Vernda, endurheimta og stuðla að sjálfbærri nýtingu vistkerfa á landi, sjálfbærri stjórnun skógarauðlindarinnar, berjast gegn eyðimerkurmyndun, stöðva jarðvegseyðingu og endurheimta landgæði og sporna við hnignun líffræðilegrar fjölbreytni

Nú þegar komið er fram í desembermánuð kynnum við eitt af þremur þemum mánaðarins, sem er heimsmarkmið 15 – líf á landi. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir. 

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt.

Líf á landi

Verndun vistkerfa á landi virðist ekki vera að miða í átt að sjálfbærri þróun. Skóglendi virðist minnka á ógnarhraða, verndarsvæði eru ekki á stöðum þar sem finna má líffræðilegan fjölbreytileika, og tegundum er ógnað af hættunni á útrýmingu. Enn fremur aukast glæpir tengdir ólöglegri sölu á villtu dýralífi, það verða breytingar á landnotkun svo sem skógareyðing og niðurbrot lands undir mannvist leika lykilhlutverk í því að dreifa nýtilkomnum veirum, þar með talið COVID-19, sem ógnar lýðheilsu og heimshagkerfinu.

Metnaðarfullar tilraunir eru gerðartil að snúa við blaðinu. Þar á meðal er sjálfbær skógrækt og verndun staða sem eru mikilvægir fyrir líffræðilegan fjölbreytileika. Ríki eru að ná árangri í því að vernda líffræðilegan fjölbreytileika og vistkerfi. Í því skyni að hefja á ný uppbyggingu (e. ,,build back better”) í kjölfar heimsfaraldurs kórónuaveirunnar, mun þessi árangur verða styrktur í sessi og efldur. Jafnmikilvægt er nauðsyn þess að rækta vitundina á um samspili á milli fólks og lífríkisins til að tryggja meira jafnvægi þar á milli.

Glæpir gegn lífríkinu ógna bæði dýraríkinu og mannlegri heilsu, þar með talið vegna nýrra banvænna sjúkdóma

Sjötíu prósent af nýtilkomnum smitsjúkdómum, svo sem fuglaflensa og ebóla, smitast úr dýraríkinu í mannfólk. Smitleiðir eru þær að manneskjur eru í snertingu við smituð villidýr og gerist einkum við niðurbrot lands til mannvista og fólk sýnir breytni sem eyðileggur vistkerfi, svo sem stuldur á dýrum til verslunar með þau.

Mest er stolið af villtum hreisturdýrum í heiminum, en það eru stórskorin jarðsvín sem finna má í Afríku og Asíu. Slík dýr liggja einna helst undir grun um að hafa verið milliliðir í því að kórónuveiran smitaðist úr villtum leðurblökum í mannfólk. Kjöt hreisturdýra er selt á opnum útimörkuðum, sem talið er að séu þeir staðir þar sem fólk smitaðist af kórónuveirunni.

Frá árinu 2014 hefur ólögleg verslun með jarðsvín tífaldast. Upptaka stolinna jarðsvína er aðeins lítill hluti af þeim fjölda dýra er sem drepinn. Frá árinu 2014 til ársins 2018 átti sér stað upptaka á því sem samsvarar 370.000 jarðsvínum um allan heim, sem bendir til þess einhverjar milljónir þeirra hafi verið seldar og drepnar, þrátt fyrir það að í janúar 2017 var sett sölubann á allar átta tegundir jarðsvína.

Glæpir gegn dýrum, svo sem ólöglegur stuldur og verslun með jarðsvín og aðrar dýrategundir, ógnar ekki bara vistkerfinu og líffræðilegum fjölbreytileika. Sú iðja getur líka skaðað lýðheilsu, efnahagsþróun og frið og öryggi um allan heim, eins og við erum núna að upplifa í yfirstandandi heimsfaraldri kórónuveirunnar.

Niðurbrot landsvæða hefur áhrif á milljarða fólks, eykur útrýmingu dýrategunda og hraðar loftslagsbreytingum af manna völdum

Niðurbrot lands hefur orðið á um fimmtungi landsvæðis jarðarinnar (rúmlega tveir milljarðar hektara), svæði sem samanstendur af svæði á stærð við Indland og Rússland samanlagt. Niðurbrot lands grefur undan velferð um það bil 3,2 milljarða manna, sem mun leiða til útrýmingar dýrategunda og flýta fyrir loftslagsbreytingum af manna völdum. Frá árinu 2000 til ársins 2015 hefur orðið mikil eyðing á landgróðri sem hefur valdið heildartapi á landgæðum sem falin eru í náttúrulegu landsvæði.

Í upphafi árs 2020 höfðu 123 ríki skuldbundið sig til að setja sín sjálfviljugu markmið í því skyni að ná ,,hlutleysi í formi landeyðingar“ (e. ,,land degradation neutrality”), sem er óaðskiljanlegur hluti af heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030, og 60 ríki hafa formlega staðfest þau markmið. Ef það tekst að snúa við þessari þróun landeyðingar myndi það ekki einungis bæta líffræðilegan fjölbreytileika og auka farsæld hjá milljörðum jarðarbúa, heldur myndi það einnig hafa góð áhrif á loftslagsvandann með ræktun, endurheimt og öðrum stjórnunaraðferðum.

Ríki heims hafa misst af tækifærinu til að ná markmiðunum sem sett voru fyrir árið 2020 sem miðuðu að því að stöðva skaðann sem verður af tapi á líffræðilegum fjölbreytileika, þrátt fyrir nokkrar framfarir

Fimm markmið eru tengd við líffræðilegan fjölbreytileika í tengslum við fimmtánda heimsmarkmið SÞ sem átti að ná í fyrra. Samkvæmt núverandi þróun er ólíklegt að þau markmið sem náðust ekki árið 2020 náist. Í fyrra á fundi High-Level Political Forum (HLPF) samþykktu aðildarríki SÞ að ,,…viðhalda vinnu að heimsmarkmiðum SÞ fyrir árið 2030. Það verði gert með því að koma fram með metnaðarfulla áætlun um framkvæmd á heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun þegar árið 2020”.

Skógareyðing er mikil, þrátt fyrir aukna viðleitni til að stjórna skóglendi með sjálfbærum hætti

Skógareyðing eykst um allan heim með tilheyrandi missi á skóglendi, en þó á minni hraða en á fyrri áratugum. Frá árinu 2015 til ársins 2020 var árleg skógareyðing talin nema 10 milljónum hektara, sem lækkaði úr 12 milljónum hektara á árunum 2010 til 2015. Hlutfall skóglendis um allan heim minnkaði úr 31,9 prósenti árið 2000 niður í 31,2 prósent árið 2020. Þetta felur í sér um það bil 100 milljón hektara samdrátt, einkum vegna aukningar á landnotkun undir landbúnað.

Þessi skógareyðing grefur undan lífsbjörg ýmissa sveitasamfélaga, leiðir til aukningar á kolefnisútblæstri, minnkar líffræðilegan fjölbreytileika og eykur niðurbrot á landsvæðum. Á sama tíma og skógareyðing er mikil sýna upplýsingar frá árinu 2020 að hlutfall skóglendis á verndarsvæðum og sem lúta langtíma stýringaráætlunum jókst eða hélst óbreytt um allan heim.

Í dag fellur rúmlega helmingur af 4,06 hekturum skóglendis undir stýringaráætlanir. Auk þess er hlutfall skóglendis sem fellur undir verndun á jarðvegi og vatnsbirgðum að aukast, sem hefur einkum gerst undanfarinn áratug.

Minna en helmingur lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika eru vernduð, og framfarir hafa verið hægar

Árið 2020 að meðaltali hafa einungis 44 prósent var hvert einstaka jarðbundna og hvert og eitt svæði neysluvatns lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika (KBA – ,,Key Biodiversity Area”) hafa ófullnægjandi vernd eða enga vernd frá landspillingu. Sem dæmi má nefna að samkvæmt upplýsingum frá árinu 2018, hafa lykilsvæði líffræðilegs fjölbreytileika verið skilgreind sem vistkerfi í hættu vegna 21 prósent allra dýrategunda sem eru í útrýmingarhættu og eru á rauðum lista alþjóðlegra samtaka um verndun náttúrunnar (e. ,,International Union for Conservation of Nature”).

