Heimsmarkmiðin – 6. Hreint vatn og hreinlætisaðstaða

Displaced children fetch water using a submerged hand pump following flooding caused by extremely heavy early rains in their villages.

6: Hreint vatn og salernisaðstaða

Tryggja aðgengi að og sjálfbæra nýtingu, allra á hreinu vatni og salernisaðstöðu 

Nú þegar júnímánuður er genginn í garð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 6 –hreint vatn og hreinlætisaðstaða. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun núm,er hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Hreint vatn og hreinlætisaðstaða 

Ljósmynd frá Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) í Bubango, Tanzaníu.

Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna Antonio Guterres hefur látið þau ummæli falla að á áratug aðgerða tengdum vatni 2018-2028 eru tækifæri til að auk meðvitund, skilgreina vegvísi og koma vatni á dagskránna. Stefnt er að því að uppfylla öll heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun undir lok þriðja áratugar 21. aldar, eigi síðar en árið 2030.

Sjötta heimsmarkmið SÞ um hreint vatn og hreinlætisaðstöðu eins og þau öll sautján skipar vegamikinn sess í átt til sjálfbærrar þróunar í heiminum. 

Í öllum heiminum hefur þriðjungur mannkyns eða sem nemur um það bil 2.2 milljarð manna lélegt og ófullnægjandi aðgengi að fersku neysluvatni. Talið er að í heiminum öllum séu um 785 milljónir manna sem eru beinlínis án sérstaks aðgangs að neysluvatni. Tveir af hverjum fimm einstaklingum hafa ekki aðstöðu til handþvottar, sem er gert með sápu og vatni.

Um er að ræða 4.2 milljarð manna sem ekki hafa aðgang að viðunandi hreinlætisaðstöðu. Um 673 milljónir manna hafa enga aðstöðu til að sinna salernisþörfum og þurfa því að gegna þeim á víðavangi. Stórbættur aðgangur að neysluvatni getur því bjargað milljónum mannslífa.  

Nokkur undirmarkmið eru undir sjötta heimsmarkmiði SÞ um hreint vatn og hreinlætisaðstöðu. Til dæmis er undirmarkmið 6.2 sem fjallar um að tryggja gott aðgengi að salernum um alla heim. Það er einkum nauðsynlegt til að bæta stöðu kvenna og stúlkna.

Sömuleiðis er brýnt að tryggja aðgengi að neysluhæfu vatni vegna mikillar fátæktar víða um heim. Fátækt í heiminum hlýtur ein og sér að skerða og hefta möguleika fólks til nauðsynlegs aðgangs að fersku neysluvatni.  

Sjálfbær þróun samkvæmt undirmarkmið 6.3 fjallar meðal annars um bætt vatnsgæði og hreinsunar á skólpi í fráveitum. Víða má finna í fátækari löndum heimsins ömurlega birtingarmynd opins eða óunnins skólps nema hvoru tveggja sé. Skemmst er frá að segja að þær aðstæður eru hvorki bjóðandi mönnum né dýrum.

Heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 gefa okkur tæpan áratug til að betrumbæta þetta afleita ásigkomulag. Sjálfbær þróun, vinnsla skólps og fráveitur sem liggja út í sjó eins og finna má hér á landi og víðar geta leikið lykilhlutverk. Þannig yrði komið á stórfelldum úrbótum á þessu viðkvæma og lífsnauðsynlega málefnasviði sjálfbærrar þróunar.      

Samkvæmt undirmarkmiði 6.6 var gert ráð fyrir að á árinu 2020 verði unnið að úrræðum að því meðal annars að endurheimta votlendi. Ávinningur af endurheimt votlendis eru meðal annars minni losun gróðurhúsalofttegunda, bætt vatnsmiðlun og fjölbreyttara fuglalíf. 

Áhrif Covid-19 

Miklir þurrkar valda því að ógn stafar af alvarlegum þurrkum í Sómalíu. Ungar stúlkur við matarúthlutun í Mógadishú þar í landi.

Mjög hefur verið hamrað á því í yfirstandandi heimsfaraldri kórónuveirunnar að handþvottur bjargar mannslífum. Óhætt er að fullyrða að heimsfaraldurinn hefur brugðið ljósi á vandann sem stafar af slæmum og ófullnægjandi aðgengi að neysluvatni til handþvottar og til annarra þarfa.   

Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnunni (WHO) er handþvottur einn af skilvirkustu og árangursríkustu aðferðunum sem hægt er að beita til varnar smitsjúkdómum eins og kórónuveirunni (Covid-19). En fyrir útbreiðslu farsóttarinnar eða árið 2017 voru það um það bil 3 milljarður manna sem skorti möguleika á handþvotti upp úr heilnæmu neysluvatni og með sápu. 

Aðgangur að vatni og vatnsöflun, hreinlæti og heilbrigði (á ensku water, sanitation og hygiene sem er skammstafað WASH sem á íslensku þýðir þvottur!) og skyld þjónusta leikur lykilhlutverk í því að berjast gegn farsóttinni og því að bjarga lífi og heilsu milljóna manna.

Kórónuveiran verður ekki stöðvuð án aðgangs að fersku neysluvatni fyrir það fólk sem býr við sérstaklega erfiðar aðstæður. En það skal til að mynda haft í huga að áhrif kórónuveirunnar geta orðið umtalsvert meiri á þá sem lifa í fátækrahverfum borga en farsóttinn hefur á aðra jarðarbúa. 

Viðbrögð Alþjóða fólksflutningastofnunarinnar (IOM) hafa verið að aðlaga WASH-þjónustu til að hindra útbreiðslu farsóttarinnar. Það felur í sér áframhaldandi stuðning við ríki sem glíma við mikinn vanda og búa við hættur tengdar þeim heimsfaraldri sem nú geisar.

Sömuleiðis hjálpar WASH-þjónusta ríkjum sem geta lítið gert af eigin rammleik og hafa fáar bjargir á sínum snærum. Þannig eru þau lönd og ríki berskjölduð gagnvart núverandi og fyrirsjáanlegum vanda. Á slíkum svæðum heimsins er brýnt að tryggja WASH-þjónustu og efla viðbrögð við smitum í heilbrigðisþjónustu.  

Ísland á alþjóðlegum vettvangi 

Börn fylla vatnstanka við samfélagsvatnspóst á hinni þurrkviðrasömu Tihama hásléttu nálægt Hodeidah í hinu stríðshrjáða Jemen.

Í ræðu um heimsmarkmið SÞ númer sex benti utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, á að þeir sem verst verða úti vegna skorts á hreinu vatni séu konur og stúlkur á þurrkasvæðum jarðarinnar. Þær eyði samtals 200 milljón klukkustundum á degi hverjum til að sækja sér og fjölskyldum sínum vatn. Þetta sé tapaður tími sem mætti nýta í margt annað, svo sem menntun, tekjuöflun og samveru með ástvinum.

Vegna þessa veigamikla hlutverks kvenna og stúlkna við vatnsöflun, og við hin ýmsu landbúnaðarstörf, sé brýnt að konur séu með í ráðum ef takast á að ná heimsmarkmiði SÞ númer sex um hreint vatn og hreinlætisaðstöðu.

Um margra ára skeið hefur þróunaraðstoð Íslands miðað að því að bæta aðgang að fersku neysluvatni og hreinlætisaðstöðu. Frá árinu 2017 er í gangi verkefni til fjögurra ára sem lýtur að því að koma upp 1000 vatnspóstum í Afríkuríkinu Malaví. Vatnspóstarnir eiga að bæta aðgang um það bil 200 þúsund Malavíubúa að fersku vatni. Samhliða er unnið með malavískum samfélögum að uppbyggingu á hreinlætisaðstöðu í landinu. Til dæmis er unnið að uppbyggingu á salernum í einstökum samstarfsskólum Íslands þar í landi.  

Í samstarfi við Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) er unnið að því að bæta vatns- og salernisaðstöðu í einu fátækasta og fjölmennasta fylki Afríkuríkisins Mósambík. Verkefnið snýr að því að bæta aðgang að neysluvatni og líka tryggja þar viðeigandi hreinlætisaðstöðu.

Þannig má með ábyrgum og fullnægjandi hætti koma upp hreinlætisaðstöðu og stuðla þannig að bættum hreinlætisvenjum íbúa. Um er að ræða úrbætur sem varða tugi þúsund Mósambíkbúa. Þessu samfara mun vatns- og hreinlætisaðstaða vera gerð aðgengileg fyrir um það bil sex þúsund nemendur í 15 skólum þar í landi.  

