífskjör. En heimsfaraldur kórónaveiru (COVID-19) hefur valdið umróti um allan heim. Núverandi og yfirstandandi heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur haft gríðarleg áhrif til hins verra á líf og heilsu milljarða jarðarbúa og ógnað gangverki alþjóðahagkerfisisins.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) spáir heimskreppu sem verður jafndjúp eða enn verri en sú sem skall á heimshagkerfið árið 2009. Um leið og atvinnuleysi eykst áætlar Alþjóðavinnumálastofnunin að um það bil helmingur af vinnuafli mannkyns búi við aðsteðjandi hættu af að missa lifibrauð sitt. 

Jafnvel áður en heimsfaraldurinn braust út var áætlað að í fimmtungi ríkja heims mundu á árinu 2020 þjóðartekjur á mann standa í stað eða dragast heldur saman. Sá fimmtungur ríkja er þá þegar heimili fáeinna milljarða örsnauðra jarðarbúa. Hið fjárhags- og efnahagslega tjón sem tengist kórónaveirufaraldrinum kemur fram sem röskun á iðnaðarframleiðslu, hríðlækkandi vöruverði, óróa á fjármálamörkuðum og auknu óöryggi.

Allt þetta framangreint er að færa úr skorðum það sem er þá þegar brokkgengur hagvöxtur í efnahagslífinu. Hið síðastnefnda eykur enn hættuna á að aðrir þessara þátta virki neikvætt á alþjóðahagkerfið. 

Áhrif COVID-19

Heimsfaraldur kórónaveirunnar (COVID-19) hefur valdið aukinni fátækt og atvinnuleysi. Það hefur aftur valdið miklum hörmungum um alla heim gagnvart mann- og kvenfólki og fólki af öllum kynjum. Umræddar hörmungar hitta sérstaklega þá fyrir sem verst eru settir og búa við mesta fátækt.

Árið 2020 gáfu Sameinuðu þjóðirnar (SÞ) út eins konar viðmiðunaráætlun. Hún er svar SÞ við þeim mikla bráðavanda sem krefst þess að félagsleg og efnahagsleg endurreisn takist giftusamlega. Það krefst afar mikils alþjóðlegs og pólitísks bolmagns að tryggja það að fólk um alla heim hafi aðgang að brýnustu þjónustu og félagslegri vernd. Hin félagslega og efnahagslega viðmiðunaráætlun felur í sér fimm atriði sem þarf að vinna að:

• Tryggja það að grundvallar heilbrigðisþjónusta verði enn til staðar og það að koma heilbrigðiskerfinu til varnar;

• það að hjálpa fólki að standast hina miklu ágjöf, og það eftir leiðum félagslegrar verndar og með grunnþjónustu;

• það að verja störf, styðja lítil og meðalstór fyrirtæki og starfsmenn á almennum markaði með efnahagslegum úrræðum og áætlunum um endurreisn;

• það að stýra hinu bráðnauðsynlegu útgjaldaaukningu á sviði fjármála og efnahagsmála til að tryggja það að stefnumótun í ríkisfjármálum gagnist þeim sem minnst bera úr býtum og styrkir marghliða viðbrögð og líka svæðisbundna; og

• það að efla félagslega samþættingu og fjárfesta í því að samfélög bregðist hratt við og sýni af sér tilheyrandi viðnámsþrótt.

Þessir fimm þættir tengjast hinni miklu áherslu sem lögð er á sjálfbæra þróun bæði á sviði umhverfismála og kynjajafnréttis. Þannig er tryggt að viðspyrnan og endurreisnin færi okkur öllum enn betri heim #BuildBackBetter. Núverandi aðalframkvæmdastjóri SÞ Antonio Guterres hefur lagt á það áherslu að endurreisnin eftirá um leið og hið mikla áfall yfirstandandi heimsfaraldurs rennur sitt skeið á enda verði unnin til að koma á fót annars konar hagkerfi.

Ef horft er áfram til lengri tíma en bráðavandans vegna heimsfaraldurs ættu viðbrögðin að vera þau, að ná langvarandi árangri og setja í það kraft að koma á löngu tímabærum aðgerðum og umbótum. Hinar síðarnefndu þurfa að koma heiminum lengra á veg í átt til sjálfbærrar þróunar. Samhliða þarf að gera alþjóðahagkerfið öflugra í því að mæta áföllum í framtíðinni.

Árið 2019 var 22% ungs fólks á heimsvísu sem hvorki var að stunda nám né sinnti vinnu né einhvers konar starfsþjálfun. 

 Hvað felur ,,góð atvinna” í sér?

Góð atvinna þýðir atvinnutækifæri fyrir alla. Góð atvinna sem stendur til boða færir fólki eftirfarandi umbætur: 

• framleiðni og sanngjarnar tekjur; 

• öryggi á vinnustað og félagslega vernd fyrir fjölskyldur; 

• betri möguleika til persónulegs þroska og félagslega samþætting. 

Áframhaldandi skortur á viðunandi atvinnumöguleikum, ónóg fjárfesting og minnkandi neysla leiðir til þess að það fjarar undan þeim félagssáttmála sem liggur til grundvallar lýðræðissamfélögum sem er sá að allir eigi hlutdeild í framförum. 

Hversu margir eru án atvinnu?

(Barnaheimili starfsmanna Saga framleiðanda íþróttavara í Sialkot í Pakistan).

Heimsfaraldur kórónaveirunnar mun hafa gríðarlega mikil neikvæð áhrif á atvinnustigið. Fleiri en sjötti hver ungur einstaklingur hefur þurft að hætta launavinnu vegna yfirstandandi heimsfaraldurs. Á sama tíma hafa þeir sem sinna störfum þurft að minnka vinnustundir sínar um 23 af hundraði.

Ferðaþjónustan er sá geiri efnahagslífsins sem verður hvað harðast úti í heimsfaraldrinum. Það stafar af því að landamærum hefur verið lokað og útgöngubann sett á. Það veltur á því hvenær ferðatakamörkunum er hætt og einstök landamæri ríkja opnast hversu mikill skaðinn verður á starfsemi ferðaþjónustu. 

Hvað er hægt að gera til að greiða úr vandanum?

Sú áskorun að koma ungu fólki í góða atvinnu krefst þess að fjárfest sé í menntun og starfsþjálfun. Hvoru tveggja síðarnefnda þurfa að vera af bestu mögulegu gerð, lögun og innihaldi. Að sama skapi er mikilvægt að gefa ungu fólki menntun og færni sem svarar kröfum atvinnulífsins.

Einnig verður að gefa ungu fólki aðgang að félagslegri vernd og grunnþjónustu óháð þeim starfsssamningum sem ungt fólk gengst undir. Þannig getur allt ungt fólk komist í aðgengileg störf óháð kyni, tekjum eða félags- og efnahagslegri stöðu. 

Ríkisstjórnir heims þurfa að skapa kraftmikil nýsköpunarhagkerfi sem leggur áherslu á hið manneskjulega. Slík hagkerfi leggja drög að atvinnu ungs fólks og efnahagslegri valdeflingu kvenna. Einkum gera slík hagkerfi það að verkum að þau skapa góða atvinnu fyrir alla. 

Það er brýnt að koma á framfæri nauðsynlegum úrræðum sem lúta að bæði heilsu og öryggi. Einnig því að tryggja gott vinnuumhverfi. Hið síðastnefnda gegnir veigamiklu hlutverki í því að vernda öryggi starfsfólks. Hið síðastnefnda er sérstaklega mikilvægt fyrir heilbrigðisstarfsfólk og eins þá sem koma á framfæri lífsnauðsynlegri þjónustu. 

Staðreyndir um stöðu mála á umliðnum árum

Heildaratvinnuleysi í heiminum var 5,6% árið 2017 og jókst upp í 6,4% árið 2000. Á heimsvísu voru 61% starfsmanna árið 2016 sem störfuðu á almennum markaði. Að frátöldum störfum í landbúnaði munu á árinu 2020 vera 51% af öllu vinnandi fólki sem falla undir það að vera atvinnulausir. 

Karlmenn bera 12,5% meira úr býtum heldur en konur í 40 af 45 ríkjum sem halda til haga tölfræði um þau málefni. Í heiminum öllum er launamunur kynjanna á heimsmælikvarða 23% og án afgerandi aðgerða mun það að taka önnur 68 ár að ná jafnstöðu á milli kynjanna í launum. 

Þátttaka kvenna í vinnuafli er 63% á meðan að hjá körlum liggur talan við 94%. Þrátt fyrir það að konur verði sífellt meir áberandi í opinberu þjóðlífi vinna konur 2,6% meira ólaunaða vinnu og vinnu inni á heimilinu en karlar gera.

Skýrsla Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um stöðu atvinnu og hlutfalli kvenna í heiminum sem eru í atvinnu kemur með þessar tillögur til úrbóta:

• Fjárfesting í velferðarþjónustu vegna þess að heilbrigðisstörf og störf í aðhlynningu og menntageiranum er mikilvæg við það að endurskapa störf, sérstaklega fyrir konur. Einnig er það hugsað vegna þess að stefnumótun um orlof og sveigjanlegan vinnutíma orsakar jafnari dreifingu vinnu inna heimilisins á milli kvenna, karla og fólks af öllum kynjum. 

• Berjast fyrir jöfnum launum fyrir jafnverðmæt störf. 

• Útrýma ofbeldi og áreitni á vinnustöðum. Heimilisofbeldi og vinnutengt kynbundið ofbeldi og kynferðisleg áreitni hafa aukist á tímum heimsfaraldursins, sem aftur hefur skert möguleika kvenna til að sinna launavinnu.
• Berjast fyrir þátttöku kvenna í ákvarðanatöku, félagslegu samtali og stofnunum hinna þriggja aðila vinnumarkaðarins.    

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Draga úr langtímaatvinnuleysi;
• Efla stuðningsúrræði fyrir fólk með skerta starfsgetu;
• Aukin framleiðni í sátt við umhverfi og samfélag; og
• Jöfn tækifæri og jöfn laun fyrir sömu vinnu.