Á hinn bóginn eru einungis 13 prósent af þessum svæðum sem falla að öllu leyti undir það að vera vernduð, og á sama tíma eru önnur 31 prósent sem njóta einungis verndunar að hluta til. Frá árinu 2010 hefur orðið afturför í aukningu á lykilsvæðum líffræðilegs fjölbreytileika á meðal verndaðra svæða og því orðið mikil seinkun samanborið við fyrri áratug.

Líffræðilegur fjölbreytileiki minnkar á ógnarhraða

Ein af afleiðingum mannlegrar breytni sem birtist í umhverfinu og er óafturkræf er útrýming einstakra dýrategunda. Sú útrýming veldur ójafnvægi í í náttúrunni og gerir vistkerfi brothættari og minnkar viðnámsþol vegna þeirra áfalla sem verða. Í öllum heiminum hefur hætta af útrýmingu dýrategunda aukist um 10 prósent undanfarna þrjá áratugi sem er breyting til hins verra. Þannig hefur vísitala rauða listans lækkað úr 0,82 árið 1990 í 0,75 árið 2015, og niður í 0,73 árið 2020 (gildið 1 vísar til þess að engin dýrategund er í útrýmingarhættu í náinni framtíð en gildið 0 vísar til þess að öllum dýrategundum hafi verið útrýmt).

Þetta felur í sér að rúmlega 31.000 dýrategundum stendur ógn af útrýmingu sem er fyrst og fremst vegna niðurbrots á landi sem nýtt er undir ósjálfbæran landbúnað, skógareyðingar, ósjálfbærrar uppskeru og viðskipta, og aðskotadýra í framandi lífumhverfi. Ef þróunin heldur áfram á sama hraða og verið hefur mun vísitala rauða listans fara niður á við eða undir 0,70 markið árið 2030.

Til að stemma stigu við þessari þróun þarf að bregðast við til að tryggja umhverfi þeirra dýrategunda sem eru í útrýmingarhættu og minnka hættu á útrýmingu sem kemur til vegna landbúnaðar, iðnaðar, viðskipta og annarra geira samfélagsins. Ramminn um líffræðilegan fjölbreytileika eftir árið 2000 lýtur að því að beygja af leið þeirrar þróunar sem á sér stað á sviði líffræðilegs fjölbreytileika, með þeim hætti að útrýming verði stöðvuð eða snúið við fyrir árið 2030 og að líffræðilegur fjölbreytileiki muni taka á ný við sér fyrir árið 2050.

Einungis þriðjungur ríkja er á réttri leið til að ná fram landsmarkmiðum sínum um líffræðilegan fjölbreytileika

Margar landsáætlanir, tilkynningar og úttektir, auk svæðisbundinna fyrirætlana, hafa viðurkennt mikilvægi líffræðilegs fjölbreytileika í því skyni að styðja hagkerfi, matvælaframleiðslu og lýðheilsu, og þar með skuldbundið sig til að framfylgja alþjóðasamningum og kerfisbundnum áætlunum um líffræðilegan fjölbreytileika.

Frá janúar 2020 hafa 129 aðilar (þar með talið Evrópusambandið) birt sjöttu þjóðarskýrsluna í samræmi við samning um líffræðilegan fjölbreytileika (e. ,,Convention on Biological Diversity”) og 113 aðilar höfðu metið framfarir í átt að landsmarkmiðum sem tengist Aichi-markmiði númer 2 um líffræðilegan fjölbreytileika.

Um 32 prósent aðila eru á réttri leið til að ná eða fara fram úr landsmarkmiðum sínum; rétt um helmingur (50 prósent) hefur náð árangri, en þó ekki nægum árangri til að ná markmiðum sem sett eru fyrir árið 2020; og sjö prósent tilkynntu að þau eru ekki að ná nokkrum árangri eða hafa jafnvel séð afturför í því að ná markmiðunum.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Að vinna áfram að því að byggja upp net verndarsvæða sem nái yfir sem flesta þætti íslenskrar náttúru
• Að vinna að endurheimt landgæða, stöðva eyðingu vistkerfa og sporna við hnignun líffræðilegar fjölbreytni
• Að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa lands

Eyðing skóga og eyðimerkurmyndun af mannavöldum fela í sér miklar áskoranir fyrir sjálfbæra þróun og í baráttunni gegn fátækt í heiminum. Mikilvægt er að berjast gegn frekari eyðingu skóga og eyðimerkurmyndun og vinna markvisst að endurheimt landgæða til þess að ná markmiðinu um að vernda líf á landi. Lífríki Íslands mótast af því að landið er eldvirk og ung úthafseyja fjarri öðrum löndum, staðsett norður við heimskautsbaug.

Jafnframt hafði landnám manna mikil áhrif og eru vistkerfi á landi mjög mótuð af áhrifum mannsins sem lengst af var háður auðlindum þeirra til lífsbjargar. Til dæmis var gengið mjög á skóga landsins, gróðurlendi eyddust vegna ósjálfbærrar beitar og votlendi voru ræst fram til landbúnaðar. Nú hefur tekist að stöðva þessa eyðingu fyrri alda að mestu leyti.

Verkefni við að endurheimta landkosti og tryggja sjálfbæra nýtingu landgæða sem og vernd lífs á landi eru þó umfangsmikil. Vaxandi áhrif loftslagsbreytinga á undanförnum áratugum hafa þegar haft merkjanleg áhrif á lífríki landsins og munu væntanlega gera áfram.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Ísland hefur tekið virkan þátt í alþjóðlegri umræðu um þátt eyðimerkurmyndunar og endurheimtar vistkerfa í sjálfbærri þróun. Í samstarfi við Háskóla Sameinuðu þjóðanna rekur Ísland Landgræðsluskóla (UNU-LRT) sem vinnur að uppbyggingu þekkingar í þróunarlöndum á því sviði og miðlar af reynslu Íslendinga við endurheimt landgæða og landgræðslu.

Ísland er á meðal stofnenda vinahóps Eyðimerkursamningsins á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem kom því til leiðar að verndun, endurheimt og stöðvun landeyðingar hlyti ríkari sess í heimsmarkmiðunum en áætlað var. Síðastliðið ár hefur Ísland einnig leitt samningaviðræður um ályktun er varðar eyðimerkurmyndun og landgræðslu í annarri nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um sjálfbæra þróun.

Ísland hefur jafnframt beitt sér fyrir því að málefni sem varða endurheimt vistkerfa geti orðið hluti af samþættum aðgerðum við að berjast gegn loftslagsbreytingum á vettvangi Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna (UN-FCCC). Íslenskir sérfræðingar hafa einnig tekið þátt í hnattrænu samstarfi um jarðvegsmál í þágu fæðuöryggis (e. Global Soil Partnership for Food Security) á vettvangi Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO).

Ísland hefur að auki verið virkur þátttakandi í ýmsum alþjóðasamningum sem lúta að lífi á landi og má þar sérstaklega nefna Samninginn um líffræðilega fjölbreytni (UN-CBD), Ramsar-samninginn um vernd votlendis og CITES-samninginn um alþjóðaverslun með plöntur og dýr í útrýmingarhættu. Vinnuhópur Norðurskautsráðsins (e. Arctic Council) um verndun lífríkis (CAFF) er staðsettur á Akureyri.

Undirmarkmið:

15.1 Eigi síðar en árið 2020 verði vistkerfi á landi og í ferskvatni vernduð og stuðlað að sjálfbærri nýtingu þeirra og endurheimt, einkum skóga, votlendis, fjalllendis og þurrkasvæða, í samræmi við skuldbindingar samkvæmt alþjóðasamningum.

15.2 Eigi síðar en árið 2020 hafi tekist að efla sjálfbærni skóga af öllu tagi, stöðva skógareyðingu, endurheimta hnignandi skóga og auka verulega nýskógrækt og endurrækta skóga um allan heim.