Í Afríkuríkinu Úganda er hafin fræðsla í skólum á mikilvægi vatns- og hreinlætisaðstöðu. Einnig er fjallað um nauðsyn orkusparnaðar í skólaeldhúsum í landinu. Í bígerð er að byggja og koma á fót vatnsveitum sem munu færa 39 fiskiþorpum þar aðgang að fersku vatni gegn einhvers konar greiðslu. Á bilinu 18-20 þúsund nemendur í grunnskólum og 50-60 þúsund Úgandabúar munu njóta góðs af afrakstrinum.  

Einnig er í Afríkuríkinu Sierra Leone unnið að þróunaraðstoð í samstarfi við UNICEF. Þróunaraðstoðin þar hefur sömu markmið eins og þeim er lýst í öðrum Afríkuríkjum. Leitast er við að bæta aðgang að fersku vatni og aðstöðu til hreinlætis í sjávarþorpum Sierrra Leone. Samstarfið lýtur að því að byggja vatnsveitu fyrir 40 þúsund íbúa Sierra Leone ásamt tilheyrandi hreinlætisaðstöðu.  

Í enn öðru Afríkuríki Líberíu er unnið að því að tryggja 20 þúsund íbúum aðgang að fersku neysluvatni og hreinlætisaðstöðu. Samhliða þessu eru Líberíubúar í sjávarþorpum markvisst upplýstir um mikilvægi bæðme fersks neysluvatns og almenns hreinlætis.  

Mannúðaraðstoð er veitt af Íslands hálfu og það einnig í samstarfi við UNICEF. Það er unnið bæðme í hinu stríðshrjáða ríki Jemen sem er staðsett á syðsta odda Arabíuskaga og í fyrrnefndu Úganda. Í Jemen geisar borgarastyrjöld sem engan endi virðist ætla að taka. Gegn þeirri neyð er reynt af alefli að bæta aðgang að drykkjarhæfu vatni fyrir íbúa landsins.

Að sama skapi er unnið í samstarfi við UNICEF að uppbyggingu aðgangs að vatni sem beint er að flóttamönnum frá Suður-Súdan sem koma til Úganda og gistisamfélaga þeirra. Orsökin fyrir flóttamannastraumnum í Úganda eru vopnuð átök í fyrrnefnda landinu Suður-Súdan.

Mannúðaraðstoð Íslands og UNICEF reynir að bregðast við hinum mikla vanda sem við blasir annars vegar í Úganda og hins vegar í Jemen.                          

Staðan á Íslandi 

Við Íslendingar erum lánsöm að hafa afar gott aðgengi að fersku neysluvatni. En vissulega þurfum við öll að hamla gegn vatnssóun. Draga þarf verulega úr sóun á vatni bæði á Íslandi og um alla heim. Best yrðme ef hægt er að hindra með öllu sóun á vatni hvar sem er á byggðu bóli.  

Ísland hefur löngum talið sig geta státað af besta vatni sem völ er á hvar sem er í heimi. Íslenskur orðskviður segir að vatn sem rennur í gegnum hraun verður að fersku vatni. Í þessu spakmæli er einmitt falin ágæti íslensks neysluvatns þar sem hér er bæðme vatn frá jöklum landsins og hraun. 

Helstu áskoranir á Íslandi eru: 

  • Hækka hlutfall skólps sem er hreinsað. 
  • Ljúka innleiðingu vatnatilskipunar ESB.  

Ferskt vatn, vatnsbúskapur og sjálfbær þróun

Súdönsk stúlka drekkur vatn og þvær sér um andlitið. Vatnspóstur við Omer El-Mukthar grunnskóla fyrir stúlkur.

Vatn er ekki bara nauðsynlegt fyrir heilsuna, heldur líka til að útrýma fátækt. Hið sama á við um aðgengi að vatni vegna fæðuöryggis, friðar, mannréttinda, lífrænnar heildar og menntunar. Engu að síður sjá ríki fram á auknar áskoranir vegna vatnsskorts, vatnsmengunar, niðurníðslu vatnskerfa og þeirra vatnsbirgða sem ganga þvert yfir landamæri. 

Allar þjóðir heims þurfa að finna úrræði til að koma á betri vatnsbúskap í sínu heimalandi. Þannig má tryggja vatnsöflun til handa þjóðum og þegnum hvers lands fyrir sig. Úrræðin þurfa að vera bæði áhrifarík og skilvirk. Allt verður að gera í því augnamiði að tryggja enn frekari sjálfbæra þróun í anda heimsmarkmiðanna og bætt aðgengi mannkyns að neysluvatni.  

