UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, fögnuðu 75 ára afmæli sínu þann 11. Desember sl.

Því miður er það svo að aldrei áður í sögu samtakanna, hafa þau staðið frammi fyrir annarri eins krísu fyrir börn um allan heim en nú vegna afleiðinga COVID-19.

Í nýrri skýrslu sem UNICEF gaf út á dögunum er fjallað um hvernig COVID-19 hefur grafið alvarlega undan þeim framförum í þágu réttinda barna sem samtökin hafa ötullega unnið að síðustu áratugi. Hér má lesa skýrslu UNICEF um stöðu barna tvö ár inn í heimsfaraldur COVID-19.

Þá segir í skýrslunni að heimsfaraldurinn sé ein stærsta ógn við framfarir í þágu barna sem UNICEF hefur staðið frammi fyrir. Stöðu barna hefur farið aftur þar sem fleiri börn búa nú við misnotkun, ofbeldi, hungur, skert aðgengi að menntun og grunnþjónustu meðal annars.

Hundrað milljón fleiri börn búa nú við fjölþætta fátækt vegna afleiðinga heimsfaraldursins en það nemur sem 10% aukning frá árinu 2019 og segir í skýrslunni enn fremur að taka muni sjö til átta ár að rétta við þessari afturför. Þá hafi 23 milljónir barna misst af grunnbólusetningum árið 2020. Ljóst er að staða barna er á krossgötum en ekki má aðeins kenna um heimsfaraldri yfir bágri stöðu heldur hafi aukin átök og loftlagstengdar ógnir einnig áhrif á þessa þróun.

Henriette Fore, framkvæmdastjóri UNICEF segir að það hafi aldrei verið mikilvægara en nú að setja börn í fyrsta sætið. Ef ekki verði komið í veg fyrir frekari afleiðingar muni það koma til með að heil kynslóð einstaklinga týnist og fái ekki réttinda sinna notið.

UNICEF í 75 ár

UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, starfar á erfiðustu svæðum heimsins og veitir börnum og ungmennum nauðsynlega aðstoð ásamt því að tryggja að réttindi þeirra séu virt, alls staðar. Starfsemin nær til rúmlega 190 ríkja og landa, en UNICEF gerir allt sem til þarf til að aðstoða lífsafkomu barna, uppeldi þeirra og leið þeirra til betra lífs, allt frá frumbernsku til unglingsaldurs.  Allt starf UNICEF byggist á Barnasáttmálanum sem var samþykktur á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þann 20. Nóvember 1989 en hann er útbreiddasti mannréttindasáttmáli heims.

UNICEF, sem er líka einn stærsti birgir fyrir bóluefni í heiminum, styður heilsu og næringu barna, öruggt neysluvatn og hreinlæti, góða menntun, baráttu gegn eyðni og heilbrigði mæðra og barna, og verndun barna og ungmenna vegna hættu á ofbeldi og misnotkun. Gríðarlega miklum árangri hefur verið náð til dæmis við að tryggja aðgengi barna og ungmenna að menntun síðastliðna áratugi. Einnig hefur tíðni ungbarnadauða hríðlækkað.

UNICEF er ávallt til staðar þar sem þörfin er mest, sinnir langtímauppbyggingu, þar sem neyðarástand brýst út og eins eftir að því lýkur. Þannig vinnur UNICEF ötullega á vettvangi neyðarinnar við að bjarga mannslífum og gera börnum og fjölskyldum þeirra kleift að halda í vonina. Stofnunin er ópólitísk og hlutlaus en víkur sér ekki undan því að verja réttindi barna og þess að tryggja líf þeirra og framtíð.

Undanfarin 75 ár hefur UNICEF unnið að því að betrumbæta líf barna og fjölskyldna þeirra. Þrátt fyrir miklar áskoranir um heim allan berjast starfsmenn stofnunarinnar fyrir rétti barna til að hafa öruggt skjól, næringu, vernd gegn áföllum og átökum, og fyrir jafnrétti.

UNICEF á í góðu samstarfi við önnur samtök innan Sameinuðu þjóðanna en það gerir þeim kleift að tryggja að málefni barna séu ekki virt að vettugi. Stofnunin beitir tvíþættri nálgun, sem felur meðal annars í sér að sinna rannsóknum og að finna hagnýtar úrlausnir fyrir börn.

Samtökin hafa umboð frá Allsherjarþingi SÞ til að berjast fyrir réttindum barna, hjálpa til við að ná að uppfylla frumþarfir og auka við tækifæri þeirra til að lifa mannsæmandi lífi.  Þrátt fyrir að vinna á vegum Sameinuðu þjóðanna hljóta þau enga fjárhagsaðstoð þaðan og byggist starfið eingöngu á frjálsum framlög frá einstaklingum, fyrirtækjum og sjóðum. Stefna UNICEF er sú, að líf, heilsa, öryggi og jákvætt uppeldi barna séu nauðsynleg í því starfi að tryggja betri heim fyrir alla.

UNICEF reynir eftir bestu getu að tryggja sérstaka vernd til handa þeim börnum sem verst verða úti – fórnarlömb stríðs, hamfara, fátæktar og örbirgðar, öllum tegundum ofbeldis og misnotkunar, og þeim sem eiga við fötlun að stríða.

UNICEF tekur ekki afstöðu með öðrum málsaðila fram yfir hinn og samstarf við stofnunina á sér stað án áhættu á því að einhverjum sé mismunað. Í öllu starfi stofnunarinnar eru þau börn sem verða harðast úti sem fá að njóta vafans og þau ríki sem búa við mesta þörf eru sett í forgang.

Í gegnum landsverkefni sín leitast UNICEF við að koma á framfæri jafnrétti til handa konum og stúlkum og að styðja fulla þátttöku þeirra í pólitískri, félagslegri og efnahagslegri þróun viðkomandi samfélaga.

Þá vinna samtökin ásamt samstarfsaðilum sínum við að ná fram sjálfbærri þróun samfélaga í samræmi við samþykktir alþjóðasamfélagsins og þess að það takist að koma á friði og félagslegum framförum. Þannig er í hvívetna leitast við vinna í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna.

UNICEF á Íslandi

Starfsemi landsnefndar UNICEF á Íslandi er gríðarlega mikilvæg en hún sinnir almennri réttindagæslu fyrir börn, safnar fjár til verkefna samtakanna á heimsvísu ásamt því að halda úti sterku innanlandsstarfi og kynningarmálum.

Innanlandsdeild samtakanna vinna að því að auka vitund fullorðinna og barna um réttindi þeirra. Þar að auki aðstoða þau sveitarfélög og skóla við það að innleiða Barnasáttmálann inn í allt starf sitt með Barnvænum Sveitarfélögum, Réttindaskólum og Réttindafrístund. Fjáröflunardeild heldur meðal annars utan um Heimsforeldra UNICEF en þeir eru hjartað í samtökunum þar sem meirihluti framlaga á Íslandi kemur frá almenningi. Heimsforeldrar gefa mánaðarlegt framlag sem gerir UNICEF kleift að geta brugðist við neyðarástandi, hvenær og hvar sem er. Kynningardeild sér svo um að fjalla um verkefnin, vekja athygli á þeirri neyð sem ríkir hverju sinni og kemur upplýsingum á framfæri.

Hægt er að kynna sér betur það starf sem UNICEF sinnir inn á Íslandi á heimasíðu þeirra.

Vala Karen Viðarsdóttir, framkvæmdastjóri Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi fundaði í morgun með Elisabeth Arnsdorf Haslund, kynningarstjóra Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna fyrir Norðurlönd og Eystrasaltslöndin (UNHCR Nordic and Baltic).

Þær ræddu meðal annars um stöðu flóttamanna, ríkisfangslausra og hælisleitenda í heiminum í dag og hvernig loftlagsbreytingar munu koma til með að hafa enn frekar áhrif á þá jaðarsettu hópa. Félag Sameinuðu þjóðanna á í góðu samstarfi við Flóttamannastofnunina á Norðurlöndum sem og öðrum stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Félagið hefur þá einnig hafið vinnu á þýðingu námsefnis Flóttamannastofnunarinnar um flóttafólk fyrir kennara og nemendur sem mun nýtast vel til fræðslu í íslenskum skólum á næsta ári.

Elisabeth er komin hingað til lands til þess að taka þátt í Málþingi á vegum Flóttamannastofnunar SÞ og Útlendingastofnunar sem mun fjalla um upprætingu ríkisfangsleysis á Íslandi, en það verður haldið á morgun þann 9. desember.  Eins og Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna segir skýrt hafa allir rétt til þjóðernis. Án ríkisfangs standa einstaklingar frammi fyrir tilveru sem einkennist af óöryggi og jaðarsetningu. Ríkislaust fólk er meðal þeirra viðkvæmustu í heiminum, oft synjað um að njóta réttinda eins og jafnréttis fyrir lögum, rétt til vinnu, menntunar eða heilsugæslu. Ríkislausa einstaklinga er að finna í næstum öllum löndum.

Í janúar 2021 gerðist Ísland aðili að samningum Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu ríkisfangslausra frá 1954 og 1961 en þeir öðluðust svo gildi í apríl á þessu ári.
Ásamt alþjóðlegum flóttamanna- og mannréttindalögum mynda þeir alþjóðlegan lagaramma til að takast á við ríkisfangsleysi. Aðildin sem og þau fjölmörgu önnur skref sem Ísland hefur tekið ryðja brautina fyrir útrýmingu ríkisleysis í landinu. Ísland er þannig í sérstöðu til þess að ná að uppræta ríkisfangsleysi en Flóttamannastofnun SÞ hefur allt frá árinu 2014 staðið fyrir átaki sem ætlað er að uppræta ríkisfangsleysi á heimsvísu 2024.

Meginhlutverk Flóttamannstofnunar SÞ er að tryggja réttindi flóttamanna og hælisleitenda. Auk þess er hlutverkið það að verja líf þeirra sem hafa neyðst til að flýja. Saman með samstarfsaðilum, ríkjum og ýmsum samfélögum vinnur stofnunin að því að allir hafi rétt til hælis, tryggja þarf rétt flóttamanna og hælisleitenda til að finna öruggt skjól í öðru ríki. Þá vinnur hún einnig að því að finna varanlegar úrlausnir á málefnum flóttamanna um allan heim.