15.3 Eigi síðar en árið 2030 verði barist gegn eyðimerkurmyndun, leitast við að endurheimta hnignandi land og jarðveg, þ.m.t. land sem er raskað af eyðimerkurmyndun, þurrkum og flóðum, og unnið að því að koma á jafnvægi milli hnignunar og endurheimtar lands í heiminum.

15.4 Eigi síðar en árið 2030 verði vistkerfi í fjalllendi vernduð, meðal annars líffræðileg fjölbreytni þeirra, í því skyni að njóta ávinnings af nýtingu þeirra, sem er meginhugmyndafræði sjálfbærrar þróunar.

15.5 Gripið verði til brýnna og nauðsynlegra aðgerða til að sporna við hnignun náttúrulegra búsvæða og líffræðilegrar fjölbreytni. Eigi síðar en árið 2020 verði gripið til aðgerða til að vernda tegundir í bráðri hættu og koma í veg fyrir útrýmingu þeirra.

15.6 Stuðlað verði að sanngjarnri og jafnri skiptingu ávinnings af nýtingu erfðaauðlinda og eðlilegum aðgangi að slíkum auðlindum samkvæmt alþjóðlegum samþykktum.

15.7 Gripið verði til bráðaaðgerða til að binda enda á veiðiþjófnað og ólögleg viðskipti með vernduð dýr og plöntur og reistar skorður við eftirspurn og framboði á ólöglegum afurðum villtra dýra.

15.8 Gripið verði til ráðstafana eigi síðar en árið 2020 til að koma í veg fyrir aðflutning ágengra, framandi tegunda og dregið verulega úr áhrifum þeirra á vistkerfi á landi og í vatni. Tegundunum efst á lista verði útrýmt eða útbreiðslu þeirra eða fjölgun stýrt.

15.9 Eigi síðar en árið 2020 verði tekið tillit til gildis vistkerfis og líffræðilegrar fjölbreytni við gerð lands- og svæðisáætlana og í öllu þróunarferli, skýrslugerðum og aðgerðum til að draga úr fátækt.

15.a Kallað verði eftir fjármagni hvarvetna í því skyni að vernda líffræðilega fjölbreytni og vistkerfi og nýta á sjálfbæran hátt.

15.b Kallað verði eftir auknum úrræðum á öllum sviðum í því skyni að gera skógarauðlindir sjálfbærar og skapa hvata fyrir þróunarlöndin til að taka upp slíka stjórnun, meðal annars verndun og endurrækt.

15.c Efldur verði stuðningur á heimsvísu til að berjast gegn veiðiþjófnaði og ólöglegum viðskiptum með vernduð dýr og plöntur, meðal annars verði leitað leiða fyrir íbúa hinna ýmsu byggðarlaga til að afla sér lífsviðurværis á sjálfbæran hátt.

Vernda og nýta hafið og auðlindir þess á sjálfbæran hátt í því skyni að stuðla að sjálfbærri þróun

Nú þegar komið er fram í nóvemberbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 14 – líf í vatni. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Rúmlega 3 milljarðar manna treysta á hafið til að afla sér lífsviðurværis og meira en 80 prósent af vöruflutningum til verslunar fer fram á sjó. Úthöfin leggja sitt af mörkum til að útrýma fátækt, viðhalda hagvexti og matvælaöryggi. En þau gæði sem hafið veitir fara dvínandi vegna mannanna verka. Aukin losun koldíoxíðs (CO2) veldur hækkun hitastigs í hafinu, súrnun sjávar og súrefnisleysi sjávar, sem ógnar vistkerfi hafsins og fólkinu sem treystir á þau. Þessi neikvæðu áhrif  hindra það að úthöfin geti spornað við loftslagsbreytingum.

Fiskveiðar sem ganga of nærri fiskistofnum (e. overfishing) gera illt verra, en þriðjungur fiskistofna í sjónum er nú þegar ofveiddur. Mengun frá landi, þar með talin plastmengun og frárennsli næringarefna og skólps, hafa neikvæð áhrif á strandsvæði og samfélög. Þessar breytingar hafa neikvæðar og langtíma afleiðingar sem krefjast þess að efla verndun sjávarumhverfisins, fjárfestingar í hafvísindum og stuðnings við strandveiðisamfélög og sjálfbæra stjórnun hafsins.

Sjálfbærni úthafanna krefst þess að gripið verði til enn frekari ráðstafanna til að tryggja líffræðilegan fjölbreytileika á tilteknum svæðum

Umfang verndarsvæða hafsins hefur aukist umtalsvert, að árið 2020 náði svæðið yfir 7.74 prósent af strandsvæðum og úthöfum um allan heim. Markmiðið um tíu prósent sem sett var fyrir árið 2020 gæti enn náðst, þar sem fjölmörgum svæðum sem höfðu verið á áætlun fyrir árið 2020 seinkaði.

Frá aldamótum og til ársins 2020, jókst meðalhlutfall lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika (KBAs – Key Biodiversity areas) sem falla undis vernduð svæði úr 28 prósentum í 44 prósent. Á hinn bóginn hefur aukningin náð hámarki sínu, sem þýðir að stærð svæðanna jókst einungis um eitt prósent á undanförnum fimm árum. Rúmlega helmingur hvers lykilsvæðis, sem nýtur að tilgreindu meðalatali, líffræðilegs fjölbreytileika (KBA) engrar verndunar.

Það að standa vörð um lykilsvæði líffræðilegs fjölbreytileika skiptir höfuðmáli fyrir sjálfbærni hafsins. Í nýlegu dæmi frá Suður-Atlantshafi var notast við upplýsingar úr gervihnattamyndum til að fylgjast með fjórtán tegundum sjófugla og sela. Það var gert til þess að finna uppvaxtarsvæði þeirra og svæði með góðum fæðuskilyrðum sem skipta sköpum fyrir verndun þessara og annarra dýrategunda.

Þær upplýsingar sem fengust voru notaðar til að endurskoða stjórnun á verndarsvðum sjávar með því að lengja út fiskveiðibann um tvo mánuði og með því að stækka nokkur varanleg bannsvæði fiskveiða, á sama tíma og leyfilegt var að stunda fiskveiðar í atvinnukyni með skipulegum hætti.

Fjöldi dauðasvæða í strandsjó eykst á ógnarhraða

Strandsvæði, sem eru heimkynni tæplega 40 prósenta jarðarbúa, standa frammi fyrir hættu vegna ofauðgunar, sem lýsir sér með ofgnótt mikið að næringarefna í strandumhverfi sem stafar af athöfnum fólks. Aðalgerendur ofauðgunar eru afrennsli áburðar, affall frá búfé, frárennsli skólps, sjóeldi og losun köfnunarefnis í andrúmsloftinu.

Ofauðgun á strandsvæðum er skaðleg umhverfinu og íbúaumstrandsvæða, og tengist skaðlegum þörungablóma, súrefnisskorti fiskidauða, útfauða sjávargrass, eyðileggingu kóralrifja og harðbotna búsvæða nálgt ströndinni, auk þess að vera ógn við sundiðkendur og veiðimenn. Fjöldi dauðasvæða um allan heim, svæði þar sem skortur er á súrefni til að styðja lífríki hafsins, jókst frá því að vera um það bil 400 árið 2008 upp í það að vera um það bil 700 árið 2019.

Breytingar á ofauðgun má óbeint merkja með því að greina þörungavöxt og blaðgrænu-a (liturinn sem gerir plöntur og þörunga græna). Hnattrænar upplýsingar frá gervihnattamyndum leiða í ljós að efnahagslögsaga ríkja hefur hærra hlutfall blaðgrænu-a samanborið við grunnviðmið áranna 2000-2004. Samt sem áður þá eru merki um framfarir: fjöldi blaðgrænu-a frávika í efnahagslögsögu ríkja lækkaði um 20 prósent á árunum 2018 til 2020.

Viðleitni til að minnka innstreymi næringarefna á strandsvæðum er að skila árangri á sumum svæðum; hins vegar bendir þörungablómi til þessað ofauðgun á strandsvæðum sé enn mikil áskorun.