Undirmarkmið: 

6.1 Eigi síðar en árið 2030 standi öllum til boða heilnæmt drykkjarvatn á viðráðanlegu verði hvar sem er í heiminum 

6.2 Eigi síðar en árið 2030 hafi allir jafnan aðgang að fullnægjandi hreinlætisaðstöðu og enginn þurfi að ganga örna sinna utan dyra. Í þessu tilliti verði sérstaklega hugað að þörfum kvenna og stúlkna og þeirra sem eru í viðkvæmri stöðu.   

6.3 Eigi síðar en árið 2030 verði vatnsgæði aukin með því að draga úr mengun, útiloka óæskilega sorplosun og lágmarka losun hættulegra efna og efnablandna. Hlutfall óunnins skólps og frárennslisvatns verði minnkað um helming og endurvinnsla og örugg endurnýting aukin til muna um heim allan.  

6.4 Eigi síðar en árið 2030 verði vatn nýtt mun betur á öllum sviðum. Sjálfbær vatnsnotkun verði tryggð í því skyni að koma í veg fyrir vatnsskort. Jafnframt verði dregið verulega úr fjölda þeirra sem þjást af vatnsskorti.  

6.5 Eigi síðar en árið 2030 verði stjórnun vatnsauðlinda samþætt á öllum sviðum, meðal annars með samstarfi yfir landamæri eftir því sem við á.  

6.6 Eigi síðar en árið 2020 verði unnið að úrræðum til að vernda og endurheimta vatnstengd vistkerfi, þ.m.t. fjalllendi, skóga, votlendi, ár, grunnvatnsból og vötn.   

6.a Eigi síðar en árið 2030 nái alþjóðleg samvinna og stuðningur að efla starfsemi og áætlanir þróunarlanda sem tengjast vatni og hreinlætisaðgerðum, þ.m.t. vatnsöflun, afsöltun, vatnsnýtingu, hreinsun skólps og frárennslisvatns, endurvinnslu og tækni til endurnýtingar.  

6.b Stutt verði við byggðarlög til að bæta vatnsstjórnun og hreinlæti. 

 

 

 

Kynning á þróunarskýrslu Sameinuðu þjóðanna

Í fyrsta skipti í þessu 300.000 ára sambandi er það mannkynið sem mótar jörðina, í stað þess að plánetan móti mannkynið. Þetta er öld manna. Þrítugasta þróunarskýrsla Sameinuðu þjóðanna (Human Development Report 2020) kannar hvernig mannkynið getur þrætt sig í gegnum þessa nýju öld, kryfur samband mannfólks og jarðar og hvert við stefnum héðan af, til að umbreyta brautinni að framförum mannkyns.
Norðurlandaskrifstofa Þróunarstofnunar SÞ (UNDP) og Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi bjóða til kynningar á þrítugustu þróunarskýrslu Sameinuðu þjóðanna þann 27. maí frá kl. 12:00 – 13:30.
Niðurstöður skýrslunnar verða kynntar og settar í íslenskt samhengi. Kynningin verður á fjarfundarformi.
Skráning fer fram HÉR.
Viðburðurinn fer fram á ensku.

Heimsmarkmiðin – 5. Jafnrétti kynjanna

Að jafnrétti kynjanna verði tryggt og völd allra kvenna og stúlkna efld

Nú þegar maímánuður er genginn í garð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 5 – Jafnrétti kynjanna.

Við höldum áfram að kynnast heimsmarkmiðunum betur í gegnum þema hvers mánaðar. Í hverjum mánuðme út árið verður birt grein um eitt af heimsmarkmiðunum, ítarefni, upplýsingagjöf, kynningu og fræðslu hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðunum og lagt sitt að mörkum til sjálfbærrar þróunar.

Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna? Hvernig er hægt að innleiða þau í framtíðarstefnu og starfsemi?

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á árar getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags-umhverfisbreytingar, efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.

Óhætt er að að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, þá mun líf allra og umhverfi hafa batnað til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu yfir öll mörk og mæri svo að það verði mögulegt.