Ísland leggur fjármuni til Flóttamannastofnunar SÞ með reglubundnum framlögum. Árið 2016 fjórfaldaði Ísland stuðning sinn en það ár var veitt hæsta framlag sem Ísland hafði veitt þangað til. Á árunum 2010-2019 gaf Ísland rúmlega 358.699.801 kr til stofnunarinnar samkvæmt openaid.is, en þess að auki hafa framlög aukist eftir 2019, en utanríkisráðuneytið tilkynnti í október 2020 um 80 milljóna króna framlag til samtakanna vegna ástandsins í Níger, Malí og Búrkína Fasó.

Stuðla að friðsælum og sjálfbærum samfélögum fyrir alla menn, tryggja öllum jafnan aðgang að réttarkerfi og byggja upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir fyrir alla menn á öllum sviðum


Nú þegar komið er fram í desembermánuð kynnum við eitt af þremur þemum mánaðarins, sem er heimsmarkmið 16 – friður og réttlæti. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt.

Friður og réttlæti

Heimurinn á enn langt í land að ná heimsmarkmiði SÞ um frið, réttlæti og samfélög án aðgreiningar. Mörg hundruð milljónir manna glíma við erfið skilyrði og búa í ríkjum þar sem átök geisa. Í árslok 2020 hafði um eitt prósent jarðarbúa, eða um það bil 82,4 milljónir manna, verið þvingaðar frá heimkynnum sínum vegna ofsókna, átaka eða ofbeldis af ýmsu tagi. Heimsfaraldur kórónuveirunnar (COVID-19) hefur aukið á á ójöfnuð og misrétti.

Raunin er sú að skapast hafa mikil vandræði tengd stjórnsýslu og reynt hefur á þolrif hennar, auk þess sem undirlag hennar hefur veikst og í sumum tilvikum hafa stjórnsýsluréttindi og vernd stjórnsýslunnar orðið fyrir alvarlegum hnekki. Heimsfaraldu kórónuverinnar kemur verr niður á þeim sem búa við lökustu kjörin í heiminum, einkum búa börn við miklar áskoranir. Bati eftir kreppuna og sjálfbær þróun verða að byggjast á grundvelli friðar, stöðugleika, virðingu fyrir mannréttindum, skilvirkri stjórnsýslu og öflugu réttarríki.

Heimsfaraldur kórónuveirunnar eykur líkur á misnotkun barna, þar með talið barnamansali og barnaþrælkun

Milljónir barna um allan heim búa við misnotkun, þar með talið barnamansal og barnaþrælkun. Áhættan fyrir börn eykst bæði vegna þess að skólum er lokað vegna heimsfaraldursins og eins vegna efnahagslegrar neyðar.

Mansal finnst í öllum ríkjum heimsins. Glæpamenn sem stunda slíka iðju herja einkum á þá sem eru jaðarsettir og búa við fátækt, þar á meðal börn. Á heimsvísu var eitt af hverjum þremur fórnarlömbum mansals árið 2018 barn Í lágtekjulöndum voru börn helmingur fórnarlamba mansals. Stúlkur eru fyrst og fremst fórnarlömb kynferðislegrar misnotkunar (72 prósent stúlkna sem eru fórnalömb mansals), á meðan drengir eru notaðir í barnaþrælkun (66 prósent drengja sem eru fórnarlömb mansals).

Fyrri efnahagskreppur hafa sýnt það að mikil aukning í atvinnuleysi fullorðinna einstaklinga og ójafn efnahagsvöxtur í kjölfarið eykur líkur á mansali. Af þessum ástæðum gæti fjárfesting í atvinnusköpun á heimsvísu fyrir fullorðna og þau ungmenni sem eru komin yfir lögaldur, samhliða efnahagsvexti, dregið úr áhættunni á því að börn verði fyrir misnotkun.

Barnaþrælkun og barnamansal eru samofin og nátengd. Í ríkjum þar sem er hátt hlutfall mansals á börnum er barnaþrælkun jafnframt í meira mæli en annars staðar. Upplýsingar um allan heim benda til aukningar í barnaþrælkun í fyrsta skipti í tvo áratugi. Í byrjun árs 2020 var fjöldi barna sem bjó við barnaþrælkun (ef undanskilin er versta tegund hennar eins og nauðungarvinna eða kynlífsmisnotkun) samtals 160 milljónir (63 milljónir stúlkna og 97 milljónir drengja). Þessi fjöldi samsvarar næstum því einu af hverjum tíu börnum í heiminum. Tæplega helmingur barna í barnaþrælkun sinnti hættulegri vinnu (79 milljónir).

Vegna áhrifa kórónuveirunnar gætu allt að 8,9 milljónir barna til viðbótar orðið fórnarlömb barnaþrælkunar fyrir lok árs 2022. Þessi harmleikur stafar af því að börn eru send til vinnu vegna atvinnu- og tekjumissis fjölskyldna. Bregðast verður við með miklu hraði og auka tekjustuðning og félagslega vernd til að hindra enn frekari barnaþrælkun.

Mútur eru fimm sinnum algengari í lágtekjulöndum en í hátekjulöndum

Spilling gengur í berhögg við sjálfbæra þróun, eykur tekjuójöfnuð, dregur úr innlendri og erlendri fjárfestingu, og minnkar til mikilla muna gæði á opinberri þjónustu. Þrátt fyrir það er algengt í sumum löndum að vera beðinn um að borga mútur í því skyni að hafa aðgang að mikilvægri opinberri þjónustu sem tengist heilbrigðisþjónustu, menntun, neysluvatni, rafmagni og dómskerfinu. Félagsleg og efnahagsleg þróun er lykilatriði í hættunni sem samfélögum heimsins stafar af spillingu.

Samkvæmt nýjustu fáanlegu upplýsingum í rúmlega 120 ríkjum og yfirráðasvæðum á tímabilinu 2011 til 2020 var meðaltíðni mútugreiðslna í lágtekjuríkjum 37,6 prósent, en einungis 7,2 prósent í hátekjuríkjum. Ásamt öðrum afleiðingum hefur kórónuveiran orðið til þess að áður óþekktir möguleikar standa til útbreiðslu spillingar. Það að takast á við spillingu mun styðja við samþættari efnahagsbata sem byggist á heilindum og ábyrgð.

Víðtæk dauðsföll almennra borgara í vopnuðum átökum eru viðvarandi, þrátt fyrir að framfarir hafi átt sér stað á flestum svæðum heimsins

Vopnuð átök leiða til dauða almennra borgara, meiðsla og áverka, sem og fólksflótta. Jafnframt er hætta á að grunnviðir eyðileggist, þar með talið heilbrigðisþjónusta. Þetta tengist síðan útbreiðslu mannréttindabrota og brota á alþjóðlegum mannúðarlögum, þar með talið gegn börnum. Um það bil 176.095 dauðsföll almennra borgara áttu sér stað í mannskæðustu stríðsátökum heimsins á árunum 2015 til 2020.

Þrátt fyrir þetta háa hlutfall fækkaði dauðsföllum almennra borgara um allan heim um 61 prósent á þessu sama tímabil. Á hinn bóginn jókst hlutfall dauðsfalla almennra borgara í átökum í Afríku sunnan Sahara um 66 prósent. Fækkun dauðsfalla almennra borgara um allan heim má rekja til þess að sum hættulegustu átökin ollu færri dauðsföllum, ásamt aukinni viðleitni til að auka vernd almennra borgara.

Árið 2020 voru 5 af hverjum 100.000 óbreyttra borgara myrtir í vopnuðum átökum, og einn af hverjum sjö voru konur eða börn. Flest dauðsföll almennra borgara voru af völdum handvopna og léttra vopna (27 prósent) eða vegna þungavopna eða sprengiefna (24 prósent). Allt árið 2020 hafa Sameinuðu þjóðirnar krafist vopnahlés til að vernda almenna borgara frá samverkandi áhrifum stríðsátaka og kórónuveirunnar.

Morð á þeim sem verja mannréttindi, blaðamönnum og verkalýðsforkólfum eru áfram alltof mörg

Frá árinu 2015 hafa morð á mannréttindafrömuðum, blaðamönnum og verkalýðsforkólfum verið tilkynnt í þriðjungi aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Þessi morð hafa haldið áfram þrátt fyrir kórónuveiruna. Árið 2020 var tilkynnt um morð á 331 mannréttindafrömuði í 32 ríkjum (sem var 18 prósenta aukning frá árinu 2019), ásamt 19 mannránum og mannshvörfum í fjórtán ríkjum. Konur voru 13 prósent fórnarlamba og Suður-Ameríka er það svæði sem verður verst úti. Árið 2020 voru líka 62 blaðamenn drepnir, sem var lægsta árlega dánartíðni undanfarinn áratug.

Refsileysi leikur lykilhlutverk í morðtíðninni; í sumum tilvikum hafa samkomutakmarkanir vegna kórónuveirunnar verið notaðar til að tryggja refsileysi. Það sem til þarf er pólitískur vilji til að lögsækja gerendur sem gæti orðið til þess að fækka dauðsföllum. Til viðbótar þessu ættu aðildarríkin að lýsa opinberlega yfir þakklæti sínu til handa þeim kjarkmiklu einstaklingum þar sem mikilvægt framlag þeirra stuðlar að réttlátari samfélögum sem byggjast á virðingu fyrir lögum og rétti.

Mannréttindastofnunum, sem komið hefur verið á fót og reynst hafa ómetanlegar á tímum kórónuveirunnar, þarf að stórefla

Mannréttindastofnanir í þjóðríkjum eru sjálfstæðar stofnanir sem styðja við og vernda mannréttindi. Þær hafa gegnt mikilvægu hlutverki á tímum kórónuveirunnar með því að rannsaka og fylgjast með áhrifum á heilsu. Einnig hafa þær varpað ljósi á þær afleiðingar sem kreppa vegna kórónuveirunnar hefur á mannréttindi. Mannréttindastofnanir hafa líka barist gegn útbreiðslu á óáreiðanlegum og misvísandi upplýsingum og unnið að því að vernda þá hópa sem búa við lökust kjör í samfélögum víða um heim.