—

Framkvæmd á alþjóðlegum aðgerðaáætlunum til að vernda og nýta á ábyrgan hátt verðmæti hafsins er ójöfn, sem gerir það að verkum að mikilvægt er að auka almennan stuðning

Það að ná að uppfylla fjórtánda heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun krefst þess að taka í notkun alþjóðlega samninga og sáttmála, með aðstoð lagalegraog stofnanalegra ramma, í því skyni að vernda og á sjálfbæran hátt nýta úthöfin á þverfaglegan og samþættan hátt. Þrátt fyrir að framfarir hafi náðst, er framkvæmd mismunandi eftir verkfærum, sem aftur gerir nauðsynlegt að efla og auka alhliða stuðning.

Hafréttarsamningur SÞ frá árinu 1982 og samningar sem lúta að framkvæmd hans

Allt fram á þennan dag hafa 168 aðilar (þar með talið Evrópusambandið) fullgilt eða gerst aðilar að hafréttarsamningi SÞ. Aukinheldur hafa aðildarríkin fullgilt eða gerst aðilar að samningum um framkvæmd hans (150 aðilar að XI. hluta samningsins frá árinu 1994 og 91 aðili að úthafssamningi SÞ frá árinu 1995). Stór hluti aðildarríkja að þessum sáttmálum hefur gert ráðstafanir til að hrinda þeim í framkvæmd með laga- og stefnuramma. En hins vegar er mismunandi eftir löndum hversu langt þau eru komin í að fullgilda samninginn, gerast aðilar að honum og framkvæma hann.

Þegar kemur að fullgildingu og aðild skora 84 prósent ríkja mjög hátt eða hátt og 16 prósent lágt eða mjög lágt þegar kemur að sjálfri framkvæmdinni, skora 69 prósent mjög hátt eða hátt, 12 prósent miðlungs, og 19 prósent lágt eða mjög lágt. Það að innleiða með skilvirkum hætti hafréttarsamning SÞ og samninga  um framkvæmd hans krefst þess að greina betur þá flöskuhálsa sem ríki stríða við. Markviss og viðvarandi viðleitni til að efla getu þróunarlanda og annarra ríkja, leikur lykilhlutverk í því að fjarlægja slíkar hindranir.

Samningur um hafnríkisaðgerðir í því skyni að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, vantilkynntar og eftirlitslausar fiskveiðar 

Fiskveiðiauðlindin er oft og einatt misnotuð þegar um er að ræða rányrkju í veiðum. Slík ránveiði leiðir til hruns í svæðisbundnum fiskveiðum og grefur undan viðleitni til að stýra fiskveiðum á sjálfbæran hátt. Hluti af umgjörðinni sem þróuð hefur verið á undanförnum áratugum í því skyni að vinna gegn ólöglegum,, vantilkynntum og eftirlitslausum (IUU) felur í sér samning um hafnríkisaðgerðir – sem telst vera fyrsti bindandi alþjóðasamningurinn sem beinist sérstaklega að ólöglegum, vantilkynntum og eftirlitslausum fiskveiðum.

Umræddur samningurinn tók gildi árið 2016 og nær til 66 aðila (þar með talið Evrópusambandsins). Markmið hans er að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, vantilkynntar og eftirlitslausar  fiskveiðar með því að koma í veg fyrir að fiskveiðibátar og –skip sem  stunda slíkar veiðar geti nýtt hafnir til að landa aflanum. Lítils háttar jákvæð þróun í hnattrænni þróun á árunum 2018 til 2020 er vatn á myllu þess ferlis að útrýma hægt og bítandi rányrkju í fiskveiðum. Hinu er ekki að leyna að betur má ef duga skal.

Óbindanadi leiðbeiningar í því skyni að tryggja sjálfbærar smábátaveiðar á fiski í samhengi við matvælaöryggi og útrýmingu fátæktar

Óbindandi leiðbeiningar eru alþjóðleg verkfæri sem hafa verið samþykkt í því skyni að stuðla að bættri stjórnun smábátaveiða á fiski, þar með talið í virðiskeðjum, aðgerðum að loknum vertíðum og viðskiptum með fiskafurðir. Um það bil helmingur ríkja um allan heim hafa samþykkt sértækar aðgerðir til að styðja við smábátaveiðimenn. 

Smábátaveiðimenn leggja til um það bil helming þess hluta hnattræns fiskafla sem er að finna í þróunarlöndum. Um leið veita þær atvinnu þeir rúmlega 90 prósent fiskveiðimanna og fiskverkamanna í heiminum atvinnu,þar af er helmingur konur. Þessi litlu fiskveiðisamfélög eru iðulega jaðarsett og hafa tilhneigingu til að hafa takmarkaðan eða skertan aðgang að auðlindum og mörkuðum. Kringumstæður eru enn verri vegna kórónuveirunnar, sem hefur leitt til minni alþjóðlegar eftirspurnar og erfiðleika í flutningi fiskafurða.

Frá árinu 2015 hafa flest svæði í heiminum styrkt í sessi þann lagaramma sem styður við smábátaveiðar á fiski og stuðlað að þátttöku í ákvarðanatöku. Víða um  heim hækkaði meðaleinkunn á innleiðingu þessara ramma úr 3/5 í 4/5 á milli áranna 2018 og 2020. Ef horft er til mismunandi svæða eru Norður-Afríka og Vestur-Asía þau svæði þar sem þetta má gleggst sjá.

Á hinn bóginn eru mið- og suður-Asía eftirbátar að þessu leyti og lækkaði einkunnin úr 3/5 í 2/5, sem undirstrikar það. Um leið og skuldbindingar ríkja eru að aukast, er líka ljóst að brýnt er að auka stuðning við smábátaveiðimenn einmitt í ljósi kórónuveirunnar.
—
Fjármagn til hafrannsókna er smávægilegt í samanburði við gífurlegt efnahagslegt framlag úthafanna 

Hafrannsóknir geta verið dýrar og krefjandi þegar kemur að því að skipuleggja, þar sem þær krefjasst þess að notuð sé háþróuð tækni og búnaður, rannsóknaskip og sérstaklega hannaðir skynjarar og aðstaða. Hins vegar er hlutfall heildarútgjalda innanalands til rannsókna og þróunar vegna hafvísinda miklu mun minna en á öðrum helstu sviðum rannsókna og nýsköpunar.

Samkvæmt meðaltali var einungis 1.2 prósent af innlendum fjárveitingum til rannsóknar á meðal ríkja ríkja úthlutað til hafvísinda á árunum 2013 til 2017, þar sem hlutfallið var frá um það bil 0.02 upp í 9.5 prósent.

Þetta hlutfall er smávægilegt samanborið við varlega áætlað fjárframlaga upp á 1.5 trilljón bandaríkjadala sem úthöfin lögðu til heimshagkerfisins árið 2010. Bandaríkin voru með hæsta fjárframlag til starfsemi vegna úthafa og strandsvæða, sem felur í sér hafvísind (e. Ocean science), sem og önnur úthafs- og strandsvæða verkefni (12 milljarðar bandaríkjadala), þar á eftir kemur Japan (600 milljónum bandaríkjadala) og Ástralía (511 milljónum bandaríkjadala) árið 2017.

Heildaráhrif heimsfaraldurs kórónuveiru á hafvísind eru enn óþekkt. Til skamms tíma hefur það sýnt sig að það hefur orðið afgerandi samdráttur á hafathugunum þar sem nánast öll rannsóknaskip hafa verið kölluð til heimahafna. Rannsóknatól og -tæki þeirra til að mynda senditæki á flotholtum eru í hættu að bila, sem myndi hafa langvarandi og neikvæðar afleiðingar fyrir alþjóðlegar hafrannsóknir.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Sjálfbærar fiskveiðar
• Súrnun sjávar og áhrif á lífríki í hafi
• Að sporna við frekari mengun sjávar, ekki síst af völdum plasts

Verndun hafsins er eitt mikilvægasta verkefni mannkyns nú á dögum. Tryggja þarf að mannkynið geti áfram notið auðlinda hafsins og hafið gegni áfram margþættu hlutverki sínu meðal annars því sem það hefur í vistkerfi jarðar. Koma þarf í veg fyrir að mengun, ofveiði og hugsanleg áhrif loftlagsbreytinga ógni lífríki sjávar. Heilbrigt vistkerfi sjávar er og verður mikilvægt fyrir íslenskan efnahag og mikilvæg uppspretta fæðu fyrir hundruð milljónir manna í heiminum.