5. Jafnrétti kynjanna

Jafnrétti kynjanna og bætt staða kvenna og stúlkna er lykilatriði í vegferðinni að markmiðum sjálfbærrar þróunar. Konur eru helmingur heimsbyggðar nauðsynlegt er að raddir þeirra fái hljómgrunn, það er grunnforsenda fyrir því hinum 16 heimsmarkmiðunum verðme náð. Því er mikilvægt að tryggja aukna þátttöku og tækifæri kvenna á öllum sviðum samfélagsins. Kynjaójöfnuður heldur ekki einungis aftur af konum, heldur mannkyninu í heild.

Kynjamismunun er rótgróin í öllum samfélögum heimsins. Á hverjum degi þurfa konur að þola ofbeldi og ójöfnuð, skort á atvinnutækifærum og lægri laun en karlmenn, hljóta hvorki menntun né heilbrigðisþjónustu og fá hvorki sæti við samningaborðið né koma að ákvarðanatökum. 

Í skýrslu Mannfjöldastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNFPA) sem gefin var út í seinasta mánuðme kemur t.a.m. fram að því sem næst helmingur kvenna, í 57 ríkjum heims, hefur ekki vald til þess að taka ákvarðanir um eigin heilsu, getnaðarvarnir eða kynlíf. Staða kvenna hefur versnað á tímum kórónuveirufaraldursins og aldrei hafa jafn margar konur staðið frammi fyrir ógn af kynbundnu ofbeldi og skaðlegum siðum eins og snemmbúnu hjónabandi.

Nauðsynlegt er að breyta þessu. Við þurfum að efla réttindi kvenna, þátttöku þeirra í stjórnmálum, efnahagslegt sjálfstæðme og stuðla að afnámi ofbeldis gegn konum og stúlkum.

 

Áhrif Covid-19

„Segja má að Covid-19 kreppa hafi konuandlit” sagði António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, í tilefni alþjóðlegs baráttudags kvenna þann 8. mars s.l. 

Nú þegar er ljóst að Covid-19 heimsfaraldurinn hefur hægt enn frekar á vinnu aðildarríkja að því að ná fimmta heimsmarkmiðinu því merkja má töluvert bakslag í jafnréttismálum. Faraldurinn hefur verið olía á eld samhliða faraldurs kynbundins ofbeldis. Mikill vöxtur hefur hlaupið í heimilisofbeldi, mansal, kynferðislega misnotkun, barnahjónabönd og ótímabærar þunganir ungra stúlkna.

Tilkynningum um kynbundið ofbeldi gegn konum hefur fjölgað gríðarlega síða heimsfaraldurinn braust út og ljóst er að faraldurinn hefur aukið á þrálátan og djúpstæðan ójöfnuð sem konur og stúlkur glíma við. Hann hefur þurrkað út árangur sem náðst hefur á mörgum árum í átt til jafnréttis kynjanna.

Konur eru 24% líklegri en karlar til að missa vinnuna og verða fyrir tekjuhruni. Kynbundinn launamunur sem var verulegur fyrir, hefur enn aukist. Jafnframt hefur ógreidd umönnun aukist verulega í ljósi fyrirskipana um að halda sig heima og skólalokanna, og leggst þessi vinna í miklum mæli á konur. Greining félagsins Femínísk fjármál á efnahagsaðgerðum íslenskra stjórnvalda í Covid-19 gefur til kynna að konur, þar af mikill fjöldi erlendra kvenna, sem störfuðu í ferðaþjónustu og tengdum þjónustugreinum séu meðal þeirra sem hafa orðmeð fyrir hvað verst úti fjárhagslega og að úrræði stjórnvalda hafi ekki náð til þessara hópa til jafns við aðra.

Rannsóknir sýna einnig að faraldurinn muni á heimsvísu þrýsta 47 milljónum kvenna og stúlkna til viðbótar í sárafátækt svo í heildina munu 435 milljónir kvenna og stúlkna lifa í sárafátækt 2021, þ.e. 13% kvenþjóðar heimsins.

Fjarnám og lokun skóla vegna Covid-19 kann jafnframt að grafa undan áratuga framþróun að auknu jafnrétti kynjanna þegar kemur að menntun, en óttast er að milljónir stúlkna fáme ekki tækifæri til að snúa aftur til skóla eftir heimsfaraldurinn. Fyrir margar stúlkur er skólinn ekki aðeins lykill að betri framtíð heldur líflína. Um alla heim eykst hætta á barneignum á unglingsaldri, þvinguðum hjónaböndum auk ofbeldis, og allt er þetta samtengt skólalokunum og dvínandi tækifærum stúlkna til menntunar.