Árið 2020 höfðu 82 ríki sjálfstæðar mannréttindastofnanir sem tókst að uppfylla þá alþjóðlegu staðla sem eru við lýði. Sú þróun er viðbót um 17 prósent frá árinu 2015. Þriðjungur þeirra ríkja sem eru minnst þróuð (LDCs – Least Developed Countries) státa af mannréttindastofnun sem standast alþjóðleg viðmið, samanborið við eitt af hverjum fimm ríkjum árið 2015. Þessi aukning er hins vegar ekki næg til að ná að uppfylla heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030.

Framfarir hafa staðnað á flestum svæðum heimsins, þar sem engar nýjar mannréttindastofnanir hafa hlotið viðurkenningu eða vera settar á laggirnar frá árinu 2018. Það þarf að stórefla átak í því að stofna og styrkja mannréttindastofnanir í einstökum þjóðríkjum og tryggja um leið víðtækari aðgang að mannréttindavernd.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Berjast gegn skipulagðri brotastarfsemi
• Draga úr hvers kyns ofbeldisbrotum
• Efla traust á stjórnmál og stjórnsýslu og réttarvörslukerfið

Ísland er talið eitt friðsælasta land heims samkvæmt Efnahags- og friðarstofnuninni (IEP – Institute for Economics and Peace) og hefur verið það frá árinu 2008. Þó má margt betur fara og hafa íslensk stjórnvöld einsett sér að taka sérstaklega á aðkallandi málum, svo sem á ofbeldi í íslensku samfélagi. Með utanríkisstefnu sinni leggur Ísland lóð sín á vogarskálarnar til að stuðla að friðsamlegri lausn deilumála, virðingu fyrir alþjóðalögum og mannréttindum, jafnrétti, lýðræði og hagsæld.

Réttarríki

Jafn aðgangur allra að réttarkerfinu á Íslandi er grunnþáttur í íslensku réttarfari en að efla réttarríkið er þó viðvarandi markmið. Í því sambandi þarf að gæta þess sérstaklega að mæta ólíkum þörfum einstaklinga, s.s. börnum, fatlaðs fólks og fólks af erlendum uppruna til að tryggja þeim aðgang að réttarkerfinu til jafns við aðra til og möguleika á að nýta rétt sinn. Frá og með 1. janúar 2018 er dómstólakerfið á Íslandi þriggja þrepa kerfi í stað tveggja áður. Með þeirri breytingu var réttarkerfið á Íslandi styrkt enn frekar.

Ofbeldi

Íslensk stjórnvöld hafa lagt ríka áherslu á að draga úr hvers kyns ofbeldi. Í mars 2017 var efnt til samráðs á landsvísu milli félagsþjónustu, barnaverndaryfirvalda, mennta- og heilbrigðiskerfis, lögreglu og ákæruvalds undir forystu velferðar-, dómsmála- og mennta- og menningarmálaráðuneytisins um aðgerðaáætlun til fjögurra ára gegn ofbeldi í íslensku samfélagi. Samráðshópur um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins skilaði aðgerðaáætlun til dómsmálaráðherra 2017 og samþykkti ríkisstjórnin að veita viðbótarfjármagni til innleiðingar aðgerða.

Vinnu við áætlunina miðar vel og er jákvæður árangur aðgerðanna strax sýnilegur. Þá var í upphafi 2018 stofnaður stýrihópur um úrbætur gegn kynferðislegu ofbeldi (sjá kafla um heimsmarkmið 5) sem fylgir eftir innleiðingunni, mótar stefnu um aðgerðir gegn stafrænu kynferðisofbeldi og beitir sér fyrir innleiðingu Istanbúl-samningsins, samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi sem Ísland fullgilti árið 2018.

Liður í undirbúningi þess var að lögfesta tvö refsiákvæði í íslensk hegningarlög, um bann við ofbeldi í nánum samböndum og um nauðungarhjónaband. Markmiðið er að Ísland verði í fremstu röð í baráttunni gegn hvers kyns kynbundnu ofbeldi. Til að svo verði þarf að huga sérstaklega að hópum sem eru í viðkvæmri stöðu og þar af leiðandi berskjaldaðri fyrir ofbeldi, svo sem fatlað fólk.

Vernd barna

Ísland hefur fullgilt og lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Árið 2018 var tekin saman fimmta og sjötta skýrsla Íslands um framkvæmd hans. Við gerð skýrslunnar var lögð áhersla á samráð við börn og fylgdi sérstök barnaskýrsla með skilaboðum frá börnum með sem viðauki við skýrslu ríkisins.

Ríkisstjórn Íslands hefur lagt mikla áherslu á að réttindum barna samkvæmt barnasáttmálanum sé fylgt eftir í framkvæmd og endurspeglast það meðal annars í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fjármálastefnu fyrir árin 2019-2023. Ísland er í fyrsta sæti samkvæmt barnaréttarvísitölunni KidsRightsIndex sem mælir að hve miklu leyti réttindi barna eru virt um allan heim. Stjórnvöld leggja hins vegar áherslu á enn frekari umbætur til að standa vörð um réttindi barna í hvívetna.

Embættisheiti ráðherra félagsmála hefur nú verið breytt í félags- og barnamálaráðherra og í byrjun árs 2019 skipaði hann sérstakan stýrihóp Stjórnarráðsins um málefni barna. Stefnt er að því að hópurinn, í samstarfi við þingmannanefnd um málefni barna og Samband íslenskra sveitarfélaga, muni meðal annars endurskoða barnaverndarlögin, félagslega umgjörð í málefnum barna og þjónustu við börn á landsvísu.

Þá samþykkti ríkisstjórnin nýlega tillögu félags- og barnamálaráðherra um að stefnt verði að aukinni þátttöku barna í stefnumótun stjórnvalda og að stærri ákvarðanatökur og lagafrumvörp skuli rýnd út frá áhrifum á stöðu og réttindi barna.

Vernd barna gegn ofbeldi hefur verið forgangsmál hjá íslenska ríkinu. Barnahús hefur starfað frá árinu 1998, en þar geta börn sem grunur leikur á að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða annars konar alvarlegu ofbeldi fengið alla þjónustu á einum stað. Árið 2018 var opnuð ný starfsstöð Barnahúss á Akureyri í því skyni að auka aðgang barna á landsbyggðinni að nauðsynlegri sérfræðiþjónustu.

Í Barnahúsi fara fram könnunarviðtöl og/eða skýrslutökur fyrir dómstólum í málum þar sem grunur leikur á að börn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða áreitni. Einnig fara fram viðtöl í Barnahúsi við börn sem komið hafa hingað til lands án forsjáraðila og sótt um alþjóðlega vernd.

Unnið hefur verið að úttekt á stöðu barna á flótta og gerð skýrslu þar sem lagðar eru til úrbætur er varða málefni barna á flótta auk þess sem UNICEF á Íslandi, í samstarfi við félagsmálaráðuneytið, dómsmálaráðuneytið, Listaháskóla Íslands, Hönnunarmiðstöð Íslands og Félag iðn- og vöruhönnuða, stendur að verkefninu HEIMA: móttaka barna í leit að alþjóðlegri vernd frá sjónarhóli barnsins.

Markmið verkefnisins er að koma auga á helstu áskoranir við móttöku fylgdarlausra barna og barna sem koma til Íslands í fylgd fullorðinna, með það fyrir augum að geta framfylgt skuldbindingum Íslands um móttöku barna og að það sem barni sé fyrir bestu sé haft að leiðarljósi.

Ísland hefur fullgilt samþykktir frá Alþjóðavinnumálastofnuninni (ILO) er varða lágmarksaldur við vinnu, samþykkt um bann við barnavinnu í sinni verstu mynd og tafarlausar aðgerðir til að afnema hana, samþykkt um nauðungarvinnu eða skylduvinnu og samþykkt um afnám nauðungarvinnu. Þá er unnið að áherslum stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu þar sem sérstaklega er gert ráð fyrir aðstoð fyrir börn.

Alþingi hefur í meðförum frumvarp þar sem komið er til móts við ný og breytt viðhorf til opinberrar skráningar kyns og stuðlað að réttarbótum trans fólks með því að heimila einstaklingum sem eru 15 ára og eldri að skilgreina kyn sitt á eigin forsendum og ráða skráningu þess. Börnum sem eru yngri en 15 ára er einnig veitt sú heimild með samþykki forsjáraðila eða ef sérfræðinefnd fellst á erindi barns til að fá að breyta skráningu kyns.

Í frumvarpinu er staðfestur réttur einstaklinga til að breyta kynskráningu sinni í samræmi við eigin upplifun og án þess að þurfa að sæta skilyrðum um sjúkdómsgreiningu og læknismeðferð eða uppfylla kröfur um atferlisþjálfun. Jafnframt heimilar frumvarpið hlutlausa kynskráningu. Drögin að frumvarpinu fengu almennt afar jákvæðar umsagnir í samráðsgátt stjórnvalda í byrjun árs 2019.

Skipulögð brotastarfsemi og spilling

Brotastarfsemi verður sífellt alþjóðlegri í eðli sínu og við því hafa íslensk stjórnvöld brugðist með auknu alþjóðlegu samstarfi og eflingu innlendra stofnana í réttarvörslukerfinu og víðar. Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi og að Alþjóðalögreglunni Interpol og Europol ásamt því að taka þátt í Schengen samstarfinu.

Ísland er einnig aðili að alþjóðlega fjármálaðgerðahópnum Financial Action Task Force (FATF) og hafa stjórnvöld þegar lokið þýðingarmiklum áfanga til að bregðast við tilmælum FATF um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og verður þeirri vinnu haldið áfram á næstu misserum. Þessar aðgerðir eru mikilvægur liður í því að standa vörð um fjármálakerfið til þess að hindra að ólögmætur ávinningur af brotastarfsemi flæði þar í gegn.

Þá skiptir sú vinna einnig miklu máli í baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Ísland er jafnframt aðili að ríkjahópi gegn spillingu innan Evrópuráðsins (GRECO), samningi Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum og Sáttmála Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu (UNCAC). Stjórnvöld upplýsa þessar stofnanir reglulega um íslenska löggjöf, stjórnsýslu og annað sem máli skiptir svo hægt sé að leggja mat á frammistöðu Íslands og vinna að frekari úrbótum.