Víða í heiminum er það að hafa trygga atvinnu ekki nóg til þess að komast hjá fátækt. Sjálfbær hagvöxtur er því háður að samfélög heimsins skapi aðstæður þar sem fólk getur unnið störf á mannsæmandi launum, sem skaða þó ekki umhverfið. Einnig þurfa ríki heims að sjá vinnuafli sínu fyrir starfsmöguleikum og viðeigandi vinnuskilyrðum. Hagvöxtur er mælikvarði fyrir heilbrigði hagkerfis og þykir mikilvægur fyrir framþróun ríkja. 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Háskólar Sameinuðu þjóðanna þjálfa ungt fagfólk frá þróunarlöndum með það fyrir augum að auka fjölbreytni og kynna nemendum tækninýjungar á sviðme jarðhita, fiskimála og landgræðslu. Að auki stuðlar Jafnréttisskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna að auknum skilningi á málefnum kvenna og barna, þar með talið mansali og þrælkun kvenna og barna. Ýmis þróunarverkefni sem Ísland styður beinast að því að efla menntun og halda ungmennum í skóla, meðal annars í Malaví og Úganda.

Í samvinnu við Alþjóðabankann vinnur Ísland að því að styrkja sjávarútveg í vestanverðri Afríku. Stefnt er að aukinni samvinnu við bankann á sviði sjávarútvegs á komandi árum. Í austanverðri Afríku hefur Ísland til margra ára unnið rannsóknarstarf í beislun jarðhita í samvinnu við Norræna þróunarsjóðinn og Alþjóðabankann. Með kortlagningu á mögulegri jarðhitavirkjun til raforkuframleiðslu er lagður grunnur að auknum hagvexti og fjölbreytni atvinnulífs til framtíðar.

Undirmarkmið:

8.1 Viðhaldið verði hagvexti á hvern einstakling í samræmi við aðstæður í hverju landi og að minnsta kosti 7% vexti vergrar landsframleiðslu á ári í þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin.

8.2 Aukinni framleiðni í atvinnulífinu verði náð með fjölbreytni, tækninýjungum og nýsköpun, meðal annars með því að beina athygli að vinnuaflsfrekum geirum sem fela í sér mikinn virðisauka.

8.3 Unnið verði að framgangi þróunarmiðaðra stefnumála sem styðja við afkastamikla framleiðslustarfsemi, frumkvöðlastarfsemi, sköpunarmátt og nýsköpun og fjölga mannsæmandi störfum. Lítil og meðalstór fyrirtæki fái meðbyr, meðal annars með aðgengi að fjármálaþjónustu.

8.4 Fram til ársins 2030 verði nýting auðlinda til neyslu og framleiðslu bætt jafnt og þétt og leitast við að draga úr hagvexti sem gengur á náttúruna í samræmi við tíu ára rammaáætlun um sjálfbæra neyslu og framleiðslu, með hátekjuríkin í fararbroddi.

8.5 Eigi síðar en árið 2030 verði full vinna og mannsæmandi störf í boði fyrir allar konur og karla, þar á meðal ungt fólk og fatlað fólk, og sömu laun greidd fyrir jafnverðmæt störf.

8.6 Eigi síðar en árið 2020 hafi hlutfall ungmenna, sem eru atvinnulaus, stunda ekki nám eða þjálfun, lækkað verulega.

8.7 Gerðar verði tafarlausar og árangursmiðaðar ráðstafanir til þess að útrýma nauðungarvinnu. Nútímaþrælahald og mansal heyri sögunni til og tekið verði fyrir barnaþrælkun og hún bönnuð, þar á meðal herþjónusta barna, og eigi síðar en árið 2025 verði nauðungarvinna barna í allri sinni mynd úr sögunni.

8.8 Réttindi á vinnumarkaði verði vernduð og stuðlað að öruggu og tryggu vinnuumhverfi fyrir allt launafólk, meðal annars farandverkafólk, einkum konur í þeim hópi og þá sem eru í óöruggu starfi.

8.9 Eigi síðar en árið 2030 hafi verið mótuð og innleidd stefna í því skyni að stuðla að sjálfbærri ferðaþjónustu sem skapar störf og leggur áherslu á staðbundna menningu og framleiðsluvörur

8.10 Fjármálastofnanir innan lands verði efldar til þess að bæta aðgengi að banka-, trygginga- og fjármálaþjónustu fyrir alla.

8.a Þróunaraðstoð í viðskiptum verði aukin, einkum í þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin, meðal annars á grundvelli sameiginlegrar tæknilegrar aðstoðar í viðskiptum.

8.b Eigi síðar en árið 2020 verði heildarstefnu um atvinnumál ungmenna hrundið í framkvæmd og atvinnusáttmáli Alþjóðavinnumálastofnunarinnar kominn til framkvæmda.

Alþjóðavinnumálastofnunin (International Labor Organisation – ILO) er sú stofnun Sameinuðu þjóðanna (SÞ) sem sinnir verkefnum tengdum atvinnu. Stofnunin vinnur að fimm náskyldum atriðum tengdum atvinnu. Í fyrsta lagi setur stofnunin alþjóðlega vinnustaðla. Í öðru lagi sinnir stofnunin baráttu fyrir réttindum launþega. Í þriðja lagi hvetur stofnunin til góðra valkosta til atvinnu. Í fjórða lagi berst stofnunin fyrir auknum félagslegum réttindum á meðal aðildarríkjanna. Í fimmta lagi er unnið að því að styrkja þríhliða samtal aðila vinnumarkaðrins og opinberra stjórnvalda um vinnutengd málefni. 

Alþjóðavinnumálastofnunin hefur harla einstakt skipulagt sem tengir saman ríkisstjórnir, atvinnurekendur og fulltrúa launþega í þríhliða samtali. Það eru 187 aðildarríki að Alþjóðavinnumálastofnuninni og hún er ein elsta undirstofnun SÞ. Höfuðstöðvar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eru í Genf í Sviss. Hnattrænt net sérfræðinga á sviði tæknimála og skrifstofur sem eru á vettvangi má finna í rúmlega 40 löndum.

Stjórnarnefnd alþjóðavinnumálaskrifstofunnar

Hlutverk stjórnarnefndar er meðal annars að annast framkvæmd ályktana sem Alþjóðavinnumálaþingið samþykkir, ákveða dagskrá vinnumálaþinganna, samþykkja starfsáætlun fyrir alþjóðavinnumálaskrifstofuna og ráða henni aðalforstjóra. Ríkistjórnir eig langflesta fulltrúa í stjórnarnefnd en fulltrúar launþega og atvinnurekenda eiga jafnmörg sæti í stjórnarnefdinni. 

Alþjóðavinnumálaráðstefnan (ILC) hittist og kemur saman einu sinni á ári. Hlutverk ráðstefnunnar er það að samþykkja nýja alþjóðlega vinnustaðla. Auk þess er hlutverkið það að samþykkja vinnu- og fjárhagsáætlun fyrir Alþjóðavinnumálastofnunina.

Samkvæmt stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar skulu fastastofnanir vera: Allsherjarþing fulltrúa frá þeim ríkjum sem aðild eiga, stjórnarnefnd og alþjóðavinnumálaskrifstofan. Í öllum þessum stofnunum eiga sæti fulltrúar atvinnurekenda, launafólks og ríkisstjórna. Samstarf þessara þriggja aðila er einstætt fyrir stofnun á vegum SÞ og er eitt af grundvallaratriðunum í starfseminni.

Stjórnarnefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er æðsta yfirstjórn hennar og hittist stjórnarnefndin þrisvar á ári í Genf. 

1. Góð atvinna sett í öndvegi

1.1. Skapa störf: Berjast fyrir hagkerfi sem skapar tækifæri fyrir fjárfestingu, frumkvöðlastarfi, aukinni færni, atvinnu og sjálfbærum lífsháttum.

1.2. Koma á framfæri félagslegu samtali: Sterk og sjálfstæð félög aðila vinnumarkaðarins skipta meginmáli í því að auka framlegð, forðast vinnudeilur og því að skapa samhent samfélög.   

1.3. Efla félaglega vernd: Tryggja það að konur, karlar og fólk af öllum kynjum hafi vinnuaðstæður sem eru bæði öruggar og tryggar, að starfsmenn fáme orlof og hvíld, það að tekið sé tillit til fjölskyldu og félagslegra sjónarmiða, sjá til þess að það séu félagslegar bætur vegna vinnumissis eða minnkandi tekna og gefa færi á aðgangi að góðri heilbrigðisþjónustu. 

1.4. Tryggja réttindi launþega: Það að fá viðurkenningu á réttindum launþega og virðingu starfsmanna. Allir starfsmenn og alveg sérstaklega þeir sem búa við skertar aðstæður og eru fátækir þurfa á því að halda að einhver tali fyrir þeirra málstað, þeim sé gert kleift að sinna þátttöku og að það séu lög sem tryggja réttindi þeirra.  

Guy Ryder er framkvæmdastjóri Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Hann er sá tíundi í röðinni og tók fyrst við árið 2012 og var síðan endurkjörinn til fimm ára árið 2017. Ummæli sem höfð eru eftir Guy Ryder núverandi aðalframkvæmdastjóra koma hér eftirfarandi:

 Nú orðið er það raunin meir en nokkru sinni áður að góðir valkostir til atvinnu fyrir alla leika lykilhlutverk í samhentu samfélagi, félagslegu réttlæti, stöðugleika og friði. Í heimi atvinnu sem fer í gegnum miklar breytingar verða ríkisstjórnir, launþegar og atvinnurekendur að einhenda sér í að byggja þá framtíð atvinnu sem við viljum. 

Fimm lykilverkefni eru í starfsemi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar:

• Betri atvinna.
• Alþjóðlegt verkefni um að útrýma barnaþrælkun og vinnuþrælkun.
• öryggi og heilsa á vinnustað og hnattrænt ákall um forvarnarstarf.
• Störf í þágu friðar og aukins þanþols samfélaga.
• félagslega vernd sem grunnréttur allra.     