Það er yfirlýstur vilji stjórnvalda að vinna með atvinnulífinu að vernd hafsins og sjálfbærri nýtingu auðlinda þess með samhentum aðgerðum. Heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 setja ákveðinn ramma utan um þá vinnu bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi. Í þróunarsamstarfi leggur Ísland ríka áhersla á sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda hafsins enda eru málefni hafsins í forgangi í íslenskri utanríkisstefnu.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Í þróunarsamvinnu byggist stefna íslenskra stjórnvalda á því að nýta íslenska þekkingu við að leysa alþjóðleg og staðbundin viðfangsefni, svo sem á sviði fiskimála. Sjávarútvegsskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna hefur starfað á Íslandi síðan 1998 með það að markmiði að efla sérþekkingu sérfræðinga í þróunarríkjum á sjávarútvegi og fiskveiðum. Þannig leggja íslensk stjórnvöld sitt af mörkum til að stuðla að sjálfbærum fiskveiðum og vinnslu afurða í viðkomandi löndum.

Ísland fjármagnar stöðu sérfræðings á sviði fiskimála hjá Alþjóðabankanum með aðsetur í Accra í Ghana. Í samstarfi við Alþjóðabankann kemur Ísland að verkefnum á sviði fiskimála í Líberíu og Síerra Léone sem hafa fjórtánda heimsmarkmið SÞ sem yfirmarkmið og snúa að hreinsun strandsvæða og auknu hreinlæti á löndunarstöðum afla.

Þá er Ísland í samstarfi við Matvæla- og landbúnaðarstofnun SÞ (FAO) um verkefni sem snýr að því að styrkja og innleiða samning FAO um hafnríkiseftirlit (Port State Measures Agreement) hjá smáeyríkjum (Small Island Developing States) í karabíska hafinu og löndum í Vestur Afríku en markmið þessa samnings er að koma í veg fyrir landanir á ólögmætum sjávarafla.

Ísland er einnig stofnaðili ProBlue sjóðs Alþjóðabankans er varðar málefni hafsins og bláa hagkerfið og leggur þar áherslu á sjálfbæra fiskveiðistjórnun og aðgerðir gegn plastmengun í hafi. Ísland styður einnig átak Umhverfisstofnunar SÞ gegn plastmengun í sjó.

Ísland hýsir skrifstofu vinnuhóps Norðurskautsráðsins (e. Arctic Council) um málefni hafsins (PAME) sem er staðsett á Akureyri. Þá hefur Ísland verið leiðandi í alþjóðlegu samstarfi um málefni hafsins, hafréttarmál og fiskveiðar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, FAO og innan svæðisbundinnar fiskveiðistjórnar, meðal annars á vettvangi Norðaustur Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar (NEAFC).

Ísland tekur virkan þátt í viðræðum ríkja á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í Genf um heimsmarkmið 14.6 sem miðar að því að banna eða takmarka ríkisstyrki í sjávarútvegi. Ísland gegndi formennsku á aðildarríkjafundi Hafréttarsamnings SÞ árið 2017 og tók virkan þátt í hafráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í júní sama ár til stuðnings framkvæmdar á fjórtánda heimsmarkmiði SÞ. Á ráðstefnunni stýrði sjávarútvegsráðherra Íslands viðræðum um hafrannsóknir og miðlun tækniþekkingar um hafrannsóknir. Þá tekur Ísland virkan þátt á fjölþjóðlegri ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um að gera samnings um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu utan lögsögu ríkja (BBNJ).

Undirmarkmið:

14.1 Eigi síðar en árið 2025 verði verulega dregið úr og komið í veg fyrir hvers kyns mengun sjávar, einkum frá starfsemi á landi, þ.m.t. rusli í sjó og mengun af völdum næringarefna.

14.2 Eigi síðar en árið 2020 verði gengið vel um vistkerfi sjávar og stranda og þau vernduð á sjálfbæran hátt til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif, þar á meðal með því að grípa til aðgerða til að endurheimta og hlúa að vistkerfunum og njóta ábatans.

14.3 Unnið gegn súrnun sjávar og skaðlegum áhrifum haldið í skefjum, t.d. með því að efla vísindasamstarf á því sviði.

14.4 Eigi síðar en árið 2020 verði komið á skilvirku eftirliti með afla og tekið fyrir ofveiði og ólöglegar, óskráðar og stjórnlausar fiskveiðar og skaðlegar veiðiaðferðir. Hrundið verði í framkvæmd áætlunum um stjórn fiskveiða, sem byggjast á vísindalegum grunni, í því skyni að endurheimta fiskstofna á sem skemmstum tíma, a.m.k. að því marki að hámarka sjálfbærni stofna með tilliti til líffræðilegra eiginleika.

14.5 Eigi síðar en árið 2020 verði búið að vernda a.m.k. 10% af strandlengjum og hafsvæðum heimsins í samræmi við landslög og alþjóðalög, að teknu tilliti til bestu tiltæku, vísindalegu upplýsinga.

14.6 Eigi síðar en árið 2020 verði tilteknar niðurgreiðslur í sjávarútvegi, sem stuðla að ofveiði, bannaðar sem og niðurgreiðslur sem stuðla að ólöglegum, óskráðum og stjórnlausum fiskveiðum. Jafnframt verði reynt að koma í veg fyrir að niðurgreiðslur verði teknar upp í nýju formi og horfst í augu við að mismunandi aðferðir eiga við og eru skilvirkari fyrir þróunarlöndin og ættu í raun að vera órjúfanlegur þáttur í samningaviðræðum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um niðurgreiðslur í sjávarútvegi þróunarríkjunum til handa og þá þeim sem skemmst eru á veg komin.

14.7 Eigi síðar en árið 2030 hafi þau þróunarlönd sem eru smáeyríki og þau sem skemmst eru á veg komin hlotið efnahagslegan ávinning af sjálfbærri nýtingu sjávarauðlinda, meðal annars með því að ástunda sjálfbæra stjórn fiskveiða, sjálfbært fiskeldi í sjó og sjálfbæra ferðaþjónustu.

14.a Vísindaleg þekking verði aukin og vísindarannsóknir þróaðar ásamt tækniþekkingu í haffræðum, að teknu tilliti til viðmiðunarreglna Alþjóðahaffræðinefndarinnar um hvernig nýta má þekkingu í sjávarútvegi til framþróunar í þróunarlöndunum, einkum þeim sem eru smáeyríki og þeim sem eru skemmst á veg komin, í því skyni að vernda hafið og líffræðilega fjölbreytni þess.

14.b Veita þeim sem veiða í smáum stíl aðgang að sjávarauðlindum og mörkuðum.

14.c Vernda og efla sjálfbæra nýtingu hafsins og auðlinda þess með því að framfylgja alþjóðalögum, sbr. ákvæði þar að lútandi í hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna þar sem kveðið er á um varðveislu og sjálfbæra nýtingu hafsins og auðlinda þess og nefnt er í 158. gr. í skýrslunni „The future we want“.

Ísland skrifaði á dögunum undir rammasamning um stuðning við UNFPA, Mannfjöldasjóð Sameinuðu þjóðanna. Með honum formfesti Ísland stuðning sinn við stofnunina og fylgir eftir skuldbindingu sína á verkefninu Kynslóð jafnréttis (e. Generation Equality) sem Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra Íslands tilkynnti  síðastliðið sumar á leiðtogafundi í París.

Samningurinn gildir til loka árs 2023 en framlögin munu veita stofnuninni fyrirsjáanleika og sveigjanleika en slík kjarnafrumlög eru gríðarlega mikilvæg einmitt svo að hægt sé að bregðast við þar sem þörfin er mest hverju sinni og þegar neyðarástand skapast. Íslensk stjórnvöld þrefalda með samningnum kjarnaframlög til UNFPA á næstu tveimur árum og nema þau 100 milljónum króna árið 2022, en þetta kemur fram í tilkynningu Stjórnarráðsins.

Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna er sú stofnun sem hugar að kyn- og frjósemisheilsu en auk þess er unnið að frjósemisréttindum. Markmið hans er að bjóða öll börn velkomin í heiminn og að hver einasta fæðing verði trygg og örugg og að allt ungt fólk fái að njóta hæfileika sinna. Einnig gegnir hún lykilhlutverki þegar kemur að þjónustu við þolendur kynferðisofbeldis á átakasvæðum, sinnir fæðingarþjónustu, mæðra- og ungbarnavernd. Þá er vinna að forvörnum gegn mæðradauða, kynbundnu ofbeldi og skaðlegum hefðum svo sem limlestingum á kynfærum kvenna og stúlkna einnig meðal málefna sem sjóðurinn vinnur hörðum höndum að, en hann starfar í rúmlega 150 ríkjum og svæðum.

Hægt er að lesa til frekar um hin fjölmörgu verkefni Mannfjöldasjóðs Sameinuðu þjóðanna á heimasíðu þeirra.

Í drögum að COP26-yfirlýsingu alþjóðlegrar loftslagsráðstefnu Í Glasgow-borg í Skotlandi eru ríki hvött til að gera enn meira til að kolefnisjafna í útblæstri gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Þessi veruleiki staðfestir að það er enn langt í land að ná settu marki eins og að var stefnt árið 2015 með Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál fyrir árið 2050. 

Upphafleg drög að yfirlýsingunni frá síðastliðnum miðvikudag sem Alok Sharma forseti Cop26 hefur birt fer fram á það við öll ríki í heiminum að auka skammtíma skuldbindingar strax á árinu 2022, sem mundi þýða að stigið yrði skref í rétta átt. Jafnframt er farið fram á að halda árlegan ráðherrafund (sem yrði fyrst haldin í nóvember) um að gera enn betur í því að ná fram kolefnisjöfnun í útblæstri og kolefnishlutleysi gróðurhúsalofttegunda.

Einnig er vísað til viðmiða Parísarsamkomulagsins sem mundu geta takmarkað hækkun hitastigs við 2 gráður á Celsíus frekar heldur en hið ennþá metnaðarfyllra markmið um 1.5 gráðu á Celsíus hækkun. Það er mála sannast að mörg ríki og ýmsir hagaðilar vonuðust eftir því að það tækist að uppfylla seinna og metnaðarfyllra markmiðið.

Þeir hinir sömu töldu líka að texti draga yfirlýsingarinnar gengi of skammt í mikilvægum málum á eftirfarandi þremur sviðum: í fyrsta lagi í þróunarmálum; í öðru lagi í framkvæmdatriðum samkomulagsins; ogí þriðja lagi á þeim sviðum sem lúta að því að bæta skaða vegna náttúruhamfara.

Þau viðbrögð komu eftir þær neikvæðu fréttir að samkvæmt forspá Climate Action Tracker sem byggist á greiningu á núverandi markmiðum ríkja fyrir árið 2030, sem eru þess efnis að hnattræn hlýnun loftslags muni aukast um 2.4 gráður á Celsíus umfram það hitastig sem var fyrir iðnbyltingu. Vísindamenn vara við því að hlýnun loftslags af þessari stærðargráðu mundi leiða til umhverfistjóns um allan heim vegna versnandi hitabylgja, flóða, þurrka, óveðurs og hækkunar sjávarstöðu.

Í dag laugardag er lokadagur loftlagsráðstefnunnar og mun því þarf að vinna og semja um endanleg drög ráðstefnunnar Cop26 síðar í dag. Drögin í sinni endanlegu mynd verður grundvöllur að meginniðurstöðum fundarins. Þannig verður leitast við að skýra enn frekar og byggja á Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál.

Samkvæmt uppkastinu samþykkja ríkja að hraða vinnu við að hætta styrkjum til kolavinnslu og annars jarðefnaeldsneytis. Hið síðastnefnda er lykilatriði í því að staðfesta það að jarðefnaeldsneyti er helsta orsök loftslagsvanda af mannavöldum eins og kemur fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Einnig er kallað eftir því að öll þróuð ríki muni tvöfalda fjármögnun til skuldbindinga varðandi loftslagsmál í því skyni að liðsinna þeim ríkjum um allan heim sem búa við mestan vanda.

Í kafla um hraða kolefnisjöfnunar er staðfesta að ráðgjöf Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar (IPCC) þess efnis að takmarka hnattræna hlýnun við 1.5 gráður á Celsíus fyrir árið 2100 mundi krefjast ,,raunhæfra og árangursríkra aðferða” af hálfu allra ríkja á þessum ,,örlagaríka áratug” sem stefnir að því að ná 45% niðurskurði í hnattrænum útblæstri gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 sem áfangi að því að ná fram kolefnishlutleysi ,,þegar komið er fram undir miðja öldina”. En á hinn bóginn lýsir umrætt uppkast að texta ráðstefnunnar yfir ,,verulegum áhyggjum” þess efnis að miðað við núverandi framþróun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda mundi hann aukast um 13.7 prósent fyrir árið 2030.

Þróunarlönd sem eiga fulltrúa á ráðstefnunni hafa unnið að því að ríkjum verði gert skylt að endurskoða skuldbindingar sínar eða landsáætlanir (ensk skammstöfun: NDC). Sú vinna mundi þurfa að gerast sem fyrst, jafnvel strax á næsta ári, að áliti fulltrúa sumra þróunarlanda.

Samkvæmt félagsskap ríkja sem vilja ganga lengst (e. High Ambition Coalition) sem samanstendur af þróuðum ríkjum og þróunarlöndum, þar með talið Bandaríkjunum, ESB, Marshall-eyjum og margra annarra ríkja sem búa við mikla ógn vegna breytinga á sviði loftslagsmála, er hin reglubundna bið í fimm ár of löng.

Sami félagsskapur gaf út yfirlýsingu þar sem þess er krafist árlegrar endurskoðunar ríkja á landsáætlunum sínum svo framarlega sem þau uppfylli ekki markmið um 1.5 gráðu á Celsíus hlýnunar loftslags. Þessi skuldbinding hefur enn ekki verið undirrituð af öllum aðildarlöndum félagsskaparins, en hefur þó verið samþykkt af Bandaríkjunum og rúmlega 30 öðrum ríkjum.

Heimild: 

The Guardian Unlimited, miðvikudagur, 10.11.2021 (netútgáfa The Guardian)

Fyrsta fréttabréf UNESCO-skóla á Íslandi er nú komið út.

Þar er fullt af áhugaverðu efni að finna, en íslensku UNESCO-skólarnir eru að vinna gott og metnaðarfullt starf.

Hér getur þú lesið fréttabréfið.

Grípa til bráðra aðgerða gegn loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra 

Nú þegar komið er fram í nóvemberbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 13 – aðgerðir í loftslagsmálum. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Aðgerðir í loftslagsmálum 

Loftslagsbreytingar af mannavöldum eiga sér stað og valda ómældum skaða um allan heim. Árið 2020 var meðaltal hitastigs í heiminum 1,5° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörk fyrir iðnvæðingu. Það þýðir að ekkert miðar áfram í því að uppfylla viðmiðunarmörk Parísarsamkomulagsins um loftslagsmál fyrir árið 2050. Þvert á móti hækkar hitastig óeðlilega mikið og horfir það mjög til verri vegar. Aukin losun gróðurhúsalofttegunda knýr hagkerfi heimsins til þess að snúa við blaðinu og þess að vinna að kolefnishlutleysi.  

Útgjöld til loftslagsmála jukust um tíu prósent frá árunum 2015-2016 í það að ná á árunum 2017-2018 árlegu meðaltali sem taldi samtals 48,7 milljarði bandaríkjadala. Af 154 þróunarlöndum eru 125 þeirra ríkja að útbúa og innleiða áætlun um aðlögun í loftslagsmálum. Þau málefnasvið sem lúta að landsframlögum umræddra ríkja eru einkum og sér í lagi fimm talsins:  

• Matvælaöryggi og matvælaframleiðsla  
• Nytjajarðvegur (eða landræktarsvæði) og votlendissvæði  
• Vatnsbirgðir  
• Heilbrigði fólks  
• Lykilsvið hagkerfis og þjónustu 

Þrátt fyrir efnahagslega niðursveiflu vegna kórónuveirunnar hefur ekki dregið úr loftslagsbreytingum af mannavöldum. Þær halda því áfram án afláts. Tímabundinn samdráttur í samgöngum og öðrum athöfnum fólks olli minnkun í kolefnisútblæstri. Á hinn bóginn leiddi aukning á gróðurhúsalofttegundum árið 2020 til þess að ný met voru slegin. Hið sama ár var eitt af þremur heitustu síðan mælingar hófust, og meðalhiti á því ári var um það bil 1,2° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörk seinni hluta 19. aldar eða áratuganna 1850-1900.  