Skilvirkar og ábyrgar stofnanir

Íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á að auka gagnsæi með stefnumótun hér innanlands sem meðal annars felst í lagasetningu og vitundarvakningu. Í því skyni hefur Alþingi samþykkt siðareglur sem meðal annars ættu að auka gagnsæi auk þess sem dómarar og ákærendur hafa sett sér siðareglur. GRECO hefur lagt áherslu á að styrkja hagsmunaskráningu þingmanna og þá um leið ráðherra sem flestir eru líka þingmenn.

Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á góð vinnubrögð, opna stjórnsýslu og gagnsæi. Forsætisráðherra skipaði starfshóp til að yfirfara reglur um hagsmunaskráningu bæði ráðherra og þingmanna með hliðsjón af ábendingum og alþjóðlegum viðmiðum.

Forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, skipaði einnig nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem breytingar á lögum sem varða vernd uppljóstrara og umbætur í umhverfi stjórnsýslu, meðal annars í takt við ábendingar alþjóðastofnana. Nefndin skilaði níu frumvörpum sem fela í sér umbætur. Þá verður lagt til við forsætisnefnd að reikningar Alþingis verði opnaðir í samræmi við það sem þegar hefur verið gert í Stjórnarráðinu.

Gagnsæi í stjórnsýslu og þátttaka almennings

Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Á undanförnum árum hefur íslensk stjórnsýsla þróast í átt að aukinni viðbragðshæfni og þátttöku almennings í ákvarðanatöku. Jafnframt hafa stjórnvöld á síðustu árum unnið í anda opinnar stjórnsýslu og opnað nýjan Stjórnarráðsvef þar sem möguleiki er á endurgjöf almennings og fyrirtækja með ýmsum hætti.

Einnig hefur verið opnuð samráðsgátt þar sem almenningi er veitt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum varðandi lagafrumvörp og aðra stefnumarkandi ákvarðanatöku stjórnvalda á framfæri. Árið 2016 voru jafnframt samþykkt ný lög um opinber fjármál sem tengja saman stefnumótun stjórnvalda við ríkisfjármál. Með innleiðingu laganna verður fjárlagaferlið gagnsærra, stefnuþættir opnari og beintengdir fjármagni sem einnig mun leiða til þess að fjárlagaferlið verði opnara almenningi.

Undirmarkmið:

16.1 Dregið verði verulega úr hvers kyns ofbeldi og dauðsföllum sem rekja má til þess. 

16.2 Tekið verði fyrir misnotkun, misneytingu, mansal og hvers kyns ofbeldi gegn börnum og pyntingar verði upprættar. 

16.3 Réttarríkið verði eflt á landsvísu og á alþjóðlegum vettvangi og tryggt verði jafnt aðgengi allra að réttarkerfinu. 

16.4 Eigi síðar en árið 2030 mun ólöglegt flæði fjármagns og vopna hafa snarminnkað, stolnar eignir verði endurheimtar í stórum stíl og barátta háð gegn hvers kyns skipulagðri glæpastarfsemi. 

16.5 Dregið verði verulega úr hvers kyns spillingu og mútum. 

16.6 Byggðar verði upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir á öllum sviðum sem hafa gagnsæi að leiðarljósi. 

16.7 Teknar verði ákvarðanir á öllum sviðum þar sem brugðist er við aðstæðum og víðtæk þátttaka tryggð. 

16.8 Þróunarlöndum verði veitt aukin aðild að alþjóðlegum stjórnarstofnunum. 

16.9 Öllum verði útveguð lögleg skilríki, þ.m.t. fæðingarvottorð, eigi síðar en árið 2030. 

16.10 Almenningur hafi aðgengi að upplýsingum og grundvallarréttindi verði tryggð í samræmi við landslöggjöf og alþjóðasamninga. 

16.a Tilteknar innlendar stofnanir verði styrktar, meðal annars með alþjóðlegri samvinnu, í því skyni að efla þær, einkum í þróunarlöndunum, til að koma í veg fyrir ofbeldi og berjast gegn hryðjuverkum og glæpastarfsemi. 

16.b Lög og stefnumál á sviði sjálfbærrar þróunar, sem mismuna engum, verði efld og þeim framfylgt. 

Heimildir:

— SDG Indicators (un.org)

Heimsmarkmið | Forsíða (heimsmarkmidin.is)

Vernda, endurheimta og stuðla að sjálfbærri nýtingu vistkerfa á landi, sjálfbærri stjórnun skógarauðlindarinnar, berjast gegn eyðimerkurmyndun, stöðva jarðvegseyðingu og endurheimta landgæði og sporna við hnignun líffræðilegrar fjölbreytni

Nú þegar komið er fram í desembermánuð kynnum við eitt af þremur þemum mánaðarins, sem er heimsmarkmið 15 – líf á landi. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir. 

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt.

Líf á landi

Verndun vistkerfa á landi virðist ekki vera að miða í átt að sjálfbærri þróun. Skóglendi virðist minnka á ógnarhraða, verndarsvæði eru ekki á stöðum þar sem finna má líffræðilegan fjölbreytileika, og tegundum er ógnað af hættunni á útrýmingu. Enn fremur aukast glæpir tengdir ólöglegri sölu á villtu dýralífi, það verða breytingar á landnotkun svo sem skógareyðing og niðurbrot lands undir mannvist leika lykilhlutverk í því að dreifa nýtilkomnum veirum, þar með talið COVID-19, sem ógnar lýðheilsu og heimshagkerfinu.

Metnaðarfullar tilraunir eru gerðartil að snúa við blaðinu. Þar á meðal er sjálfbær skógrækt og verndun staða sem eru mikilvægir fyrir líffræðilegan fjölbreytileika. Ríki eru að ná árangri í því að vernda líffræðilegan fjölbreytileika og vistkerfi. Í því skyni að hefja á ný uppbyggingu (e. ,,build back better”) í kjölfar heimsfaraldurs kórónuaveirunnar, mun þessi árangur verða styrktur í sessi og efldur. Jafnmikilvægt er nauðsyn þess að rækta vitundina á um samspili á milli fólks og lífríkisins til að tryggja meira jafnvægi þar á milli.

Glæpir gegn lífríkinu ógna bæði dýraríkinu og mannlegri heilsu, þar með talið vegna nýrra banvænna sjúkdóma

Sjötíu prósent af nýtilkomnum smitsjúkdómum, svo sem fuglaflensa og ebóla, smitast úr dýraríkinu í mannfólk. Smitleiðir eru þær að manneskjur eru í snertingu við smituð villidýr og gerist einkum við niðurbrot lands til mannvista og fólk sýnir breytni sem eyðileggur vistkerfi, svo sem stuldur á dýrum til verslunar með þau.

Mest er stolið af villtum hreisturdýrum í heiminum, en það eru stórskorin jarðsvín sem finna má í Afríku og Asíu. Slík dýr liggja einna helst undir grun um að hafa verið milliliðir í því að kórónuveiran smitaðist úr villtum leðurblökum í mannfólk. Kjöt hreisturdýra er selt á opnum útimörkuðum, sem talið er að séu þeir staðir þar sem fólk smitaðist af kórónuveirunni.

Frá árinu 2014 hefur ólögleg verslun með jarðsvín tífaldast. Upptaka stolinna jarðsvína er aðeins lítill hluti af þeim fjölda dýra er sem drepinn. Frá árinu 2014 til ársins 2018 átti sér stað upptaka á því sem samsvarar 370.000 jarðsvínum um allan heim, sem bendir til þess einhverjar milljónir þeirra hafi verið seldar og drepnar, þrátt fyrir það að í janúar 2017 var sett sölubann á allar átta tegundir jarðsvína.

Glæpir gegn dýrum, svo sem ólöglegur stuldur og verslun með jarðsvín og aðrar dýrategundir, ógnar ekki bara vistkerfinu og líffræðilegum fjölbreytileika. Sú iðja getur líka skaðað lýðheilsu, efnahagsþróun og frið og öryggi um allan heim, eins og við erum núna að upplifa í yfirstandandi heimsfaraldri kórónuveirunnar.

Niðurbrot landsvæða hefur áhrif á milljarða fólks, eykur útrýmingu dýrategunda og hraðar loftslagsbreytingum af manna völdum

Niðurbrot lands hefur orðið á um fimmtungi landsvæðis jarðarinnar (rúmlega tveir milljarðar hektara), svæði sem samanstendur af svæði á stærð við Indland og Rússland samanlagt. Niðurbrot lands grefur undan velferð um það bil 3,2 milljarða manna, sem mun leiða til útrýmingar dýrategunda og flýta fyrir loftslagsbreytingum af manna völdum. Frá árinu 2000 til ársins 2015 hefur orðið mikil eyðing á landgróðri sem hefur valdið heildartapi á landgæðum sem falin eru í náttúrulegu landsvæði.

Í upphafi árs 2020 höfðu 123 ríki skuldbundið sig til að setja sín sjálfviljugu markmið í því skyni að ná ,,hlutleysi í formi landeyðingar“ (e. ,,land degradation neutrality”), sem er óaðskiljanlegur hluti af heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030, og 60 ríki hafa formlega staðfest þau markmið. Ef það tekst að snúa við þessari þróun landeyðingar myndi það ekki einungis bæta líffræðilegan fjölbreytileika og auka farsæld hjá milljörðum jarðarbúa, heldur myndi það einnig hafa góð áhrif á loftslagsvandann með ræktun, endurheimt og öðrum stjórnunaraðferðum.

Ríki heims hafa misst af tækifærinu til að ná markmiðunum sem sett voru fyrir árið 2020 sem miðuðu að því að stöðva skaðann sem verður af tapi á líffræðilegum fjölbreytileika, þrátt fyrir nokkrar framfarir

Fimm markmið eru tengd við líffræðilegan fjölbreytileika í tengslum við fimmtánda heimsmarkmið SÞ sem átti að ná í fyrra. Samkvæmt núverandi þróun er ólíklegt að þau markmið sem náðust ekki árið 2020 náist. Í fyrra á fundi High-Level Political Forum (HLPF) samþykktu aðildarríki SÞ að ,,…viðhalda vinnu að heimsmarkmiðum SÞ fyrir árið 2030. Það verði gert með því að koma fram með metnaðarfulla áætlun um framkvæmd á heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun þegar árið 2020”.