Saga Alþjóðavinnumálastofnunarrinar í hnotskurn

Alþjóðavinnumálastofnunin (ILO)  var stofnuð sem hluti af Versalasamningunum eftir lok Norðurálfuófriðarins mikla árið 1919. Starfið byggist á þeim grunni að almennur og viðvarandi friður náist ekki nema með félagslegu réttlæti.

Yfirlýsingin frá Fíladelfíu frá árinu 1944 segir að atvinna sé ekki kaupvara og leggur grunn að grundvallar mannréttindum og efnahagslegum réttindum sem ríki þurfi að fara eftir. Árið 1946 varð Alþjóðavinnumálastofnunin fyrsta sérhæfða stofnun Hinna Sameinuðu þjóða (SÞ).

Árið 1969 hlaut Alþjóðavinnumálastofnunin friðarverðlaun Nóbels. Árið 1998 var gefin út Yfirlýsingin um grundvallarréttindi og -viðmið í atvinnu, sem leggur grunn að kjarnanum í nokkrum atvinnustöðlum.

Árið 2008 kom Yfirlýsingin um félagslegt réttlæti í átt að sanngjarnari hnattvæðingar. Sú síðarnefnda Yfirlýsing er grundvöllur að þeirri nútímalegu sýn sem Alþjóðavinnumálastofnunin hefur á tímum hnattvæðingar.

Árið 2015 voru heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 samþykkt. Heimsmarkmið SÞ númer átta er: ,,Góð atvinna fyrir alla”. Umrætt heimsmarkmið SÞ  er lykilatriði í stefnumótun um sjálfbæran hagvöxt og þróun samfélaga. Árið 2019 fagnaði Alþjóðavinnumálastofnunin hundrað ára afmæli sínu. Við það tækifæri var litið til framtíðar og tekist á við ný og breytt verkefni.       

Hversu einstök Alþjóðavinnumálstofnunin er í raun og sanni

Sérstaða Alþjóðavinnumálastofnunarinnar kemur glöggt fram í stofnskrá stofnunarinnar um allsherjarþing stofnunarinnar. Þar kemur fram að fjórir fulltrúar frá hverju aðildarríki skuli eiga sæti á þinginu. Tveir þeirra skulu vera fulltrúar hlutaðeigandi ríkisstjórnar, annar hinna tveggja fulltrúi atvinnurekenda, en hinn fulltrúi launafólks viðkomandi ríkis. Aðildarríki stofnunarinnar skuldbinda sig til að nefna fulltrúa og ráðunauta aðila vinnumarkaðarins í samráði við heildarsamtök atvinnurekenda og launafólks.

Á 46. Alþjóðavinnumálaþinginu 1962 var þetta ákvæði túlkað af kjörbréfanefnd með þeim hætti að hafa eigi samráð um val þessara fulltrúa. Þetta samráð sé haft við stærstu samtök aðila vinnumarkaðarins, ef slík samtök eru þar til, og fulltrúarnir valdir með samkomulagi við hlutaðeigandi heildarsamtök til þátttöku í Alþjóðavinnumálaþinginu.

Í stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er tekið fram að sérhver fulltrúi á rétt á því að greiða sjálfstætt atkvæði um öll mál sem tekin eru til meðferðar á þinginu. Í því skyni að viðhalda jafnvægi á milli fulltrúa aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórna er kveðið á um það að ef aðildarríki láti undir höfuð leggjast að nefna annan þeirra fulltrúa sem ekki er fyrirsvarsmaður ríkisstjórnar skal hinn fulltrúinn er eigi fer með fyrirsvar ríkisstjórnarinnar eiga sæti á þinginu og hafa þar málfrelsi en ekki atkvæðisrétt.

Alþjóðavinnumálaþingið kemur saman að jafnaði einu sinni á ári í júní og stendur í þrjár vikur. Þingið er haldið í hinni virðulegu höll sem reist var yfir Þjóðabandalagið í Genf og er kennd við það. Þess má geta að samkvæmt ákvæðum í stofnskrá ber að gefa löggjafarsamkomu aðildarríkis skýrslu um samþykktir og tilmæli Alþjóðavinnumálaþingsins. Á Íslandi er þessari skyldu fullnægt með skýrslu félagsmálaráðherra sem er lögð fyrir Alþingi.

Meginviðfangsefni Alþjóðavinnumálaþingsins er afgreiðsla alþjóðasamþykkta. Þær taka til allra þátta atvinnulífsins og félagslegs öryggis, svo sem félagafrelsis, vinnuumhverfis, vinnu, starfsmenntunar og -þjálfunar, misréttis á vinnumarkaðinum, vinnu barna og aðbúnað skipverja svo fátt eitt sé nefnt.

Í samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunar eru settar fram lágmarkskröfur. Með fullgildingu samþykktar skuldbindur aðildarríki sig til að uppfylla kröfur sem í flestum tilvikum snerta rétt þegnanna til félagslegs öryggis, til dæmis til öruggrar afkomu, vinnuumhverfis sem er skaðlaust heilsu þeirra o.s.frv. Að öðrum þræði fjalla samþykktirnar um skyldu aðildarríkis til afla á markvissa hátt upplýsinga um þróunina á vinnumarkaðinum, til dæmis um atvinnuleysi, framboð atvinnu, vinnutíma o.s.frv. Samtals hefur Alþjóðavinnumálaþingið afgreitt 188 alþjóðasamþykktir. Meðal þeirra merkustu eru: 

• samþykkt um félagafrelsi; 
• um beitingu grundvallarreglnanna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginlega; 
• um jöfn laun fyrir jafnverðmæt störf; og 
• um mismunun, meðal annars vegna kynferðis, með tilliti til starfs og launa. 

Alþjóðavinnumálaskrifstofan

Eins og áður er getið er eitt aðalhlutverk stjórnarnefndarinnar að samþykkja starfsáætlun fyrir alþjóðavinnumálaskrifstofuna sem hefur aðsetur í Genf. Helstu verkefni skrifstofunnar samkvæmt 10. gr. stofnskrárinnar er að annast rannsóknir á ýmsum þáttum félagsmála, einkum þeim sem snerta atvinnuhætti og samskipti aðila vinnumarkaðarins. Hún undirbýr þing, ráðstefnur og sérfræðingafundi með því að safna gögnum og semja skýrslur um þau málefni sem eru til umfjöllunar hverju sinni.

Alþjóðavinnumálaskrifstofan annast upplýsingamiðlun og veitir margháttaða þjónustu. Innan skrifstofunnar er meðal annars að finna deildir sem sérhæfa sig í málefnum sem snerta hollustu og öryggi á vinnustöðum, þjálfun og endurmenntun og samvinnumál svo fátt eitt sé nefnt. Skrifstofan stendur fyrir fjölbreytilegri útgáfustarfsemi á bókum, tímaritum og hagskýrslum.

Alþjóðavinnumálaskrifstofunni er stjórnað af aðalforstjóra og þremur varaforstjórum. Auk aðalskrifstofunnar í Genf eru starfræktar svæðaskrifstofur í Afríku, Ameríku og Asíu. Starfsfólk er samtals um 3.000 og er tæpur helmingur þess á skrifstofunni í Genf. 

Eftirlit Alþjóðavinnumálastofnunarinnar

Fram er komið að eitt meginhlutverk Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er að setja reglur, alþjóðasamþykktir og tillögur um lágmarksréttindi og lágmarkskröfur á sviði félags- og vinnumála. Annað höfuðviðfangsefni stofnunarinnar er að fylgjast með því að reglum sé framfylgt.

Með fullgildingu alþjóðasamþykktar fellst aðildarríki á að haft sé alþjóðlegt eftirlit með því hvernig það framfylgir samþykktinni. Venjulega fer þetta fram með þeim hætti að hlutaðeigandi aðildarríki tekur saman skýrslu um framkvæmd þeirrar samþykktar sem það hefur fullgilt. Hún er tekin saman í samráði við helstu samtök aðila vinnumarkaðarins.

Á Íslandi fer þetta samráð fram í svonefndri ILO-nefnd á vegum félags- og barnamálaráðuneytisins en í henni sitja fulltrúar Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins auk fulltrúa ráðuneytisins sem er formaður. Skýrsla nefndarinnar um framkvæmd alþjóðasamþykktar er lögð fyrir sérfræðingahóp Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem kannar hvort framkvæmdin sé í samræmi við ákvæði samþykktarinnar. Í henni eiga sæti 20 manns, allt sérfræðingar á sviði félagsfræði, lögfræði og hagfræði, en dómarar og prófessorar eru fjölmennir í nefndinni. Álit og sjónarmið hennar njóta mikils álits sem meðal annars kemur fram í því að oft er vitnað til álits sérfræðinganefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í öðrum alþjóðastofnunum sem vinna að hliðstæðum viðfangsefnum á sviði félagsmála.

Sérfræðinganefndin birtir niðurstöður sína í um 500 blaðsíðna skýrslu sem er til umfjöllunar í einni af þingnefndum Alþjóðavinnumálaþingsins. Eins og í öðrum stofnunum sem heyra undir Alþjóðavinnumálastofnunina sjálfa sitja fulltrúar ríkisstjórna, atvinnurekenda og launafólks í þingnefndinni.

Um 300 þingfulltrúar taka þátt í fundum nefndarinnar og er hún þar með fjölmennasta þingnefndin á alþjóðavinnumálaþinginu. Í nefndinni hefur skapast sú verklagsregla að fulltrúar aðila vinnumarkaðarins koma sér saman um að skrá yfir um 40 mál í skýrslunni sem tekin eru til umræðu í nefndinni.

Þar eiga sér stað skoðanaskipti milli fulltrúa aðila vinnumarkaðarins og hlutaðeigandi ríkisstjórnar um atriði sem koma fram í athugasemdum sérfræðinganefndarinnar og önnur atriði sem fulltrúar vilja taka til umfjöllunar í sambandi við framkvæmd á hlutaðeigandi alþjóðasamþykkt eða varðandi skuldbindingar sem felast í stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar.