Nauðsynlegt er að takast á við þetta stóra vandamál og bæta framtíðina. Endurreisnin að loknum faraldrinum gefur okkur tækifæri til að marka nýja og jafnari braut. Stuðnings- og hvata-áætlunum stjórnvalda ber að beinast sérstaklega að konum og stúlkum, þar á meðal með því að auka fjárfestingu í innviðum umönnunar. Formlega hagkerfið virkar eingöngu vegna þess að það er niðurgreitt í krafti ógreiddrar vinnu kvenna við umönnun.

 

Staðan á Íslandi

Vægi jafnréttismála hefur aukist verulega á alþjóðavettvangi undanfarin ár og er litið til Íslands sem fyrirmyndar hvað varðar löggjöf og þróun málaflokksins á heimsvísu. Í nýjustu skýrslu Alþjóðaefnahagsráðsins (e. World Economic Forum), sem birt var í mars 2021, kemur fram að jafnrétti kynja er hvergi meira en á Íslandi miðað við aðferðafræðme ráðsins. Ísland vermir fyrsta sæti listans, sem telur 156 lönd, tólfta árið í röð. Þrátt fyrir að Ísland sé langt komið í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna eigum við þó enn langt í land með að útrýma kynjaójafnvægi hér á landi. 

Jafnrétti kynjanna er mikilvægt mannréttindamál og jafnframt forsenda friðar, framfara og þróunar. Lagalegt jafnrétti íslenskra kvenna er meira en víða annars staðar í heiminum, bæðme þegar litið er til sögulegra áfanga í jafnréttisbaráttunni og með hliðsjón af mælikvörðum Alþjóðaefnahagsráðsins. Fyrstu íslensku heildarlögin um jafnan rétt og stöðu kynjanna voru sett árið 1976. Var þá mótuð opinber stefna í jafnréttismálum og Jafnréttisráð sett á stofn til að framfylgja lögunum. Nú að 45 árum liðnum er ljóst að kynferðme virðist enn hefta frelsi einstaklinga og að gera þurfi betur á mörgum sviðum.

Kynbundið ofbeldi er viðvarandi vandamál og nauðsynlegt er að leggja áherslu á verkefni sem hafa að markmiðme að uppræta það. Kynbundið ofbeldi er eitt stærsta lýðheilsuvandamál íslensks samfélags en afleiðingar þess fyrir hvert samfélag eru í senn efnahagslegar, pólitískar, félags- og heilsufarslegar. 

Mikilvægt er að íslensk stjórnvöld hafi aukið kynjajafnrétti að leiðarljósi í allri sinni stefnumótun og löggjöf. Með því stuðli stjórnvöld að því að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum allra kynja og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Nauðsynlegt er að efla forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og stúlkum.

Efla verður réttindi brotaþola og skyldur opinberra aðila til að vernda og aðstoða konur sem verða fyrir ofbeldi, fræða almenning, stjórnvöld og fagaðila, sinna forvörnum gegn ofbeldi og bjóða ofbeldismönnum úrræðme og meðferð. Hér þarf sérstaklega að líta til aðstæðna og þarfa hópa kvenna sem eru sérstaklega berskjaldaðir fyrir ofbeldi af öllu tagi, s.s. fatlaðra kvenna og kvenna af erlendum uppruna. 

Stuðla þarf að sameiginlegri ábyrgð kynjanna á heimili og fjölskyldu til að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaðme og samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Jafnframt er brýnt að leggjast í enn frekari aðgerðir til að tryggja fulla þátttöku kvenna á öllum sviðum stjórn- og efnahagsmála og á öðrum opinberum vettvangi, enda er það samfélaginu öllu til bóta.

Helstu áskoranir á Íslandi eru: 

  • Kynjaskipting starfa á vinnumarkaðme og kynbundið námsval
  • Misvægi kynja í efstu lögum atvinnulífsins 
  • Draga markvisst úr kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi
  • Hækka hlutfall feðra sem tekur fæðingarorlof

 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Í íslenskri utanríkisstefnu er lögð mikil áhersla á kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna sem endurspeglast bæði í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og í málsvarastarfi á alþjóðavettvangi. Kynjajafnrétti er jafnan forgangsmál þegar Ísland gegnir formennsku í svæðisbundnu samstarfi og voru jafnréttismál t.a.m. helsta áhersla Íslands í Mannréttindaráðme Sameinuðu þjóðanna.