Skógareyðing er mikil, þrátt fyrir aukna viðleitni til að stjórna skóglendi með sjálfbærum hætti

Skógareyðing eykst um allan heim með tilheyrandi missi á skóglendi, en þó á minni hraða en á fyrri áratugum. Frá árinu 2015 til ársins 2020 var árleg skógareyðing talin nema 10 milljónum hektara, sem lækkaði úr 12 milljónum hektara á árunum 2010 til 2015. Hlutfall skóglendis um allan heim minnkaði úr 31,9 prósenti árið 2000 niður í 31,2 prósent árið 2020. Þetta felur í sér um það bil 100 milljón hektara samdrátt, einkum vegna aukningar á landnotkun undir landbúnað.

Þessi skógareyðing grefur undan lífsbjörg ýmissa sveitasamfélaga, leiðir til aukningar á kolefnisútblæstri, minnkar líffræðilegan fjölbreytileika og eykur niðurbrot á landsvæðum. Á sama tíma og skógareyðing er mikil sýna upplýsingar frá árinu 2020 að hlutfall skóglendis á verndarsvæðum og sem lúta langtíma stýringaráætlunum jókst eða hélst óbreytt um allan heim.

Í dag fellur rúmlega helmingur af 4,06 hekturum skóglendis undir stýringaráætlanir. Auk þess er hlutfall skóglendis sem fellur undir verndun á jarðvegi og vatnsbirgðum að aukast, sem hefur einkum gerst undanfarinn áratug.

Minna en helmingur lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika eru vernduð, og framfarir hafa verið hægar

Árið 2020 að meðaltali hafa einungis 44 prósent var hvert einstaka jarðbundna og hvert og eitt svæði neysluvatns lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika (KBA – ,,Key Biodiversity Area”) hafa ófullnægjandi vernd eða enga vernd frá landspillingu. Sem dæmi má nefna að samkvæmt upplýsingum frá árinu 2018, hafa lykilsvæði líffræðilegs fjölbreytileika verið skilgreind sem vistkerfi í hættu vegna 21 prósent allra dýrategunda sem eru í útrýmingarhættu og eru á rauðum lista alþjóðlegra samtaka um verndun náttúrunnar (e. ,,International Union for Conservation of Nature”).

Á hinn bóginn eru einungis 13 prósent af þessum svæðum sem falla að öllu leyti undir það að vera vernduð, og á sama tíma eru önnur 31 prósent sem njóta einungis verndunar að hluta til. Frá árinu 2010 hefur orðið afturför í aukningu á lykilsvæðum líffræðilegs fjölbreytileika á meðal verndaðra svæða og því orðið mikil seinkun samanborið við fyrri áratug.

Líffræðilegur fjölbreytileiki minnkar á ógnarhraða

Ein af afleiðingum mannlegrar breytni sem birtist í umhverfinu og er óafturkræf er útrýming einstakra dýrategunda. Sú útrýming veldur ójafnvægi í í náttúrunni og gerir vistkerfi brothættari og minnkar viðnámsþol vegna þeirra áfalla sem verða. Í öllum heiminum hefur hætta af útrýmingu dýrategunda aukist um 10 prósent undanfarna þrjá áratugi sem er breyting til hins verra. Þannig hefur vísitala rauða listans lækkað úr 0,82 árið 1990 í 0,75 árið 2015, og niður í 0,73 árið 2020 (gildið 1 vísar til þess að engin dýrategund er í útrýmingarhættu í náinni framtíð en gildið 0 vísar til þess að öllum dýrategundum hafi verið útrýmt).

Þetta felur í sér að rúmlega 31.000 dýrategundum stendur ógn af útrýmingu sem er fyrst og fremst vegna niðurbrots á landi sem nýtt er undir ósjálfbæran landbúnað, skógareyðingar, ósjálfbærrar uppskeru og viðskipta, og aðskotadýra í framandi lífumhverfi. Ef þróunin heldur áfram á sama hraða og verið hefur mun vísitala rauða listans fara niður á við eða undir 0,70 markið árið 2030.

Til að stemma stigu við þessari þróun þarf að bregðast við til að tryggja umhverfi þeirra dýrategunda sem eru í útrýmingarhættu og minnka hættu á útrýmingu sem kemur til vegna landbúnaðar, iðnaðar, viðskipta og annarra geira samfélagsins. Ramminn um líffræðilegan fjölbreytileika eftir árið 2000 lýtur að því að beygja af leið þeirrar þróunar sem á sér stað á sviði líffræðilegs fjölbreytileika, með þeim hætti að útrýming verði stöðvuð eða snúið við fyrir árið 2030 og að líffræðilegur fjölbreytileiki muni taka á ný við sér fyrir árið 2050.

Einungis þriðjungur ríkja er á réttri leið til að ná fram landsmarkmiðum sínum um líffræðilegan fjölbreytileika

Margar landsáætlanir, tilkynningar og úttektir, auk svæðisbundinna fyrirætlana, hafa viðurkennt mikilvægi líffræðilegs fjölbreytileika í því skyni að styðja hagkerfi, matvælaframleiðslu og lýðheilsu, og þar með skuldbundið sig til að framfylgja alþjóðasamningum og kerfisbundnum áætlunum um líffræðilegan fjölbreytileika.

Frá janúar 2020 hafa 129 aðilar (þar með talið Evrópusambandið) birt sjöttu þjóðarskýrsluna í samræmi við samning um líffræðilegan fjölbreytileika (e. ,,Convention on Biological Diversity”) og 113 aðilar höfðu metið framfarir í átt að landsmarkmiðum sem tengist Aichi-markmiði númer 2 um líffræðilegan fjölbreytileika.

Um 32 prósent aðila eru á réttri leið til að ná eða fara fram úr landsmarkmiðum sínum; rétt um helmingur (50 prósent) hefur náð árangri, en þó ekki nægum árangri til að ná markmiðum sem sett eru fyrir árið 2020; og sjö prósent tilkynntu að þau eru ekki að ná nokkrum árangri eða hafa jafnvel séð afturför í því að ná markmiðunum.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Að vinna áfram að því að byggja upp net verndarsvæða sem nái yfir sem flesta þætti íslenskrar náttúru
• Að vinna að endurheimt landgæða, stöðva eyðingu vistkerfa og sporna við hnignun líffræðilegar fjölbreytni
• Að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa lands

Eyðing skóga og eyðimerkurmyndun af mannavöldum fela í sér miklar áskoranir fyrir sjálfbæra þróun og í baráttunni gegn fátækt í heiminum. Mikilvægt er að berjast gegn frekari eyðingu skóga og eyðimerkurmyndun og vinna markvisst að endurheimt landgæða til þess að ná markmiðinu um að vernda líf á landi. Lífríki Íslands mótast af því að landið er eldvirk og ung úthafseyja fjarri öðrum löndum, staðsett norður við heimskautsbaug.

Jafnframt hafði landnám manna mikil áhrif og eru vistkerfi á landi mjög mótuð af áhrifum mannsins sem lengst af var háður auðlindum þeirra til lífsbjargar. Til dæmis var gengið mjög á skóga landsins, gróðurlendi eyddust vegna ósjálfbærrar beitar og votlendi voru ræst fram til landbúnaðar. Nú hefur tekist að stöðva þessa eyðingu fyrri alda að mestu leyti.

Verkefni við að endurheimta landkosti og tryggja sjálfbæra nýtingu landgæða sem og vernd lífs á landi eru þó umfangsmikil. Vaxandi áhrif loftslagsbreytinga á undanförnum áratugum hafa þegar haft merkjanleg áhrif á lífríki landsins og munu væntanlega gera áfram.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Ísland hefur tekið virkan þátt í alþjóðlegri umræðu um þátt eyðimerkurmyndunar og endurheimtar vistkerfa í sjálfbærri þróun. Í samstarfi við Háskóla Sameinuðu þjóðanna rekur Ísland Landgræðsluskóla (UNU-LRT) sem vinnur að uppbyggingu þekkingar í þróunarlöndum á því sviði og miðlar af reynslu Íslendinga við endurheimt landgæða og landgræðslu.

Ísland er á meðal stofnenda vinahóps Eyðimerkursamningsins á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem kom því til leiðar að verndun, endurheimt og stöðvun landeyðingar hlyti ríkari sess í heimsmarkmiðunum en áætlað var. Síðastliðið ár hefur Ísland einnig leitt samningaviðræður um ályktun er varðar eyðimerkurmyndun og landgræðslu í annarri nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um sjálfbæra þróun.

Ísland hefur jafnframt beitt sér fyrir því að málefni sem varða endurheimt vistkerfa geti orðið hluti af samþættum aðgerðum við að berjast gegn loftslagsbreytingum á vettvangi Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna (UN-FCCC). Íslenskir sérfræðingar hafa einnig tekið þátt í hnattrænu samstarfi um jarðvegsmál í þágu fæðuöryggis (e. Global Soil Partnership for Food Security) á vettvangi Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO).

Ísland hefur að auki verið virkur þátttakandi í ýmsum alþjóðasamningum sem lúta að lífi á landi og má þar sérstaklega nefna Samninginn um líffræðilega fjölbreytni (UN-CBD), Ramsar-samninginn um vernd votlendis og CITES-samninginn um alþjóðaverslun með plöntur og dýr í útrýmingarhættu. Vinnuhópur Norðurskautsráðsins (e. Arctic Council) um verndun lífríkis (CAFF) er staðsettur á Akureyri.

Undirmarkmið:

15.1 Eigi síðar en árið 2020 verði vistkerfi á landi og í ferskvatni vernduð og stuðlað að sjálfbærri nýtingu þeirra og endurheimt, einkum skóga, votlendis, fjalllendis og þurrkasvæða, í samræmi við skuldbindingar samkvæmt alþjóðasamningum.

15.2 Eigi síðar en árið 2020 hafi tekist að efla sjálfbærni skóga af öllu tagi, stöðva skógareyðingu, endurheimta hnignandi skóga og auka verulega nýskógrækt og endurrækta skóga um allan heim.

15.3 Eigi síðar en árið 2030 verði barist gegn eyðimerkurmyndun, leitast við að endurheimta hnignandi land og jarðveg, þ.m.t. land sem er raskað af eyðimerkurmyndun, þurrkum og flóðum, og unnið að því að koma á jafnvægi milli hnignunar og endurheimtar lands í heiminum.