Kemur ýmislegt til greina, til dæmis að ríkisstjórn hafi ekki gert löggjafarsamkomu aðildarríkis grein fyrir nýjum alþjóðasamþykktum, dráttur á skýrslugjöf um framkvæmd alþjóðasamþykkta eða ekki hafi verið tekið tillit til athugasemda stofnunarinnar svo getið sé nokkurra algengra yfirsjóna.

Vanefndir á nokkrum grundvallarskuldbindingum eru litnar sérstaklega alvarlegum augum. Brot á stofnskránni er mjög alvarlegt, enn fremur brot á grundvallarsamþykktum sem snerta mannréttindi. Þeirra á meðal eru alþjóðasamþykkt um félagafrelsi, og samþykkt um beitingu grundvallarreglnanna um réttinn til að stofna félög og sameiginlega samninga. 

Á síðustu áratugum hefur stofnunin fylgst náið með framkvæmd tveggja grundvallarsamþykkta á sviðme jafnréttismála, annars vegar samþykkt um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf, og hins vegar um misrétti með tilliti til atvinnu og starfs.

Ríkisstjórn Íslands hefur fullgilt allar framangreindar alþjóðasamþykktir. Svo mikil áhersla er lögð á framkvæmd fyrrnefndra samþykkta að brot á þessum samþykktum eru rannsökuð af sérstakri nefnd, þ.e. nefnd um félagafrelsi. Nefndin tekur við ábendingum um ætluð brot á þessum samþykktum og gildir einu hvort ríkisstjórn sem í hlut á hefur fullgilt samþykktirnar eða ekki. Í fyrra tilvikinu er niðurstaða nefndarinnar send sérfræðinganefnd ILO til athugunar.

Aðild Íslands samþykkt

Eftir því sem næst verður komist er Alþjóðavinnumálastofnunin fyrstu alþjóðalegu samtökin sem Ísland gekk í eftir lýðveldisstofnunina árið 1944. Upphafið má finna í þingsályktunartillögu sem Stefán Jóhann Stefánsson, alþingismaður og síðar forsætisráðherra, lagði fyrir Alþingi í september 1943 um athugun og undirbúning á þátttöku Íslands í alþjóðlegu félagsmálastarfi. 

Hinn 19. október árið 1945 á 27. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem haldið var í París var lögð fram tillaga um aðild Íslands að stofnuninni. Tillagan var samþykkt samhljóða. Forseti þingsins gaf út tilkynningu 22. október 1945 um að Ísland væri orðið aðildarríki ILO. 

Þess má geta að sumarið 1946 fór fulltrúi í félagsmálaráðuneytinu, Jón S. Ólafsson, vestur um haf til höfuðstöðva Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem voru í Kanada. Jón dvaldi í Kanada í sex mánuðme og kynnti sér starfsemi alþjóðavinnumálaskrifstofunnar með það að markmiði að annast samskipti Íslands við ILO. Það gerði hann til dauðadags árið 1984, í tæplega fjóra áratugi, fyrst sem fulltrúi en síðar sem skrifstofustjóri í félagsmálaráðuneytinu.

 

Heimild

 

https://www.stjornarradid.is/verkefni/vinnumal/althjodlegt-samstarf-/althjodavinnumalastofnunin/saga-ilo/

 

Mannfjöldasjóður SÞ (United Nations Population Fund – UNFPA) er sú stofnun Sameinuðu þjóðanna (SÞ) sem fjallar um kyn- og frjósemisheilsu en auk þess er unnið að frjósemisréttindum. Markmið UNFPA er það að bjóða öll börn velkomin í heiminn og að hver einasta fæðing á börnum verði bæði trygg og örugg. Einnig er róið að því öllum árum á vettvangi UNFPA að allt ungt fólk í heiminum í dag fái að njóta hæfileika sinna.

UNFPA starfar í rúmlega 150 ríkjum og svæðum sem nær líka til stærsta hluta af heildarfjölda mannkyns. Starfsemi UNFPA byggist á því að allar manneskjur hafi jafnan rétt og njóti verndar. Stofnunin einblínir á konur og ungt fólk vegna þess að þetta eru þeir hópar sem einna helst búa við skerta aðstöðu til að lifa við góða kyn- og frjósemisheilsu. 

Starfsemi UNFPA byggist á fjölskylduáætlunum og fólksfjöldaþróun, en líka á mannréttindum og á menningarlegri fjölbreytni. 

Starfsemi UNFPA var skilgreind af Efnahags- og félagsmálanefnd SÞ (ECOSOC) árið 1973 og sú skilgreining var endurstaðfest tuttugu árum síðar eða árið 1993. Starfsemi UNFPA snýst um eftirfarandi fjögur atriði:

1. það að byggja upp þekkingu og færni til að bregðast við fólksfjöldaþróun og hjálpa til við fjölskylduáætlanir;
2. það að koma á framfæri meðvitund í bæði þróuðum ríkjum og þróunarlöndum á vandamálum tengdum fólksfjölda og finna mögulega stefnumótun til að takast á við slík vandamál;
3. það að aðstoða við vandamál tengd fjólksfjöldaþróun með þeim aðferðum og eftir þeim leiðum sem henta hverju ríki fyrir sig;
4. það að gegna leiðtogahlutverki í stofnanakerfi Sameinuðu þjóðanna í því að koma á framfæri skipulagi á fólksfjöldaþróun og að samhæfa þau verkefni sem Mannfjöldasjóður SÞ (UNFPA) styður við. 

Á alþjóðaráðstefnu um fólksfjölda og þróun (ICD) sem haldin var í Kaíró í Egyptalandi var fjallað á breiðum grundvelli um ofangreindar hugmyndir og áherslur sem lúta að starfsemi UNFPA. Á alþjóðaráðstefnunni í Kaíró voru þessar hugmyndir og áherslur tengdar við réttindi kvenna. Einnig voru hugmyndirnar settar í samhengi við þau mannréttindi sem snúa að fólksfjöldaþróun í heiminum. UNFPA var falið að gegn lykilhlutverki í verkefnaáætlun Mannfjöldasjóðs SÞ sem 179 ríki samþykktu á fyrrgreindri alþjóðaráðstefnu í Kaíró. Árið 2010 ákvað Allsherjarþing SÞ að framlengja framyfir árið 2014 gildistíma verkefnaáætlunar UNFPA sem hafði verið í gildi í 20 ár þar á undan. 

Mannfjöldasjóður SÞ (UNFPA) var upphaflega stofnaður sem bjargráðasjóður árið 1967 og hóf starfsemi sína árið 1969. Heiti stofnunarinnar á ensku stóð upphaflega fyrir United Nations Fund for Population Activities. Það aftur skýrir hina ensku skammstöfun sem enn er notast við sem óformlegt heiti hennar  – UNFPA. Árið 1987 var heiti UNFPA á ensku breytt í United Nation Population Fund eða á íslensku Mannfjöldasjóð SÞ (UNFPA). 

UNFPA er að öllu leyti stutt með frjálsum framlögum. Þau frjálsu framlög eru í formi fjárgjafa frá ríkisstjórnum, alþjóðlegum stofnunum, einkageiranum og frá einstaklingum. Ekki kemur til hefðbundinna fjárveitinga til UNFPA af fjárhagsáætlun SÞ. Í ársskýrslu UNFPA má finna lista yfir alla þá sem hafa gefið og veitt fé til starfsemi UNFPA.

Mannfjöldasjóður SÞ eða UNFPA heyrir beint undir Allsherjarþing SÞ í New York. Í sameiningu hafa bæðme UNFPA og Þróunaráætlun SÞ (UNDP) yfir sér sameiginlega framkvæmdastjórn. Hún er skipuð af þátttakendum frá 36 af aðildarríkjum SÞ. Framkvæmdastjórnin sinnir ákvörðunum í málefnum tengdum stjórnun, rekstri, fjárhag og verkefnaáætlunum. Báðar stofnanir UNFPA og UNDP hljóta ráðgjöf um almenna stefnumótun frá Efnahags- og félagsmálanefnd SÞ (ECOSOC).

Framkvæmdastjórn UNFPA er eins og hér kemur fram samsett af 36 meðlimum: átta frá Afríku, sjö frá Asíu og Kyrrahafslöndum, fjóra frá (Mið- og) Austur Evrópu, fimm frá Suður-Ameríku og ríkjum Karíbahafsins, og tólf frá Vestur-Evrópu og öðrum þróuðum ríkjum.       

Alþjóðadagur fólksfjölda undirstrikar mikilvægi hugmyndarinnar um fólksfjöldaþróun. Alþjóðadagurinn var settur á laggirnar árið 1989 af þáverandi framkvæmdastjórn UNFPA. Allsherjarþing SÞ ákvað að halda áfram með Alþjóðadag fólksfjölda til að auka meðvitund allra um fólksfjöldaþróun. Einkum skyldi Alþjóðadagurinn minna á tengsl fólksfjöldaþróunar við umhverfis- og þróunarmál.

Alþjóðadagur fólksfjölda var fyrst haldin hátíðlegur þann 11. júlí árið 1990 og það í ríflega 90 löndum. Fram að þeim tíma höfðu ýmsar landsskrifstofur UNFPA og önnur félagasamtök og stofnanir haldið upp á Alþjóðadag fólksfjölda í samstarfi við ríkisstjórnir og frjáls félagasamtök. 

Frjósemisheilsu er hægt að skilgreina sem það að lifa við heilbrigði á sviði kyn- og frjósemisréttinda. Samkvæmt verkefnaáætlun UNFPA lýtur frjósemisheilsa og -réttindi að eftirfarandi:

að fólk muni geta haft fullnægjandi og öruggt kynlíf og að þau hafi möguleika á frjósemisheilsu og frelsi til að velja hvort og hvenær og hversu oft þau nýta sér þann rétt.  