Heimsbyggðin er langt frá því að ná markmiðum Parísarsamkomulagið fyrir árið 2050. Hin síðastnefndu gera ráð fyrir því að hægt verði að takmarka meðalhita á ári í heiminum öllum við 1,2° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörkin fyrir iðnbyltinguna. Ef það skyldi nást mundi vera hægt að ná kolefnisjöfnun á útblæstri CO2 (koldíoxíð) í heiminum öllum fyrir tilgreindan tíma sem settur er í Parísarsamkomulagið.  

Heimurinn stendur frammi fyrir miklum hamförum á sviði loftslagsbreytinga af mannavöldum. Af þeim sökum hafa aðgerðir í loftslagsmálum fengið aukið vægi. Í júní árið 2020 hófst verkefnið ,,kapphlaup um kolefnishlutleysi” (e. Race to net-zero) sem var skipað aðilum í viðskiptalífinu, borgum og héruðum heimsins og einstökum fjárfestum.  

Markmiðið er kolefnisjöfnun í útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Til að ná því göfuga og mikilvæga markmiði eru ýmis verkefni sett í algjöran forgang eins og nánar skal fjallað um. Sértæk skammtímamarkmið eru sett í ríflega tuttugu geirum efnahagslífsins sem falla sjálf undir ýmis svið alþjóðahagkerfisins.

Frá lokum árs 2020 var þriðjungur vergrar heimsframleiðslu að finna á þeim svæðum í heiminum sem höfðu tilkynnt um eða unnu markvisst að markmiðum um kolefnisjöfnun fyrir árið 2050. Þessi svæði veraldar ná yfir hér um bil helming heimsins og um helming losunarinnar í heimi hér.  

Heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur afhjúpað varnarleysi heimsins vegna yfirstandandi heilbrigðiskrísu. En hinn mikili vandi hverfur í skuggann fyrir því neyðarástandi sem blasir við á sviði loftslagsmála. Leiðtogar ríkja heimsins  verða að bregðast við og gera bragbót á. Í þessum sömu ríkjum þarf að grípa tækifærið sem nú gefst til endurreisnar á samfélögum um allan heim.

Nauðsynlegt er að endurbyggja á þann hátt að það verði dregið úr kolefnisútblæstri alls staðar í heiminum. Einnig er brýnt að auka þolgæði jarðarinnar andspænis þeim geigvænlegu afleiðingum sem hljótast af loftslagsbreytingum af mannavöldum.  

Losun gróðurhúsalofttegunda mun halda áfram að aukast ef ekki verður gripið til afgerandi aðgerða í því skyni að færa hagkerfi heimsins í átt að kolefnishlutleysi

Árið 2015 skuldbundu 196 aðilar að Parísarsamkomulaginu sig til að breyta hagþróun í átt að sjálfbærni. Sömu ríki og utanaðakomandi aðilar hvöttu til þess að takmarka hlýnun jarðar við það að vera langt undir 2° á Celsíus – helst um 1,5° á Celsíus – sem var hlutfall fyrir hitastig í heiminum fyrir iðnbyltingu. Heildarútstreymi gróðurhúsalofttegunda náði nýju hámarki árið 2020. En í fyrra hafði meðaltal á kolefnisryki í CO2 (koldíoxíði) náð 410 einingum á hverja milljón rykkorna.  

Heimsfaraldur kórónuveirunnar dró verulega úr umsvifum fólks og samfélaga á árinu 2020 sem aftur olli tímabundnum samdrætti í útblæstri CO2 (kolefnisdíoxíðs). Samdráttur í útblæstri var mestur í þróuðum ríki, meðaltalssamdráttur var tæplega tíu prósent frá árinu 2019. En á sama tímabili  dróst útblástur frá þróunarlöndum saman um einungis fjögur prósent. 

Samdrátturinn í heildarútblæstri árið 2020 var tímabundin. Ljóst er að enn þarf að grípa til róttækra aðgerða í baráttu gegn loftslagsbreytingum ef á að takast að afstýra verstu afleiðingum loftslagsbreytinga.  

Þrátt fyrir það sýna rauntölur frá einstökum svæðum, þar með talið á Mauna Loa í Bandaríkjunum og Grim-höfða í Tasmaníu, að kolefnisútblástur og metan- og níturmengun héldu áfram að aukast á fyrra ári. Í lok síðasta árs hafði kolefnisútblástur aukist enn á ný. Raunar taldist útblásturinn vera tveimur prósentum meiri en í lok ársins á undan.

Um leið og heimurinn nær fyrra striki eftir yfirstandandi heimsfaraldur mun útblástur aukast enn frekar. Eina ráðið gegn slíkri óheillaþróun er að nauðsynleg skref verði stiginn til að færa hagkerfi heimsins í átt að ríkari kolefnisjöfnun og meira kolefnishlutleysi. 

Þrátt fyrir heimsfaraldur kórónaveirunnar eru ríki heimsins að grípa til aðgerða í loftslagsmálum með áherslu á aðlögun samfélaga

Þau úrræði sem ríki nýta til að draga úr innlendri losun og aðlaga sig áhrifum af loftslagsbreytingum er lýst í landsframlagi (NDCs – National determined contributions) þeirra. Hverjum og einum aðila að Parísarsamkomulagið er falið að undirbúa, gefa út og tilkynna það landsframlag sem einstök þjóðríki og aðrir aðilar að Parísarsamkomulaginu hyggjast hrinda í framkvæmd.

Frá vordögum árið 2021 hafa 48 ný eða endurskoðuð landsframlög verið tilkynnt. Þau landsframlög fela í sér nýjar eða endurskoðaðar áætlanir ríkja eða annarra þeirra sem aðild eiga að Parísarsamkomulaginu.   

Upplýsingar um aðlögun var að finna í 39 af þessum 48 nýju eða uppfærðu landsframlögum. Ríki eru að leggja fram mælanlegri markmið og vísa að aðlögun þeirra sömu ríkja. Jafnframt eru ríki að sýna fram á tengsl á milli þriggja eftirfarandi þátta: Í fyrsta lagi aðlögunar ríkja að breyttum áherslum í loftslagsmálum; í öðru lagi heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun; og í þriðja lagi annarra rammaáætlana sem ríki þurfa að standa við. 

Aukinn fjöldi ríkja setur mótun og framkvæmd á landsframlögum í forgang til að efla viðbrögð ríkja við loftslagsbreytingum af mannavöldum. Á meðal þess sem hér er að finna eru: í fyrsta lagi flóðavarnir; í öðru lagi uppsetning varnarkerfa vegna fellibylja; og/eða í þriðja lagi það að skipta yfir í uppskeru sem þolir þurrka.

Frá því í maí á þessu ári hafa 125 af 154 þróunarlöndum unnið að og framkvæmt áætlanir um aðlögun þeirra. Einnig hafa á sama tíma 22 ríki skilað af sér áætlunum sínum til skrifstofu Rammasamkomulags um loftslagbreytingar af mannavöldum.

Þróuð ríki eru að auka viðleitni sína til að veita þeim ríkjum sem eru minnst þróuð (LDCs – Least Developed Countries), þar sem slíkum hópi afar fátækra ríkja stendur mest ógn af loftslagsbreytingum, tæknilegar leiðbeiningar og stuðning til þess að þróa og framkvæma sambærilegar áætlanir.  