15.4 Eigi síðar en árið 2030 verði vistkerfi í fjalllendi vernduð, meðal annars líffræðileg fjölbreytni þeirra, í því skyni að njóta ávinnings af nýtingu þeirra, sem er meginhugmyndafræði sjálfbærrar þróunar.

15.5 Gripið verði til brýnna og nauðsynlegra aðgerða til að sporna við hnignun náttúrulegra búsvæða og líffræðilegrar fjölbreytni. Eigi síðar en árið 2020 verði gripið til aðgerða til að vernda tegundir í bráðri hættu og koma í veg fyrir útrýmingu þeirra.

15.6 Stuðlað verði að sanngjarnri og jafnri skiptingu ávinnings af nýtingu erfðaauðlinda og eðlilegum aðgangi að slíkum auðlindum samkvæmt alþjóðlegum samþykktum.

15.7 Gripið verði til bráðaaðgerða til að binda enda á veiðiþjófnað og ólögleg viðskipti með vernduð dýr og plöntur og reistar skorður við eftirspurn og framboði á ólöglegum afurðum villtra dýra.

15.8 Gripið verði til ráðstafana eigi síðar en árið 2020 til að koma í veg fyrir aðflutning ágengra, framandi tegunda og dregið verulega úr áhrifum þeirra á vistkerfi á landi og í vatni. Tegundunum efst á lista verði útrýmt eða útbreiðslu þeirra eða fjölgun stýrt.

15.9 Eigi síðar en árið 2020 verði tekið tillit til gildis vistkerfis og líffræðilegrar fjölbreytni við gerð lands- og svæðisáætlana og í öllu þróunarferli, skýrslugerðum og aðgerðum til að draga úr fátækt.

15.a Kallað verði eftir fjármagni hvarvetna í því skyni að vernda líffræðilega fjölbreytni og vistkerfi og nýta á sjálfbæran hátt.

15.b Kallað verði eftir auknum úrræðum á öllum sviðum í því skyni að gera skógarauðlindir sjálfbærar og skapa hvata fyrir þróunarlöndin til að taka upp slíka stjórnun, meðal annars verndun og endurrækt.

15.c Efldur verði stuðningur á heimsvísu til að berjast gegn veiðiþjófnaði og ólöglegum viðskiptum með vernduð dýr og plöntur, meðal annars verði leitað leiða fyrir íbúa hinna ýmsu byggðarlaga til að afla sér lífsviðurværis á sjálfbæran hátt.

Vernda og nýta hafið og auðlindir þess á sjálfbæran hátt í því skyni að stuðla að sjálfbærri þróun

Nú þegar komið er fram í nóvemberbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 14 – líf í vatni. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Rúmlega 3 milljarðar manna treysta á hafið til að afla sér lífsviðurværis og meira en 80 prósent af vöruflutningum til verslunar fer fram á sjó. Úthöfin leggja sitt af mörkum til að útrýma fátækt, viðhalda hagvexti og matvælaöryggi. En þau gæði sem hafið veitir fara dvínandi vegna mannanna verka. Aukin losun koldíoxíðs (CO2) veldur hækkun hitastigs í hafinu, súrnun sjávar og súrefnisleysi sjávar, sem ógnar vistkerfi hafsins og fólkinu sem treystir á þau. Þessi neikvæðu áhrif  hindra það að úthöfin geti spornað við loftslagsbreytingum.

Fiskveiðar sem ganga of nærri fiskistofnum (e. overfishing) gera illt verra, en þriðjungur fiskistofna í sjónum er nú þegar ofveiddur. Mengun frá landi, þar með talin plastmengun og frárennsli næringarefna og skólps, hafa neikvæð áhrif á strandsvæði og samfélög. Þessar breytingar hafa neikvæðar og langtíma afleiðingar sem krefjast þess að efla verndun sjávarumhverfisins, fjárfestingar í hafvísindum og stuðnings við strandveiðisamfélög og sjálfbæra stjórnun hafsins.

Sjálfbærni úthafanna krefst þess að gripið verði til enn frekari ráðstafanna til að tryggja líffræðilegan fjölbreytileika á tilteknum svæðum

Umfang verndarsvæða hafsins hefur aukist umtalsvert, að árið 2020 náði svæðið yfir 7.74 prósent af strandsvæðum og úthöfum um allan heim. Markmiðið um tíu prósent sem sett var fyrir árið 2020 gæti enn náðst, þar sem fjölmörgum svæðum sem höfðu verið á áætlun fyrir árið 2020 seinkaði.

Frá aldamótum og til ársins 2020, jókst meðalhlutfall lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika (KBAs – Key Biodiversity areas) sem falla undis vernduð svæði úr 28 prósentum í 44 prósent. Á hinn bóginn hefur aukningin náð hámarki sínu, sem þýðir að stærð svæðanna jókst einungis um eitt prósent á undanförnum fimm árum. Rúmlega helmingur hvers lykilsvæðis, sem nýtur að tilgreindu meðalatali, líffræðilegs fjölbreytileika (KBA) engrar verndunar.

Það að standa vörð um lykilsvæði líffræðilegs fjölbreytileika skiptir höfuðmáli fyrir sjálfbærni hafsins. Í nýlegu dæmi frá Suður-Atlantshafi var notast við upplýsingar úr gervihnattamyndum til að fylgjast með fjórtán tegundum sjófugla og sela. Það var gert til þess að finna uppvaxtarsvæði þeirra og svæði með góðum fæðuskilyrðum sem skipta sköpum fyrir verndun þessara og annarra dýrategunda.

Þær upplýsingar sem fengust voru notaðar til að endurskoða stjórnun á verndarsvðum sjávar með því að lengja út fiskveiðibann um tvo mánuði og með því að stækka nokkur varanleg bannsvæði fiskveiða, á sama tíma og leyfilegt var að stunda fiskveiðar í atvinnukyni með skipulegum hætti.

Fjöldi dauðasvæða í strandsjó eykst á ógnarhraða

Strandsvæði, sem eru heimkynni tæplega 40 prósenta jarðarbúa, standa frammi fyrir hættu vegna ofauðgunar, sem lýsir sér með ofgnótt mikið að næringarefna í strandumhverfi sem stafar af athöfnum fólks. Aðalgerendur ofauðgunar eru afrennsli áburðar, affall frá búfé, frárennsli skólps, sjóeldi og losun köfnunarefnis í andrúmsloftinu.

Ofauðgun á strandsvæðum er skaðleg umhverfinu og íbúaumstrandsvæða, og tengist skaðlegum þörungablóma, súrefnisskorti fiskidauða, útfauða sjávargrass, eyðileggingu kóralrifja og harðbotna búsvæða nálgt ströndinni, auk þess að vera ógn við sundiðkendur og veiðimenn. Fjöldi dauðasvæða um allan heim, svæði þar sem skortur er á súrefni til að styðja lífríki hafsins, jókst frá því að vera um það bil 400 árið 2008 upp í það að vera um það bil 700 árið 2019.

Breytingar á ofauðgun má óbeint merkja með því að greina þörungavöxt og blaðgrænu-a (liturinn sem gerir plöntur og þörunga græna). Hnattrænar upplýsingar frá gervihnattamyndum leiða í ljós að efnahagslögsaga ríkja hefur hærra hlutfall blaðgrænu-a samanborið við grunnviðmið áranna 2000-2004. Samt sem áður þá eru merki um framfarir: fjöldi blaðgrænu-a frávika í efnahagslögsögu ríkja lækkaði um 20 prósent á árunum 2018 til 2020.

Viðleitni til að minnka innstreymi næringarefna á strandsvæðum er að skila árangri á sumum svæðum; hins vegar bendir þörungablómi til þessað ofauðgun á strandsvæðum sé enn mikil áskorun.

—

Framkvæmd á alþjóðlegum aðgerðaáætlunum til að vernda og nýta á ábyrgan hátt verðmæti hafsins er ójöfn, sem gerir það að verkum að mikilvægt er að auka almennan stuðning

Það að ná að uppfylla fjórtánda heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun krefst þess að taka í notkun alþjóðlega samninga og sáttmála, með aðstoð lagalegraog stofnanalegra ramma, í því skyni að vernda og á sjálfbæran hátt nýta úthöfin á þverfaglegan og samþættan hátt. Þrátt fyrir að framfarir hafi náðst, er framkvæmd mismunandi eftir verkfærum, sem aftur gerir nauðsynlegt að efla og auka alhliða stuðning.

Hafréttarsamningur SÞ frá árinu 1982 og samningar sem lúta að framkvæmd hans

Allt fram á þennan dag hafa 168 aðilar (þar með talið Evrópusambandið) fullgilt eða gerst aðilar að hafréttarsamningi SÞ. Aukinheldur hafa aðildarríkin fullgilt eða gerst aðilar að samningum um framkvæmd hans (150 aðilar að XI. hluta samningsins frá árinu 1994 og 91 aðili að úthafssamningi SÞ frá árinu 1995). Stór hluti aðildarríkja að þessum sáttmálum hefur gert ráðstafanir til að hrinda þeim í framkvæmd með laga- og stefnuramma. En hins vegar er mismunandi eftir löndum hversu langt þau eru komin í að fullgilda samninginn, gerast aðilar að honum og framkvæma hann.

Þegar kemur að fullgildingu og aðild skora 84 prósent ríkja mjög hátt eða hátt og 16 prósent lágt eða mjög lágt þegar kemur að sjálfri framkvæmdinni, skora 69 prósent mjög hátt eða hátt, 12 prósent miðlungs, og 19 prósent lágt eða mjög lágt. Það að innleiða með skilvirkum hætti hafréttarsamning SÞ og samninga  um framkvæmd hans krefst þess að greina betur þá flöskuhálsa sem ríki stríða við. Markviss og viðvarandi viðleitni til að efla getu þróunarlanda og annarra ríkja, leikur lykilhlutverk í því að fjarlægja slíkar hindranir.