Samkvæmt þessari skilgreiningu felur frjósemisheilsa í sér kynheilsu sem í læknisfræðilegu tilliti merkir það að smitast ekki af kynsjúkdómum. En hugtakið ,,kyn- og frjósemisheilsa” (e. Sexual and reproductive health/rights) er í hefðbundinni merkingu notað af UNFPA og öðrum til að leggja áherslu á það, að allir hafa rétt til öruggs og fullnægjandi kynlífs. Einnig felur hefðbundin skilningur á ,,kyn- og frjósemisheilsu“ í sér að allir hafa rétt til viðeigandi heilbrigðisþjónustu, óháð því hversu fær þau eru til barneigna. 

Almennt aðgengi að ýmsum frjósemisréttindum og kynheilsu þeim tengdum eru markmið sem njóta víðtæks alþjóðlegs stuðnings. En þrátt fyrir það er enn langt í land að því marki sé náð. Það vantar töluvert mikið upp á að þeim réttindum sé fullnægt sem lúta að góðri kyn- og frjósemisheilsu alls mannkyns.

Vandamál tengd frjósemi – þar með talin HIV og alnæmi – eru meginorsakir dauða og veikinda hjá konum á heimsvísu (þeirra sem eru á aldursbilinu 15-44 ára). Skortur á kyn- og frjósemisheilsu er í meira mæli bundin við konur en fólki af öllum kynjum. Af þessari ástæðu einni saman verður kyn- og frjósemisheilsa tengd órjúfanlegum böndum við hugmyndir um kyn (og kyngervi) einstaklinga. Auk þess lýtur kyn- og frjósemisheilsa að málefnum tengdum annars vegar kynjajafnrétti og hins vegar mannréttindum kvenna, stúlkna og líka fólks af öllum kynjum.

Kyn- og frjósemisheilsa af öllu tagi eru grundvallaratriði í starfi UNFPA. Það er sá málaflokkur sem sjóðurinn leggur mest af mörkum til í formi fjárfestingar og annarrar sérfræðiaðstoðar. Rétt er að hafa í huga að fólksfjöldaþróun getur falið í sér mannfjöldaaukningu, aldursskiptingu, frjósemi og andlátstíðni, fólksflutninga og fleira. Sú fólksfjöldaþróun hefur áhrif á alla þætti mannfræðilegrar (e. human) þróunar, auk félags- og efnahagslegrar þróunar. Önnur meginsvið í starfsemi UNFPA – þar með talin kyn- og frjósemisheilsa, hafa afar mikil áhrif á fólksfjöldaþróun, mannfjöldafækkun og -aukningu. 

Fram til ársins 1994 fól skipulagning á fólksfjölda oft í sér að ná tilteknum markmiðum um mannfjölda. Á hinn bóginn var það Alþjóðaráðstefnan um fólksfjölda og þróunarmál frá árinu 1994 sem lagði áherslu á og staðfesti það að einstaklingar og pör leika lykilhlutverk á sviði þróunarmála. Manneskjur eiga að njóta grundvallar mannréttinda til að ákveða sjálf og af ábyrgðakennd um fjölda og ráðabreytni barna sinna. Mikilvægar ákvarðanir um barneignir fjölfaldast síðan í hinum ýmsu samfélögum og löndum. Þær ákvarðanir eru samtengdar við andlátstíðni og fólksflutninga. Öll þessi atriði eru lykilhugmyndir í hugtakinu og hugmyndinni um mann- og fólksfjöldaþróun á meðal gervalls mannkyns. 

Stefna UNFPA um fóstureyðingar sem er ákveðin af framkvæmdastjórn stofnunarinnar er tvíþætt:

1. það að hindra það að fóstureyðingar gerist nauðsynlegar. Það er gert með því að koma á fót fjölskylduáætlunum; og
2. það að takast á við afleiðingar af ótryggum fóstureyðingum í því skyni að bjarga lífum kvenna frá bráðum bana.       

Fistill í leggöngum eru skaðræðismeiðsli við barnsfæðingar sem hafa áhrif á líf milljóna kvenna. Þau skaðræðismeiðsli henda einkum konur og stúlkur sem eru fátækar, ungar og þær sem lifa á afskekktum svæðum heimsins. Það að vinna gegn umræddum skaðræðismeiðslum hefur skírskotun til margra þátta í starfsemi UNFPA. Það sem um ræðir er að tryggja að allar þunganir séu velkomnar. Einnig er jafnbrýnt að allar fæðingar séu tryggar og öruggar. Leggja ber áherslu á að hver einasta kona (og stúlka), sem hyggur á barneignir eða er barnshafandi, fái að njóta sjálfsvirðingar og sjálfákvörðunarréttar. Af öllum þessum ástæðum tekur UNFPA þátt í baráttu undir yfirskriftinni: Campaign to End Fistula.     

Umskurður kvenna og stúlkna er skeinuhætt lífi þeirra og limum. UNFPA og Barnahjálp SÞ (UNICEF) telja umskurð á stúlkum og konum vera skaðvænlega aðgerð. Hún brýtur á rétti stúlkna og kvenna. Báðar stofnanir vinna saman að: Joint Programme on Female Genital Mutilation/Cutting.  

Mannfjöldasjóður SÞ eða UNFPA styður eftirfarandi tíu atriði:

1. Frjósemisheilsu fyrir konur og ungmenni í meira en 150 löndum, sem eru heimkynni rúmlega 80% heildafjölda mannkyns.
2. Heilsu ófrískra kvenna, sérstaklega einnar milljónar þeirra sem búa við það að lífi þeirra er ógnað í hverjum mánuði. 
3. Öruggt aðgengi að nútímalegum getnaðarvörnum sem duga 20 milljónum kvenna á ári. 
4. Þjálfun á þúsundum heilbrigðisstarfsmanna til að hjálpa til við að tryggja það að minnsta kosti 90% allra barnsfæðinga fari fram með viðveru sérhæfðra einstaklinga í fæðingum eða ljósmæðra.
5. Hindrun á kynbundnu ofbeldi sem hefur áhrif á þriðjung kvenna og stúlkna í heiminum. 
6. Afnám umskurðar stúlkubarna sem vinnur skaða á og meiðir þrjár milljónir stúlkna á ári hverju. 
7. Hindrun á því að táningsstúlkur verðme óléttar. Ótímabærar þunganir stúlkna eru meginorsök andláta á meðal þeirra sem eru á aldrinum 15-19 ára. 
8. Aðgerðir til að útrýma barnsgiftingum. Þvinguð hjónabönd barna munu geta haft áhrif á um það bil sjötíu milljónir stúlkna á næstu fimm árum. 
9. Senda skilvíslega trygg og örugg aðföng til fæðinga. Auk þess senda ýmsar vörur til almennra nota og aðrar þær vörur sem bjarga mannslífum. Þessu öllu er ætlað að koma skilvíslega til fórnarlamba átaka og náttúruhamfara.
10. Manntöl, upplýsingaöflun og greining sem er nauðsynleg vegna þróunaráætlunar. 

Mannfjöldasjóður SÞ eða UNFPA var stofnaður árið 1969. Allsherjarþing SÞ kvað uppúr með það á þessu sama ári að 

foreldrar hefðu einir rétt til að ákveða sjálfir og af ábyrgðarkennd fjölda og ráðabreytni barna sinna. 

UNFPA vinnur að því að gefa öllum frjósemisréttindi. Stofnunin styður aðgengi að miklum fjölda kyn- og frjósemisþjónusta. Hið síðastnefnda atriðme er sjálfsákvörðunarréttur um fjölskyldumyndun, heilbrigðisþjónusta mæðra og gagnger menntun um kynheilsu.

Allt frá því að UNFPA hóf sína starfsemi hefur heimurinn horft á að framfarir eigi sér stað: Fjöldi og hlutfall kvenna sem deyja vegna erfiðleika tengda meðgöngu eða fæðingum hefur verið skorinn niður um helming. Fjölskyldur eru almennt séð heilbrigðari. Ungt fólk er betur tengt við sitt nánasta umhverfi og það býr við meiri valdeflingu heldur en áður var raunin. 

Enn eru of margir sem hafa orðið útundan en það gengur í berhögg við prinsippið um að svo skuli ekki vera (e. No One is Left Behind). Rúmlega 760 milljónir manna um heim allan glíma við örbirgð og fátækt. Vandamál á sviði kyn- og frjósemisheilsu eru meginorsök fyrir dauða og örorku kvenna í þróunarlöndum. Ungt fólk glímir við mestu hættuna á að smitast af eyðni og ótímabærum þungunum. Margar milljónir stúlkna þurfa að líða fyrir barnsgiftingar og aðra fylgifiska ofbeldis, til dæmis umskurð þeirra (e. Female Genital Mutilation – FGM).

Miklu meira þarf að vera að gert til að tryggja það að allt mannkyn hafi grundvallar mannréttindi á sviðme kyn- og frjósemisheilsu. Hin síðastnefndu réttindi eru vissulega sérstaklega nærgöngul gagnvart viðkomandi einstaklingi. Þau mannréttindi standa næst sálarlífi hverrar einustu manneskju. 

Árið 2018 byrjaði UNFPA að vinna að framgangi þriggja byltingarkenndra markmiða. Þau öll saman og hvert og eitt þeirra geta breytt heiminum til hins betra. Hin háleitu markmið eru að bæta líf hvers einasta einstaklings og það óháð kyni og aldri á eftirfarandi hátt: 

1. Útrýma óuppfylltri þörf fyrir fjölskylduáætlanir.
2. Útrýma móðurláti sem hægt er að koma í veg fyrir.
3. Útrýma kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi (og áreitni). 

1. Útrýma óuppfylltri þörf fyrir fjölskylduáætlanir. 

Fjölskyldumyndun – og áætlanir skipa veigamikinn sess í valdeflingu kvenna og á vettvangi sjálfbærrar þróunar. Í dag eru það rúmlega 300 milljónir kvenna í þróunarlöndum sem nota getnaðarvarnir. En rúmlega 214 milljónir kvenna í heiminum vilja geta skipulagt barnsfæðingar sínar. Það er án þess að þær hafi aðgengi að nútímalegum fjölskylduáætlunum, til dæmis getnaðarvörnum.