Þrátt fyrir hin heildrænu umskipti heimsins í átt að lægri kolefnisútblæstri, er sú framtíð sem byggist á stöðugleika í loftslagsmálum knúin áfram af auknum fjárútlátum 

Fjármögnun frá þróuðum ríkjum til þróunarlanda sem renna til loftslagsmála halda áfram að aukast. Slíkt fjárstreymi byggist á viðvarandi skuldbindingum í loftslagsmálum. Sú vinna felur í sér skuldbindingar við heildræn umskipti heimsins sem miða í átt til lægri kolefnisútblásturs. Auk þess er með sama hætti stefnt að framtíðarstöðugleika í loftslagsmálum.

Heildarfjárframlög til loftslagsmála frá svo kölluðum Viðauka 1-aðilum að Parísarsamkomulaginu náðu ársmeðalatali að upphæð 48,7 milljörðum bandaríkjadala árin 2017-2018. Þetta felur í sér tíu prósent aukningu frá árunum 2015-2016. Rúmlega helmingur fjárhagslegs stuðnings til loftslagsmála á árunum 2017-2018 snéri að mótvægisaðgerðum. Þó er hlutfall stuðnings til aðlögunar að aukast og mörg ríki eru að forgangsraða enn frekar til að leggja fram frekara fjármagn. 

Tveir þriðju hlutar fjárhagsstuðnings sem veittur á árunum 2017-2018 (jafnvirði meðaltalsupphæðar sem telur að jafnaði samtals um 32,3 milljörðum bandaríkjadala á ári) barst í gegnum tvíhliða stuðning, svæðisbundin framlög og eftir öðrum leiðum. En síðasti þriðjungurinn barst í gegnum fjölþjóðastofnanir og -sjóði, svo sem græna loftslagssjóðinn (GCF – Green Climate Fund). 

Stuðningur við mótun þjóðaráætlana á vettvangi undirbúningsverkefnis að græna loftlagssjóðnum eykst jafnt og þétt á öllum svæðum og í öllum hópum. Ellefu þróuð ríki hafa lagt fram 23 verkefni til GCF-verkefnisins, þar af eru sjö – sem telja samtals til 464 milljóna bandaríkjadala – og hafa þau verið samþykkt. 

Á árunum 2017-2018 var fjárstuðningur til loftslagsmála orðinn stærsti hluti heildarfjárútláta til þess málaflokks (36,2 milljarður bandaríkjadala). Hlutfall kjarnastuðnings og almenns stuðnings (fjárstuðningur sem rann til fjölþjóðlegra og tvíhliða stofnana sem ekki er talinn vera beinlínis til loftslagsmála) hefur dregist saman í gegnum tíðina. Sá stuðningur fór frá því að vera 40% af heildarfjármögnun árin 2011-2012 upp í það að vera 25% á árunum 2017-2018.                 

Staðan á Íslandi

Forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir flutti ræðu á COP26 loftslagsráðstefnu SÞ í Glasgow nú í nóvember. Á henni sagði ráðherra meðal annars þetta:

Merki loftslagshlýnunar má hvarvetna sjá og það neyðarástand sem hlýnun andrúmsloftsins skapar. Á Íslandi eru jöklar að bráðna. Við höfum áhyggjur af hafmengun og breytingum á sjávarstraumum sem gætu valdið óafturkræfum skaða fyrir lífríki hafsins.

Helstu áskoranir Íslands: 

• Hækkun hitastigs og áhrif á gróðurfar og lífríki
• Súrnun sjávar og áhrif á lífríki í hafi
• Hækkandi sjávarstaða

Loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á náttúru og samfélög eru ein helsta áskorun alþjóðasamfélagsins. Áhrifin eru margbreytileg en breytingar á hitastigi jarðar, öfgar í veðurfari, bráðnun jökla, auknir þurrkar og hækkun sjávarborðs sem fyrirséð er að muni hafa mest áhrif á fátækustu og berskjölduðustu íbúa jarðarinnar.

Markmiðið um aðgerðir í loftslagsmálum tekur fyrst og fremst til þessarar ógnar og miðar að því að lönd efli viðnámsþol og aðlögunargetu til að bregðast við afleiðingum loftslagsbreytinga á sama tíma og allt kapp er lagt á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. 

Ísland er meðal þeirra þjóða sem losa einna mest af gróðurhúsalofttegundum miðað við höfðatölu. Afleiðingar loftslagsbreytinga hér við land eru hvað sýnilegastar í hraðri bráðnun jökla en súrnun sjávar með tilheyrandi breytingum á vistkerfi sjávar er einnig mikið áhyggjuefni, sem og spár um aukna úrkomu og skriðuföll, tíðari eldgos vegna landriss og hækkandi sjávarborð svo fátt eitt sé nefnt. 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi 

Utanríkisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson flutti líka ræðu um ,,loforð í loftslagsmálum“ sem Þróunaráætlun SÞ (UNDP) stóð fyrir. Ráðherra sagði meðal annars þar í stuttu ávarpi:

Ísland tekur fullan þátt í stuðningi við aðgerðir í loftslagsmálum um allan heim. Við hyggjumst auka þróunarsamvinnu í tengslum við vinnu að þeim aðgerðum. Það að vinna að ,,loforðum um loftslagsmál“ leikur lykilhlutverk í þessum skuldbindingum. Við munum halda áfram að vinna með Þróunaráætlun SÞ og öðrum aðilum í því skyni að knýja ríki um allan heim til þess að framkvæma landsáætlanir sínar.

Ísland var meðal fyrstu ríkja til að fullgilda Parísarsamkomulagið og mun samkvæmt því leitast við að ná sameiginlegu markmiði með ríkjum ESB og Noregi um 40% minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030. Áherslur íslenskra stjórnvalda á endurnýjanlega orku og sjálfbæra landnýtingu endurspeglast meðal annars í framlögum til alþjóðlegs samstarfs í gegnum annars vegar bæði Jarðhitaskóla og Landgræðsluskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og hins vegar í Græna loftslagssjóðinn (e. Green Climate Fund). 

Græni loftslagssjóðurinn hefur hingað til fjármagnað 193 verkefni í lág- og millitekjuríkjum en á síðasta ári fengu 42 verkefni stuðning frá sjóðnum. Þá styður Ísland sjóð á vegum rammasamnings Sameinuðu þjóðanna fyrir fátækustu þróunarríkin en meginverkefni hans er að styðja við undirbúning og framkvæmd aðgerðaáætlana um aðlögun að loftslagsbreytingum.

Eins beita íslensk stjórnvöld sér fyrir því að auka hlut kvenna frá fátækari ríkjum í alþjóðlegum viðræðum um loftslagsmál í gegnum sjóð Umhverfis- og þróunarstofnunar kvenna (Women´s Environment and Development Organisation, WEDO). 

Undirmarkmið: 

13.1 Auka viðbragðsáætlanir og forvarnir við vá af völdum loftslagsbreytinga og náttúruhamfara alls staðar í heiminum.  

13.2 Ráðstafanir vegna loftslagsbreytinga verði að finna í landsáætlunum, stefnumótunum og skipulagi.  

13.3 Menntun verði aukin til að vekja fólk til meðvitundar um hvernig mannauður og stofnanir geta haft áhrif og brugðist við loftslagsbreytingum, þar á meðal með snemmbúnum viðbúnaði og viðvörunum.   

13.a Efnd verði fyrirheit hátekjuríkja um 100 milljarða dala framlag, bæði frá hinu opinbera og einkaaðilum, í því skyni að aðstoða þróunarlönd við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að gagnsæjum aðgerðum. Jafnframt verði unnið sem fyrst að fjármögnun Græna loftslagssjóðsins svo að hann geti starfað af fullum krafti. 

13.b Finna leiðir til að skipuleggja og stjórna betur loftslagsaðgerðum í þeim þróunarlöndum sem skemmst eru á veg komin og þeim sem eru smáeyríki og leggja í því tilliti áherslu á konur, ungt fólk, byggðarlög og jaðarsamfélög.        

Heimildir: 

Umhverfisstofnun | Losun Íslands (ust.is)      

Losun gróðurhúsalofttegunda og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum (himinnoghaf.is)    

— SDG Indicators (un.org) 

Loftslagsráð | Aðhald og ráðgjöf í loftslagsmálum (loftslagsrad.is)