Samningur um hafnríkisaðgerðir í því skyni að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, vantilkynntar og eftirlitslausar fiskveiðar 

Fiskveiðiauðlindin er oft og einatt misnotuð þegar um er að ræða rányrkju í veiðum. Slík ránveiði leiðir til hruns í svæðisbundnum fiskveiðum og grefur undan viðleitni til að stýra fiskveiðum á sjálfbæran hátt. Hluti af umgjörðinni sem þróuð hefur verið á undanförnum áratugum í því skyni að vinna gegn ólöglegum,, vantilkynntum og eftirlitslausum (IUU) felur í sér samning um hafnríkisaðgerðir – sem telst vera fyrsti bindandi alþjóðasamningurinn sem beinist sérstaklega að ólöglegum, vantilkynntum og eftirlitslausum fiskveiðum.

Umræddur samningurinn tók gildi árið 2016 og nær til 66 aðila (þar með talið Evrópusambandsins). Markmið hans er að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, vantilkynntar og eftirlitslausar  fiskveiðar með því að koma í veg fyrir að fiskveiðibátar og –skip sem  stunda slíkar veiðar geti nýtt hafnir til að landa aflanum. Lítils háttar jákvæð þróun í hnattrænni þróun á árunum 2018 til 2020 er vatn á myllu þess ferlis að útrýma hægt og bítandi rányrkju í fiskveiðum. Hinu er ekki að leyna að betur má ef duga skal.

Óbindanadi leiðbeiningar í því skyni að tryggja sjálfbærar smábátaveiðar á fiski í samhengi við matvælaöryggi og útrýmingu fátæktar

Óbindandi leiðbeiningar eru alþjóðleg verkfæri sem hafa verið samþykkt í því skyni að stuðla að bættri stjórnun smábátaveiða á fiski, þar með talið í virðiskeðjum, aðgerðum að loknum vertíðum og viðskiptum með fiskafurðir. Um það bil helmingur ríkja um allan heim hafa samþykkt sértækar aðgerðir til að styðja við smábátaveiðimenn. 

Smábátaveiðimenn leggja til um það bil helming þess hluta hnattræns fiskafla sem er að finna í þróunarlöndum. Um leið veita þær atvinnu þeir rúmlega 90 prósent fiskveiðimanna og fiskverkamanna í heiminum atvinnu,þar af er helmingur konur. Þessi litlu fiskveiðisamfélög eru iðulega jaðarsett og hafa tilhneigingu til að hafa takmarkaðan eða skertan aðgang að auðlindum og mörkuðum. Kringumstæður eru enn verri vegna kórónuveirunnar, sem hefur leitt til minni alþjóðlegar eftirspurnar og erfiðleika í flutningi fiskafurða.

Frá árinu 2015 hafa flest svæði í heiminum styrkt í sessi þann lagaramma sem styður við smábátaveiðar á fiski og stuðlað að þátttöku í ákvarðanatöku. Víða um  heim hækkaði meðaleinkunn á innleiðingu þessara ramma úr 3/5 í 4/5 á milli áranna 2018 og 2020. Ef horft er til mismunandi svæða eru Norður-Afríka og Vestur-Asía þau svæði þar sem þetta má gleggst sjá.

Á hinn bóginn eru mið- og suður-Asía eftirbátar að þessu leyti og lækkaði einkunnin úr 3/5 í 2/5, sem undirstrikar það. Um leið og skuldbindingar ríkja eru að aukast, er líka ljóst að brýnt er að auka stuðning við smábátaveiðimenn einmitt í ljósi kórónuveirunnar.
—
Fjármagn til hafrannsókna er smávægilegt í samanburði við gífurlegt efnahagslegt framlag úthafanna 

Hafrannsóknir geta verið dýrar og krefjandi þegar kemur að því að skipuleggja, þar sem þær krefjasst þess að notuð sé háþróuð tækni og búnaður, rannsóknaskip og sérstaklega hannaðir skynjarar og aðstaða. Hins vegar er hlutfall heildarútgjalda innanalands til rannsókna og þróunar vegna hafvísinda miklu mun minna en á öðrum helstu sviðum rannsókna og nýsköpunar.

Samkvæmt meðaltali var einungis 1.2 prósent af innlendum fjárveitingum til rannsóknar á meðal ríkja ríkja úthlutað til hafvísinda á árunum 2013 til 2017, þar sem hlutfallið var frá um það bil 0.02 upp í 9.5 prósent.

Þetta hlutfall er smávægilegt samanborið við varlega áætlað fjárframlaga upp á 1.5 trilljón bandaríkjadala sem úthöfin lögðu til heimshagkerfisins árið 2010. Bandaríkin voru með hæsta fjárframlag til starfsemi vegna úthafa og strandsvæða, sem felur í sér hafvísind (e. Ocean science), sem og önnur úthafs- og strandsvæða verkefni (12 milljarðar bandaríkjadala), þar á eftir kemur Japan (600 milljónum bandaríkjadala) og Ástralía (511 milljónum bandaríkjadala) árið 2017.

Heildaráhrif heimsfaraldurs kórónuveiru á hafvísind eru enn óþekkt. Til skamms tíma hefur það sýnt sig að það hefur orðið afgerandi samdráttur á hafathugunum þar sem nánast öll rannsóknaskip hafa verið kölluð til heimahafna. Rannsóknatól og -tæki þeirra til að mynda senditæki á flotholtum eru í hættu að bila, sem myndi hafa langvarandi og neikvæðar afleiðingar fyrir alþjóðlegar hafrannsóknir.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Sjálfbærar fiskveiðar
• Súrnun sjávar og áhrif á lífríki í hafi
• Að sporna við frekari mengun sjávar, ekki síst af völdum plasts

Verndun hafsins er eitt mikilvægasta verkefni mannkyns nú á dögum. Tryggja þarf að mannkynið geti áfram notið auðlinda hafsins og hafið gegni áfram margþættu hlutverki sínu meðal annars því sem það hefur í vistkerfi jarðar. Koma þarf í veg fyrir að mengun, ofveiði og hugsanleg áhrif loftlagsbreytinga ógni lífríki sjávar. Heilbrigt vistkerfi sjávar er og verður mikilvægt fyrir íslenskan efnahag og mikilvæg uppspretta fæðu fyrir hundruð milljónir manna í heiminum.

Það er yfirlýstur vilji stjórnvalda að vinna með atvinnulífinu að vernd hafsins og sjálfbærri nýtingu auðlinda þess með samhentum aðgerðum. Heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 setja ákveðinn ramma utan um þá vinnu bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi. Í þróunarsamstarfi leggur Ísland ríka áhersla á sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda hafsins enda eru málefni hafsins í forgangi í íslenskri utanríkisstefnu.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Í þróunarsamvinnu byggist stefna íslenskra stjórnvalda á því að nýta íslenska þekkingu við að leysa alþjóðleg og staðbundin viðfangsefni, svo sem á sviði fiskimála. Sjávarútvegsskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna hefur starfað á Íslandi síðan 1998 með það að markmiði að efla sérþekkingu sérfræðinga í þróunarríkjum á sjávarútvegi og fiskveiðum. Þannig leggja íslensk stjórnvöld sitt af mörkum til að stuðla að sjálfbærum fiskveiðum og vinnslu afurða í viðkomandi löndum.

Ísland fjármagnar stöðu sérfræðings á sviði fiskimála hjá Alþjóðabankanum með aðsetur í Accra í Ghana. Í samstarfi við Alþjóðabankann kemur Ísland að verkefnum á sviði fiskimála í Líberíu og Síerra Léone sem hafa fjórtánda heimsmarkmið SÞ sem yfirmarkmið og snúa að hreinsun strandsvæða og auknu hreinlæti á löndunarstöðum afla.

Þá er Ísland í samstarfi við Matvæla- og landbúnaðarstofnun SÞ (FAO) um verkefni sem snýr að því að styrkja og innleiða samning FAO um hafnríkiseftirlit (Port State Measures Agreement) hjá smáeyríkjum (Small Island Developing States) í karabíska hafinu og löndum í Vestur Afríku en markmið þessa samnings er að koma í veg fyrir landanir á ólögmætum sjávarafla.

Ísland er einnig stofnaðili ProBlue sjóðs Alþjóðabankans er varðar málefni hafsins og bláa hagkerfið og leggur þar áherslu á sjálfbæra fiskveiðistjórnun og aðgerðir gegn plastmengun í hafi. Ísland styður einnig átak Umhverfisstofnunar SÞ gegn plastmengun í sjó.

Ísland hýsir skrifstofu vinnuhóps Norðurskautsráðsins (e. Arctic Council) um málefni hafsins (PAME) sem er staðsett á Akureyri. Þá hefur Ísland verið leiðandi í alþjóðlegu samstarfi um málefni hafsins, hafréttarmál og fiskveiðar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, FAO og innan svæðisbundinnar fiskveiðistjórnar, meðal annars á vettvangi Norðaustur Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar (NEAFC).

Ísland tekur virkan þátt í viðræðum ríkja á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í Genf um heimsmarkmið 14.6 sem miðar að því að banna eða takmarka ríkisstyrki í sjávarútvegi. Ísland gegndi formennsku á aðildarríkjafundi Hafréttarsamnings SÞ árið 2017 og tók virkan þátt í hafráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í júní sama ár til stuðnings framkvæmdar á fjórtánda heimsmarkmiði SÞ. Á ráðstefnunni stýrði sjávarútvegsráðherra Íslands viðræðum um hafrannsóknir og miðlun tækniþekkingar um hafrannsóknir. Þá tekur Ísland virkan þátt á fjölþjóðlegri ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um að gera samnings um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu utan lögsögu ríkja (BBNJ).

Undirmarkmið:

14.1 Eigi síðar en árið 2025 verði verulega dregið úr og komið í veg fyrir hvers kyns mengun sjávar, einkum frá starfsemi á landi, þ.m.t. rusli í sjó og mengun af völdum næringarefna.

14.2 Eigi síðar en árið 2020 verði gengið vel um vistkerfi sjávar og stranda og þau vernduð á sjálfbæran hátt til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif, þar á meðal með því að grípa til aðgerða til að endurheimta og hlúa að vistkerfunum og njóta ábatans.