UNFPA vinnur með ríkisstjórnum og hagaðilum að því að koma til skila almennum aðgangi að samhæfðri og gæðastýrðri kyn- og frjósemisheilsu. UNFPA kemur líka á framfæri alhliða menntun um um kynheilsu. Einnig er unnið að því að auka leiðtogahæfni ungs fólks sem aftur eykur valdeflingu þeirra. Með þessum hætti er ungt fólk gert sjálfstæðara, þeim eru gefnir valkostir og veitt þátttaka í réttindum sem varða kyn- og frjósemisheilsu.

        2. Útrýma móðurláti sem hægt er að hindra. 

Allir hafa rétt til góðrar heilsu, þar með talið konur og mæður. Frá árinu 1990 hefur móðurlátum í heiminum fækkað um 44%. Þrátt fyrir það eru um það bil 830 konur og unglingsstúlkur sem deyja á hverjum einasta degi ársins. Slík ótímabær andlát gerast vegna kringumstæðna sem hægt er að koma í veg fyrir en stafa annars af þungun og barnsfæðingum. Af þessum fjölda eiga 99% þeirra sér stað í þróunarlöndum – rúmlega helmingur við erfiðar aðstæður og þar sem mannúðaraðstoðar gerist þörf. 

3. Útrýma kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi (og áreitni).

Um leið og baráttan fyrir kynjajafnrétti heldur áfram hefur ofbeldi gagnvart konum og stúlkum komist á stig hnattræns faraldurs. Þriðjungur kvenna munu upplifa líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi á sínu æviskeiði. Auk þess mun fjórðungur stúlkna í þróunarlöndum giftast fyrir átján ára aldur.

UNFPA vinnur að því að hindra og bregðast við kynbundnu ofbeldi í gegnum starf sitt með samstarfs- og hagaðilum, réttarkerfi, heilbrigðiskerfi og sérfræðingum í mannúðaraðstoð. UNFPA vinnur líka að því að útrýma öðru ofbeldi gegn konum, stúlkum og fólki af öllum kynjum. Undir þetta getur fallið barátta gegn umskurði stúlkna (FGM) og ótímabærum þungunum stúlkna og fæðingum þeirra. Einnig aðstoðar UNFPA við að kalla til liðs karlmenn og drengi til að efla kynjajafnrétti.

Valdefling einstaklinga og ríkisstjórna

UNFPA styðst við mannréttindi í öllu starfi sínu. Þetta felur það í sér að mennta einstaklinga og samfélög um mannréttindi þeirra í því skyni að þau geti notið virðingar og grunnþjónustu sem þau hafa rétt til. Þessi nálgun felur líka í sér valdeflingu ríkisstjórna til að uppfylla þessi réttindi. 

UNFPA vinnuir að málefnum kvenna og ungs fólks af því að þetta eru þeir hópar sem oftast er neitað um að hljóta réttindi eða hafa tök á að heimta þau. Það að hafa menningarlæsi skiptir sköpum fyrir það að starfið gangi vel vegna þess að mörg þau málefni sem UNFPA vinnur að – þar með talin kyn- og frjósmisheilsa – eru viðkvæm og jafnvel ríkir um þau málefni bannhelgi og tabú. 

Málsvörn til beitingar á aðgerðum

UNFPA margfaldar áhrif sín í einstökum aðildarríkjum. Það gerir stofnunin með því að gefa þeim sömu aðildarríkjum ráðgjöf og sérfræðikunnáttu. Þannig fá ríkin bjargir sem nýtist þeim til að standa við gefin loforð til kvenna og ungs fólks. Stofnunin vinnur þetta starf með fjörþættum hætti:

1. með því að koma á framfæri upplýsingum og greiningu. Sú greining og upplýsingagjöf sýnir í hnotskurn hvar ríki þurfa að gera betur;
2. starfið unnið með því að koma á framfæri tækni- og sérfræðikunnáttu sem við á í hverju tilviki fyrir sig;
3. starfið unnið með því að sinna málsvörn beint gagnvart embættismönnum eða á opinberum vettvangi;
4. felur það í sér þjálfun og eftirlit.

Síðast en ekki síst tekur stofnunin líka þátt í svæðisbundnum og alþjóðlegum fundum og ráðstefnum. Það gerir það að verkum að aukinn þekking hlíst og skilningur á málstað UNFPA.

Frá árinu 1978 hefur UNFPA gefið út ársskýrslu sem ber heitið The State of World Population sem bregður birtu á mannfjölda- og fólksfjöldaþróun í heiminum. 

Samstarfsaðilar Mannfjöldasjóðs SÞ (UNFPA)

UNFPA vinnur saman með hagaðilum, rannsóknastofnunum og einakagreiranum. Árið 2013 var sett á laggirnar Civil Society Advisory Panel til að efla samráð frjálsra félagasamtaka, hag- og samstarfsaðila í því að festa markmið og bæta stefnumótun. Jafnframt vinnur UNFPA með þingmönnum ýmissa þjóðríkja að stefnumótun á málefnasviðme stofnunarinnar.

Aukinheldur reynir UNFPA að koma á framfæri samvinnu við ríki í hinu hnattræna suðri þeirra á milli. Þannig geta einstök ríki hins hnattræna Suðurs (e. global south) deilt á milli sín þekkingu, sérfræðikunnáttu og þróun. Hin sömu ríki hins hnattræna Suðurs geta líka náð fram sameiginlegum og afmörkuðum markmiðum í Suður-Suður samvinnu (e. south-south cooperation). 

UNFPA er líka þátttakandi í og stjórnar nokkrum fjölda sameiginlegra styrktarsjóða hvort sem þeir eru á vettvangi ríkja, svæða eða teygja sig um alla heim. 

Stefna Íslands á vettvangi UNFPA

Árið 2017 þrefaldaði Ísland kjarnaframlag til Mannfjöldasjóðs Sameinuðu þjóðanna (United Nation Population Fund, UNFPA). Framlög Íslands styðja við stefnumótun og framkvæmd verkefna sem beinast að því að útrýma fátækt, gera getnaðarvarnir aðgengilegar, fæðingar öruggar og draga úr HIV-smiti. Mikilvægir þættir starfseminnar eru réttindi mæðra og barna til heilsuverndar, ungbarnavernd, dreifing getnaðarvarna og kynlífs- og fjölskyldufræðsla.

Í febrúar 2018 undirritaði þáverandi utanríkisráðherra samning við UNFPA um stuðning Íslands við verkefni stofnunarinnar í Sýrlandi. Árangur UNFPA í þeim heimshluta er meðal annars að árið 2016 fengu 2 milljónir sýrlenskra kvenna aðgang að lífsbjargandi heilbrigðisþjónustu í Sýrlandi, Egyptalandi, Írak, Jórdaníu og Tyrklandi. Ísland studdi UNFPA við gerð manntals í Malaví 2018 og veitti enn fremur framlög til UNFPA í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó og í Jemen.

Heimild og vefslóð

https://www.unfpa.org/

 

Í stuttu myndbandi sem finna má hér að neðan er hægt að sjá og heyra börn um alla heim krefjast friðar. Það er gert á látlausa hátt og á þeirra eigin tungumáli. Sjá má meðal annars börn frá Íslandi sem bera fram þessa frómu ósk. Myndbandið heitir ,,friðaróskir frá börnum heimsins“.

Starfsemi hinna Sameinuðu þjóða gengur einmitt út á það að tryggja heimsfrið. Heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun númer sextán kallar eftir ,,Friði og réttlæti“ fyrir árið 2030.

Þann 10. júlí 2021 fagnaði Matvælastofnun SÞ (e. World Food Programme) sextíu ára afmæli sínu. Stofnunin er leiðandi á sviði mannúðar og leitast er við á hennar vegum að bjarga mannslífum. Einnig er reynt að færa líf manneskja til hins betri vegar. Þannig er veitt mataraðstoð í neyð og unnið með samfélögum við það að bæta næringu og efla viðnámsþrótt.

Sómölsk flóttabörn borða saman í tjaldi í Dollo Ado, í Eþíópíu.

Alþjóðasamfélagið hefur skuldbundið sig til að útrýma hungri og ná fram fæðuöryggi og bættri næringu fyrir árið 2030. Þannig er annað heimsmarkmið SÞ kallað ,,Ekkert hungur” og er það í anda starfsemi matvælastofnunar SÞ undanfarin 60 ár. Matur og aðstoð tengd mat hafa lykilþýðingu við það að rjúfa hringrás hungurs og fátæktar.

Friðarverðlaun Nóbels hlaut Matvælastofnun SÞ í fyrra eða árið 2020. Nafnbótina fékk hún fyrir starf sitt við það að berjast gegn hungri. Einnig voru Nóbelsverðlaunin veitt stofnuninni fyrir framlag til þess að efla frið á átakasvæðum og viðleitni til að hindra að hungursneyð sé notuð í hernaðarskyni og í átökum. 

Árið 2019 aðstoðaði Matvælastofnun SÞ 97 milljónir manna í 88 ríkjum, sem var mesti fjöldi síðan árið 2012. Hvern einasta dag rekur hún 5,600 vörubíla, 30 skip og tæplega 100 flugvélar sem eru á ferðinni á hennar vegum. Hlutverkið er að koma mat og annarri aðstoð skilvíslega til þeirra sem þurfa mest á því að halda. 

Á hverju einasta ári dreifir stofnunin 15 milljörðum matarskammta sem falla á kostnað af hverjum skammti að andvirði 74 íslenskra króna. Þessar tölur lýsa í hnotskurn hvers vegna hún hefur einstakt orðspor sem viðbragðsaðili vegna neyðaraðstoðar. 

Verkefni Matvælastofnunar SÞ lúta að neyðaraðstoð, hjálp til bágstaddra og endurhæfingu, þróunaraðstoð og sérverkefnum. Tveir þriðju hlutar starfsins eru á átakasvæðum. Á svæðum þar sem ríkja átök er fólk í þrisvar sinnum meiri hættu á að búa við næringarskort og hungur heldur en í löndum þar sem friður ríkir.

Í neyðartilvikum er Matvælastofnun SÞ oft fyrst á vettvang og kemur áleiðis mataraðstoð til fórnarlamba stríðs, borgarastyrjalda, þurrka, flóða, jarðskjálfta, fellibylja, uppskerubrests og náttúruhamfara. Þegar neyðin er afstaðin liðsinnir hún samfélögum við að endurreisa eyðilögð líf og lífsafkomu fólks. Líka er unnið að því að efla þanþol fólks og samfélaga sem eru fórnarlömb langvarandi erfiðleika og kreppa. Það er gert með þróunaraðstoð í nafni mannúðar. 

Þróunarverkefni Matvælastofnunar SÞ einblína á næringu. Hér er sérstaklega hugað að móðurhlutverkinu og að börnum. Þannig er leitast við að koma í veg fyrir vannæringu á fyrstu stigum barnsaldurs og eftir fæðingu barns. Þetta er unnið með aðgerðum sem er beint að fyrstu 1.000 dögunum frá fæðingu til annars aldursárs. Síðar er það gert með skólamáltíðum. Um er að ræða stærstu mannúðarsamtök sem koma til skila slíkum máltíðum á heimsvísu. Skilvíslega hefur verið unnið að skólamáltíðum undanfarna hálfa öld eða lungan úr 60 ára sögu matvælastofnunar SÞ. 

Árið 2019 færði Matvælastofnun SÞ til nauðstaddra 4,2 milljónir smálesta tonna af mat og því sem samsvarar 256 milljörðum íslenskra króna í peningum og matarmiðum. Með því að kaupa mat eins nálægt þörfinni fyrir hann og mögulegt er má spara tíma og kostnað vegna samgangna. Einnig hjálpar slíkt til við að efla heimamarkað með matvæli. Í auknum mæli er leitast við að svara þörfum fólks fyrir mat með peningasendingum í reiðufé. Slík ráðstöfun gerir bæði sveltandi og þurfandi fólki kleift að velja og kaupa sinn eigin mat á heimamarkaði.  

Þörfin fyrir starfsemi Matvælastofnunar SÞ er nú sem endranær afar brýn. Haldið er áfram á vegum hennar að gera nauðstöddum kleift að fá mat og næringu. Þannig má vernda líf fólks og heilsu og leggja grundvöll að frekara lífshlaupi þess. Sagan hingað til einkennist af baráttu fyrir mannúð og friði. Annað heimsmarkmiðmið um sjálfbæra þróun er skýrt um það að afstýra matarskorti og ,,Ekkert hungur”!    

Skrifstofa Flóttamannafulltrúa SÞ sem heitir öðru nafni Sérlegur erindreki SÞ um málefni flóttamanna (e. United Nations High Commissioner for Refugees – UNHCR. Teh UN Refugee Agency). Hún gengur hversdaglega undir heitinu Flóttamannahjálp SÞ og Flóttamannastofnun SÞ. Hér verður til hægðarauka notast við síðastnefnda heitið Flóttamannastofnun SÞ. Einnig er fjallað um yfirmanninn og Sérlegan erindreka þeirrar sömu stofnunar sem Flóttamannafulltrúa SÞ.

Flóttamannastofnun SÞ var upphaflega sett á laggirnar árið 1950. Það gert í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar í því skyni að hjálpa milljónum Evrópubúa. Hinir síðastnefndu höfðu flúmeð eða misst heimili sín í stríðinu og eftir lok stríðsins. Flóttamannastofnun SÞ fékk þá þrjú ár til að ljúka verkinu. Síðan að þremur árum liðnum skyldi Flóttamannastofnun SÞ vera formlega lögð niður. En núna sjötíu árum síðar er Flóttamannastofnun SÞ enn að sinna brýnum verkefnum um allan heim. Flóttamannastofnun SÞ er í óða önn að vernda og aðstoða flóttamenn, hælisleitendur og aðra flytjendur hvar sem þá er að finna, með öððrum orðum að tryggja það að fólksflutningar verði öruggir og farsælir.

Hlutverk Flóttamannastofnunar SÞ er skilgreint í alþjóðalögum og -reglum sem eru frá árinu 1950. Það er einu ári fyrir gerð fyrrnefnds Flóttamannasáttmála SÞ frá árinu 1951. Árið 2003 jók Allsherjarþing SÞ við verksvið Flóttamannastofnunar SÞ með orðunum í lauslegri íslenskri þýðingu ,,þar til fundist hefur lausn á flóttamannavandanum”. En íslenska vefsíðu Flóttamannastofnunar SÞ má finna til frekari glöggvunar en hún hefur reyndar ekki verið uppfærð frá árinu 2020.

Flóttamannsáttmálinn frá árinu 1951 og viðaukar hans frá árinu 1967 eru bæðme tvö mikilsverð skjöl sem leggja grunninn að starfi Flóttamannastofnunar SÞ. Það eru 149 ríki sem vinna að markmiðum og eiga hlutdeild í öðru hvoru skjalanna eða þeim báðum. Skjölin tvö skilgreina hið harla brothætta hugtak flóttamaður. Þau bæði tvö leggja niður línurnar um ýmis réttindi flóttamanna. Jafnframt setja skjölin tvö niður reglurnar um skyldur ríkja við að vernda flóttamenn. 

Flóttamannastofnun SÞ er verndari umrædds Flóttamannasáttmála SÞ frá árinu 1951 og viðauka  frá árinu 1967. Samkvæmt þeirri löggjöf eru ríki talin þurfa að vinna með Flóttamannastofnun SÞ að því að tryggja að réttindi flóttamanna verði varðveitt og tryggð.     

Starfsmenn Flóttamannastofnunar SÞ vinna í 132 til 135 löndum og ríkjum um alla heim. Það starf teygir sig allt frá helstu höfuðborgum heims til afskekktra og jafnvel hættulegra staða víðs vegar um heiminn. Hvar svo sem flóttamenn er að finna vinnur Flóttamannastofnun SÞ náið með ólíkum ríkisstjórnum. Í slíku samstarfi er leitast við að tryggja það að Flóttamannasáttmáli SÞ frá árinu 1951 sé framfylgt og að sáttmálinn sé virtur. Um það bil 90% af starfsmönnum Flóttamannastofnunar SÞ eru á vettvangi. Þar á vettvangi aðstoða starfsmenn hennar viðkvæm fórnarlömb sem þurfa að flýja frá heimkynnum sínum. 

Allsherjarþing SÞ og Efnahags- og félagsmálanefnd SÞ (ECOSOC) hafa umsagnarrétt yfir allri starfsemi Flóttamannastofnunar SÞ. Flóttamannafulltrúi SÞ, sem er yfirmaður stofnunarinnar, er skipaður af Allsherjarþingi SÞ. Tvisvar á ári gefur Flóttamannastofnun SÞ út skýrslu um starfsemina sem Flóttamannafulltrúi SÞ ber sjálfur ábyrgð á. Sömuleiðis er unnin fjárhagsáætlun fyrir Flóttamannastofnun SÞ sem Flóttamannafulltrúa SÞ hefur yfirumsjón með. Þannig ber Flóttamannafulltrúi SÞ höfuðábyrgð á allri starfsemi og yfirstjórn Flóttamannastofnunar SÞ.

Núverandi Flóttamannafulltrúi SÞ er Filippo Grandi. Hann er sá níundi í röðinni sem gegnir þeirri ábyrgðamiklu stöðu. Hann var fyrst kosin af Allsherjarþingi SÞ þann 1. janúar 2016 og til fimm ára. Hann var síðan endurkjörinn til starfs Flóttamannafulltrúa SÞ sem lýkur árið 2023. Ummæli höfð eftir núverandi Flóttamannfulltrúa SÞ Grandi eru í lauslegri íslenskri þýðingu svofelld:

Flóttamannastofnun SÞ siglir í stormasömum ólgusjó. Allt kemur saman í eitt. Það eru mörg átök sem geisa. Það leiðir aftur til mikils fjölda af flóttamönnum og hælisleitendum. Það er skortur á fjármögnun. Sá skortur skerpir andstæður á milli þeirra þarfa og úrræða sem óhjákvæmilega fylgja ýmis konar mannúðaraðstoð. Síðast en ekki síst gætir aukinnar útlendingaandúðar. Sú andúð skapar í sjálfu sér umtalsverða hættu og ógn.  

Starfsemi Flóttamannastofnunar SÞ teygir sig um alla heim og er því afar flókin og umfangsmikil. Á meðal verkefna hennar eru mannaráðningar og það að tryggja öryggi starfsmanna við hættulegar aðstæður. Einnig lýtur starfsemin að innkaupum á heilbrigðisþjónustu og flugáætlunum. Sérstakar deildir sem einkum gera út frá höfuðstöðvunum í Genf í Sviss sjá um ýmis lykilverkefni. Fyrir hönd Flóttamannastofnunar SÞ vinna starfsmenn höfuðstöðvanna þar að alþjóðastjórnmálum, fjármálum og rekstri. Töluverður fjöldi svæðisbundinna skrifstofa tengja saman starfsemina á milli annars vegar svæðisskrifstofa og hins vegar höfuðstöðva Flóttamannamannastofnunar SÞ í Sviss.

Meginhlutverk Flóttamannstofnunar SÞ er að tryggja réttindi flóttamanna og hælisleitenda. Auk þess er hlutverkið það að verja líf og limi þeirra sem hafa neyðst til að flýja. Saman með samstarfsaðilum og ýmsum samfélögum er unnið að því að allir hafa rétt til hælis. Einnig þarf að tryggja rétt flóttamanna og hælisleitenda til að finna öruggt skjól í öðru ríki. Flóttamannastofnun SÞ vinnur líka að því að finna varanlegar úrlausnir á málefnum flóttamanna um allan heim.

Í rúmlega hálfa öld hefur Flóttamannastofnun SÞ liðsinnt milljónum manna við að byrja líf sitt á nýjan leik og við breyttar kringumstæður. Í þeim hópi eru flóttamenn, endurkomendur til upprunalands, fólk án ríkisfangs, fólksflutningar innanlands og hælisleitendur. Sú verndun á fólki á flótta hefur vissulega skipt sköpum. Reynt hefur verið að líkna flóttafólki í vanda, varðveita heilsu þeirra og tryggja menntun flytjenda á flótta og hælisleitenda. Þannig hefur verið hægt að yfirvinna óreglulegt og truflað lífshlaup. Einnig hefur verið gert mögulegt að byggja upp bjartari framtíð fyrir flóttamenn og hælisleitendur.