14.3 Unnið gegn súrnun sjávar og skaðlegum áhrifum haldið í skefjum, t.d. með því að efla vísindasamstarf á því sviði.

14.4 Eigi síðar en árið 2020 verði komið á skilvirku eftirliti með afla og tekið fyrir ofveiði og ólöglegar, óskráðar og stjórnlausar fiskveiðar og skaðlegar veiðiaðferðir. Hrundið verði í framkvæmd áætlunum um stjórn fiskveiða, sem byggjast á vísindalegum grunni, í því skyni að endurheimta fiskstofna á sem skemmstum tíma, a.m.k. að því marki að hámarka sjálfbærni stofna með tilliti til líffræðilegra eiginleika.

14.5 Eigi síðar en árið 2020 verði búið að vernda a.m.k. 10% af strandlengjum og hafsvæðum heimsins í samræmi við landslög og alþjóðalög, að teknu tilliti til bestu tiltæku, vísindalegu upplýsinga.

14.6 Eigi síðar en árið 2020 verði tilteknar niðurgreiðslur í sjávarútvegi, sem stuðla að ofveiði, bannaðar sem og niðurgreiðslur sem stuðla að ólöglegum, óskráðum og stjórnlausum fiskveiðum. Jafnframt verði reynt að koma í veg fyrir að niðurgreiðslur verði teknar upp í nýju formi og horfst í augu við að mismunandi aðferðir eiga við og eru skilvirkari fyrir þróunarlöndin og ættu í raun að vera órjúfanlegur þáttur í samningaviðræðum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um niðurgreiðslur í sjávarútvegi þróunarríkjunum til handa og þá þeim sem skemmst eru á veg komin.

14.7 Eigi síðar en árið 2030 hafi þau þróunarlönd sem eru smáeyríki og þau sem skemmst eru á veg komin hlotið efnahagslegan ávinning af sjálfbærri nýtingu sjávarauðlinda, meðal annars með því að ástunda sjálfbæra stjórn fiskveiða, sjálfbært fiskeldi í sjó og sjálfbæra ferðaþjónustu.

14.a Vísindaleg þekking verði aukin og vísindarannsóknir þróaðar ásamt tækniþekkingu í haffræðum, að teknu tilliti til viðmiðunarreglna Alþjóðahaffræðinefndarinnar um hvernig nýta má þekkingu í sjávarútvegi til framþróunar í þróunarlöndunum, einkum þeim sem eru smáeyríki og þeim sem eru skemmst á veg komin, í því skyni að vernda hafið og líffræðilega fjölbreytni þess.

14.b Veita þeim sem veiða í smáum stíl aðgang að sjávarauðlindum og mörkuðum.

14.c Vernda og efla sjálfbæra nýtingu hafsins og auðlinda þess með því að framfylgja alþjóðalögum, sbr. ákvæði þar að lútandi í hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna þar sem kveðið er á um varðveislu og sjálfbæra nýtingu hafsins og auðlinda þess og nefnt er í 158. gr. í skýrslunni „The future we want“.

Ísland skrifaði á dögunum undir rammasamning um stuðning við UNFPA, Mannfjöldasjóð Sameinuðu þjóðanna. Með honum formfesti Ísland stuðning sinn við stofnunina og fylgir eftir skuldbindingu sína á verkefninu Kynslóð jafnréttis (e. Generation Equality) sem Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra Íslands tilkynnti  síðastliðið sumar á leiðtogafundi í París.

Samningurinn gildir til loka árs 2023 en framlögin munu veita stofnuninni fyrirsjáanleika og sveigjanleika en slík kjarnafrumlög eru gríðarlega mikilvæg einmitt svo að hægt sé að bregðast við þar sem þörfin er mest hverju sinni og þegar neyðarástand skapast. Íslensk stjórnvöld þrefalda með samningnum kjarnaframlög til UNFPA á næstu tveimur árum og nema þau 100 milljónum króna árið 2022, en þetta kemur fram í tilkynningu Stjórnarráðsins.

Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna er sú stofnun sem hugar að kyn- og frjósemisheilsu en auk þess er unnið að frjósemisréttindum. Markmið hans er að bjóða öll börn velkomin í heiminn og að hver einasta fæðing verði trygg og örugg og að allt ungt fólk fái að njóta hæfileika sinna. Einnig gegnir hún lykilhlutverki þegar kemur að þjónustu við þolendur kynferðisofbeldis á átakasvæðum, sinnir fæðingarþjónustu, mæðra- og ungbarnavernd. Þá er vinna að forvörnum gegn mæðradauða, kynbundnu ofbeldi og skaðlegum hefðum svo sem limlestingum á kynfærum kvenna og stúlkna einnig meðal málefna sem sjóðurinn vinnur hörðum höndum að, en hann starfar í rúmlega 150 ríkjum og svæðum.

Hægt er að lesa til frekar um hin fjölmörgu verkefni Mannfjöldasjóðs Sameinuðu þjóðanna á heimasíðu þeirra.

Í drögum að COP26-yfirlýsingu alþjóðlegrar loftslagsráðstefnu Í Glasgow-borg í Skotlandi eru ríki hvött til að gera enn meira til að kolefnisjafna í útblæstri gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Þessi veruleiki staðfestir að það er enn langt í land að ná settu marki eins og að var stefnt árið 2015 með Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál fyrir árið 2050. 

Upphafleg drög að yfirlýsingunni frá síðastliðnum miðvikudag sem Alok Sharma forseti Cop26 hefur birt fer fram á það við öll ríki í heiminum að auka skammtíma skuldbindingar strax á árinu 2022, sem mundi þýða að stigið yrði skref í rétta átt. Jafnframt er farið fram á að halda árlegan ráðherrafund (sem yrði fyrst haldin í nóvember) um að gera enn betur í því að ná fram kolefnisjöfnun í útblæstri og kolefnishlutleysi gróðurhúsalofttegunda.

Einnig er vísað til viðmiða Parísarsamkomulagsins sem mundu geta takmarkað hækkun hitastigs við 2 gráður á Celsíus frekar heldur en hið ennþá metnaðarfyllra markmið um 1.5 gráðu á Celsíus hækkun. Það er mála sannast að mörg ríki og ýmsir hagaðilar vonuðust eftir því að það tækist að uppfylla seinna og metnaðarfyllra markmiðið.

Þeir hinir sömu töldu líka að texti draga yfirlýsingarinnar gengi of skammt í mikilvægum málum á eftirfarandi þremur sviðum: í fyrsta lagi í þróunarmálum; í öðru lagi í framkvæmdatriðum samkomulagsins; ogí þriðja lagi á þeim sviðum sem lúta að því að bæta skaða vegna náttúruhamfara.

Þau viðbrögð komu eftir þær neikvæðu fréttir að samkvæmt forspá Climate Action Tracker sem byggist á greiningu á núverandi markmiðum ríkja fyrir árið 2030, sem eru þess efnis að hnattræn hlýnun loftslags muni aukast um 2.4 gráður á Celsíus umfram það hitastig sem var fyrir iðnbyltingu. Vísindamenn vara við því að hlýnun loftslags af þessari stærðargráðu mundi leiða til umhverfistjóns um allan heim vegna versnandi hitabylgja, flóða, þurrka, óveðurs og hækkunar sjávarstöðu.

Í dag laugardag er lokadagur loftlagsráðstefnunnar og mun því þarf að vinna og semja um endanleg drög ráðstefnunnar Cop26 síðar í dag. Drögin í sinni endanlegu mynd verður grundvöllur að meginniðurstöðum fundarins. Þannig verður leitast við að skýra enn frekar og byggja á Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál.

Samkvæmt uppkastinu samþykkja ríkja að hraða vinnu við að hætta styrkjum til kolavinnslu og annars jarðefnaeldsneytis. Hið síðastnefnda er lykilatriði í því að staðfesta það að jarðefnaeldsneyti er helsta orsök loftslagsvanda af mannavöldum eins og kemur fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Einnig er kallað eftir því að öll þróuð ríki muni tvöfalda fjármögnun til skuldbindinga varðandi loftslagsmál í því skyni að liðsinna þeim ríkjum um allan heim sem búa við mestan vanda.

Í kafla um hraða kolefnisjöfnunar er staðfesta að ráðgjöf Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar (IPCC) þess efnis að takmarka hnattræna hlýnun við 1.5 gráður á Celsíus fyrir árið 2100 mundi krefjast ,,raunhæfra og árangursríkra aðferða” af hálfu allra ríkja á þessum ,,örlagaríka áratug” sem stefnir að því að ná 45% niðurskurði í hnattrænum útblæstri gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 sem áfangi að því að ná fram kolefnishlutleysi ,,þegar komið er fram undir miðja öldina”. En á hinn bóginn lýsir umrætt uppkast að texta ráðstefnunnar yfir ,,verulegum áhyggjum” þess efnis að miðað við núverandi framþróun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda mundi hann aukast um 13.7 prósent fyrir árið 2030.

Þróunarlönd sem eiga fulltrúa á ráðstefnunni hafa unnið að því að ríkjum verði gert skylt að endurskoða skuldbindingar sínar eða landsáætlanir (ensk skammstöfun: NDC). Sú vinna mundi þurfa að gerast sem fyrst, jafnvel strax á næsta ári, að áliti fulltrúa sumra þróunarlanda.

Samkvæmt félagsskap ríkja sem vilja ganga lengst (e. High Ambition Coalition) sem samanstendur af þróuðum ríkjum og þróunarlöndum, þar með talið Bandaríkjunum, ESB, Marshall-eyjum og margra annarra ríkja sem búa við mikla ógn vegna breytinga á sviði loftslagsmála, er hin reglubundna bið í fimm ár of löng.

Sami félagsskapur gaf út yfirlýsingu þar sem þess er krafist árlegrar endurskoðunar ríkja á landsáætlunum sínum svo framarlega sem þau uppfylli ekki markmið um 1.5 gráðu á Celsíus hlýnunar loftslags. Þessi skuldbinding hefur enn ekki verið undirrituð af öllum aðildarlöndum félagsskaparins, en hefur þó verið samþykkt af Bandaríkjunum og rúmlega 30 öðrum ríkjum.

Heimild: 

The Guardian Unlimited, miðvikudagur, 10.11.2021 (netútgáfa The Guardian)

Fyrsta fréttabréf UNESCO-skóla á Íslandi er nú komið út.

Þar er fullt af áhugaverðu efni að finna, en íslensku UNESCO-skólarnir eru að vinna gott og metnaðarfullt starf.

Hér getur þú lesið fréttabréfið.