Dæmi um yfirstandandi neyðarástand sem Flóttamannastofnun SÞ vinnur nú að eru eftirfarandi: neyðarástandið í Eþíópíu vegna borgarastyrjaldar í Tigray; kórónaveirufaraldurinn COVID-19; neyðin í Kongó vegna vopnaðra átaka á svæðinu; neyðarástand í Sahel í Afríku; neyðin vegna borgarastyrjaldar í Sýrlandi; neyðin vegna borgarastyrjaldar í Jemen; vandamál flóttamanna í Búrundi; vandamál flóttamanna í Mið-Afríkulýðveldinu; neyð flóttamanna Rohingja frá Myanmar; neyðin í Suður Súdan vegna borgarastyrjaldar þar; vandamál í Venesúela. Dæmi um starfsemi og verkefni Flóttamannastofnunar SÞ sem falla undir eftirfarandi sextán málaflokka: 

• Heimssamþykktin um flóttamenn (The Global Compact on Refugees); 
• málsvörn fyrir málstað flóttamanna og hælisleitendur;
• fjárgjafir til málefna flóttamanna og hælisleitenda og til þeirra sjálfra;
• menntun flóttamanna og hælisleitenda; 
• umhverfismál, áföll og loftslagsbreytingar; 
• lifibrauð og efnahagslegar bjargir flóttamanna og hælisleitenda; 
• lýðheilsa flóttamanna og hælisleitenda; 
• skjól til handa flóttamönnum og hælisleitendum; 
• vinna gegn kynferðislegri misbeitingu, misnotkun og áreitni gegn flóttamönnum og hælisleitendum; 
• almennt vinna að málefnum hælisleitenda, flóttamanna (og annarra flytjenda frá heimkynnum sínum); 
• samhæfing á aðstoð til flóttamanna og hælisleitendur;
• vinna við að útrýma því að fólk sé ríkisfangslaust (árin 2014-2024 og áfram);
• nýsköpun í málefnum flóttamanna og hælisleitenda; 
• verndun á lífi og limum flóttamanna og hælisleitenda; 
• tryggja öryggi einstaklinga sem eru á flótta; og,  
• almennar úrlausnir í málefnum flóttamanna og hælisleitenda. 

Flóttamannastofnun SÞ hefur í hávegum Alþjóðadag flóttamanna þann 20. júní ár hvert. Árið 2021 var þemað ,,Saman veitum við læknisþjónustu, hljótum menntun; og við blómstrum saman!“ Fólk sem hefur verið neytt til að flýja á oft erfitt með að finna læknishjálp þegar það glímir við sjúkdóma. Fjarri heimahögum eiga flóttamenn og hælisleitendur oft erfitt með að finna skóla fyrir börn. Jafnvel getur verið erfitt að finna stað þar sem börn geta hlaupið um og leikið sér. Flóttamannastofnun SÞ liðsinnir fólki á flótta á hverjum einasta degi við að fá aðgang að framangreindri þjónustu og við að byggja upp bjartari framtíð.    

Flóttamannastofnun SÞ vinnur að því að útrýma ríkisfangsleysi fyrir árið 2024 (#IBelong) og eru enn þrjú og hálft á til stefnu. Alþjóðlegir sérfræðingar hennar eru úrkula vonar um að það muni takast að ná þessu markmiði á tilsettum tíma. Vinna hefur staðmeð frá árinu 2014 og átti að vera lokið áratug síðar eða árið 2024. En áfram verður unnið að þessu markmiði eftir tilsettan tíma og þangað til það næst. Einnig er skilgreindur hluti þessarar vinnu það að öll börn séu skráð þegar við fæðingu þeirra. 

Flóttamannastofnun SÞ vinnur saman með öðrum stofnunum Sameinuðu þjóðanna (SÞ) að sambærilegum og sömu markmiðum, sem hér skulu rakin fáein dæmi um:

• með Barnahjálp SÞ (UNICEF) er unnið að því að bæta skráningu á fæðingum og á borgurum;
• með Mannfjöldasjóðme SÞ (UNFPA) er unnið að því að aðstoða ríkisstjórnir við að móta og framkvæma manntöl; og,
• með Mannréttindastofnun SÞ (OHCHR) er stutt við eftirlit við mannréttindi ríkisfangslausra einstaklinga.  

Samkvæmt Global Trends. Forced Displacement in 2020 heldur Tyrkland áfram árið 2020 að vera helsta gistiríki og -samfélag flóttamanna í heiminum. Þar dvelja 3.7 milljónir flóttamanna eða 15% allra flytjenda (e. displacement) yfir landamæri og það á heimsvísu. Á heildina litið jókst fjöldi flóttamanna sem áttu gistisamfélög í Evrópu um heil 3% árið 2020. Ástæðan fyrir þessu var einkum sú að rúmlega kvartmilljón flóttamanna fékk alþjóðlega vernd (284,900) innan ríkja Evrópu. Af þessum heildarfjölda var um það bil helmingur sem hlutu slíka alþjóðlega vernd annars vegar í Þýskalandi (83,700) og hins vegar á Spáni (46,500).

Aukinheldur tóku sig upp vopnuð átök í september 2020 innan og nálægt Nagorno-Karabakh. Átökin ollu því að um það bil 90,000 manns urðu flóttamenn til nágrannaríkisins Armeníu. Á sama tíma þurftu rúmlega 80,000 manns tímabundið að flýja innan Azerbædsjan. Þeir sem hurfu til Armeníu eru flóttamenn þar eða búa þar í landi við nokkurs konar ástand sem skilgreina má sem flóttamenn í Armeníu. Eftirtektaverð minnkun á fjölda flóttamanna fól í sér minnkun á Ítalíu um 79,000 sem stafaðme af betri upplýsingaöflun.

Meginhlutverk umdæmisskrifstofu Flóttamannastofnunar SÞ í Norður-Evrópu eru eftirtalin átta atriði:

• Að styðja stjórnvöld við innleiðingu á evrópskum og alþjóðlegum lögum sem snúa að hælisleit og ríkisfangsleysi.
• Að hafa eftirlit með því að hælisleitendur hafi aðgang að þeim löndum sem tilheyra svæðinu og geti sótt um vernd.
• Að styðja við innlend stjórnvöld sem fara með mál hælisleitenda í því að þróa sanngjarna, skilvirka og vandaða málsmeðferð í slíkum málum.
• Að ráðleggja stjórnvöldum, samstarfsaðilum og hagsmunaaðilum um hvernig hægt sé að hjálpa flóttamönnum að aðlagast samfélaginu í löndum á svæðinu.
• Að stuðla að því að stjórnvöld finni lausnir fyrir ríkisfangslausa einstaklinga innan sinna landamæra.
• Að tryggja að allir þeir einstaklingar sem Flóttamannastofnun SÞ lætur sig varða njóti réttinda með hliðsjón af aldri, kyni og fjölbreytileika og að stjórnvöld, samstarfsaðilar og hagsmunaðilar á svæðinu hvetji til og auðveldi þátttöku þeirra er málin varða.
• Að auka vitund um hlutskipti milljóna flóttamanna um heim allan og að fjalla um mál er varða flóttamenn og hælisleitendur.
• Að stuðla að því að starfsemi Flóttamannastofnunar SÞ um heim allan njóti bæði fjárhagslegs- og almenns stuðnings.

Ísland, flóttamenn og starfsemi Flóttamannastofnunar SÞ 

Ísland leggur fjármuni til Flóttamannastofnunar SÞ með reglubundnum framlögum til hennar. Árið 2016 fjórfaldaði Ísland stuðning sinn við Flóttamannastofnun SÞ. Það ár var veitt hæsta framlag til Flóttamannastofnunar SÞ sem Ísland hafði veitt þangað til. Upphæðin var samtals 2,4 milljónir bandaríkjadala eða sem samsvarar um það bil 312 milljónum íslenskra króna. Ekki liggja fyrir enn nýrri tölur um framlög Íslands til Flóttamannastofnunar SÞ. Fjárframlagið var meðal annars veitt vegna borgarastyrjaldar og neyðarástandsins í Sýrlandi. Umrætt fjárframlag frá árinu 2016 gerir Ísland að sjöunda stærsta gefenda til Flóttamannastofnunar SÞ miðað við höfðatölu það ár.

Þannig lögðu íslensk stjórnvöld myndarleg lóð á vogarskálar að því er varðar aðstoð vegna aukins straums flóttamanna til Evrópu á árinu 2016. Það var gert annars vegar til að fjármagna mannúðaraðstoð vegna stríðsátaka í Sýrlandi; og hins vegar vegna móttöku flóttafólks hér á landi. Haustið 2018 samþykkti ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að næsti hópur kvótaflóttamanna yrði 75 manns. Það voru annars vegar fólk af sýrlensku bergi brotið og hins vegar hinsegin Úgandabúar sem flúið hafa ofsóknir í heimalandi sínu.

Þá hefst á árinu 2021 samstarfsverkefni með UN Women í Tyrklandi til stuðnings sýrlenskum flóttakonum. Verkefnið beinist að því að framfylgja jafnréttisskuldbindingum í mannúðarstarfi, þar á meðal á grundvelli ályktunar nr. 1325. Ráðgjöf verður veitt til framkvæmdaaðila til að efla kynjavitund í viðtöku flóttafólks og til styrktar valdeflingar og seiglu flóttakvenna. Er það í samræmi við stefnu Íslands í alþjóðlegri þróunarsamvinnu sem hefur mannréttindi, jafnrétti, frið og öryggi að leiðarljósi.

Heimildir og vefslóðir:

Framlög Íslands til Flóttamannastofnunar SÞ – YouTube

https://globalcompactrefugees.org

https://www.unhcr.org

https://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain

https://unstats.un.org/sdgs/report/20