Virðing fyrir mannréttindum kvenna og bann við mismunun á grundvelli kynferðis er grunnstefið í málflutningi stjórnvalda, meðal annars hvað varðar kyn- og frjósemisréttindi, rétt kvenna til þátttöku á öllum sviðum samfélagsins, þar með talið í friðar- og öryggismálum, og mikilvægi þess að karlar beiti sér fyrir jafnrétti kynjanna, enda sé það lykillinn að sjálfbærri þróun og velsæld allra. 

Íslensk stjórnvöld hafa um árabil lagt áherslu á að verkefni og framlög, bæðme í tvíhliða eða fjölþjóðlegri samvinnu, styðji við jafnrétti kynjanna og bæti stöðu stúlkna og kvenna. Jafnrétti kynjanna og valdefling kvenna og stúlkna er sett í öndvegi í þróunarsamvinnustefnu Íslands fyrir tímabilið 2019-2023 og er sett fram sem sérstakt markmið auk þess sem lögð er frekari áhersla á samþættingu kynjasjónarmiða í verkefni og framlög til þróunarsamvinnu. 

Í tvíhliða þróunarsamvinnu í samstarfslöndum Íslands, Malaví og Úganda, og í áherslulöndunum, Mósambík, Palestínu og Afganistan, hafa kynjasjónarmið verið samþætt í verkefni á sviðme mæðra- og ungbarnaheilsu, menntamála, vatns- og hreinlætismála og friðar- og öryggismála. Auk þess styðja íslensk stjórnvöld við bakið á UN Women, einni af áherslustofnunum Íslands í fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu, sem sinnir samræmingarhlutverki jafnréttismála meðal stofnana Sameinuðu þjóðanna og vinnur að aukinni þátttöku kvenna á öllum sviðum stjórn- og efnahagsmála.

Stuðningur Íslands við Mannfjöldasjóð SÞ (UNFPA) styður jafnframt við valdeflingu kvenna og stúlkna en sjóðurinn vinnur út frá mannréttindamiðaðri þróunarsamvinnu með áherslu á kynjajafnrétti til að tryggja kyn- og frjósemisheilbrigði og -réttindi. Íslensk stjórnvöld styðja jafnframt við Jafnréttisskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna sem með þverfaglegum rannsóknum, kennslu og miðlun skal stuðla að kynjajafnrétti og félagslegu réttlæti í þróunarlöndum og á átakasvæðum. 

Frá árinu 2011 hefur Ísland notað aðferðafræði þróunarsamvinnunefndar OECD (OECD-DAC), svokallaða kynjajafnréttisstiku (e. Gender Equality Policy Marker), sem greinir framlög og verkefni með tilliti til þess hversu mikið þau stuðla að kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna. Ísland er þriðja efsta ríki á lista DAC yfir hlutfall þróunarfjármagns sem rennur til jafnréttismála. Tölur frá árunum 2016 til 2018 sýna að 80% íslenskra framlaga fór til verkefna sem stuðla að kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna og stúlkna.

 

Jafnrétti kynjanna

5.1 Öll mismunun gagnvart konum og stúlkum verði afnumin alls staðar. 

5.2 Hvers kyns ofbeldi gagnvart konum og stúlkum á opinberum vettvangi sem og í einkalífi, þ.m.t. mansal, kynferðisleg misneyting og misneyting af öðru tagi, verði ekki liðið og regluverk sem styður við ofbeldi afnumið.  

5.3 Allir skaðlegir siðir, eins og barnahjónabönd, snemmbúin og þvinguð hjónabönd og limlesting kynfæra kvenna og stúlkna, verði lagðir niður.

5.4 Ólaunuð umönnunar- og heimilisstörf verði viðurkennd og metin með því að tryggja opinbera félagsþjónustu, innviðme og stefnumörkun á sviði félagslegrar verndar og að ýtt verði undir sameiginlega ábyrgð innan fjölskyldunnar, þ.m.t. á heimilinu, eins og við á í hverju landi. 

5.5 Tryggð verði virk þátttaka kvenna og jöfn tækifæri þeirra til að vera leiðandi við ákvarðanatöku á öllum sviðum stjórn- og efnahagsmála sem og á opinberum vettvangi. 

5.6 Tryggð verðme jöfn tækifæri og réttur allra til kynheilbrigðis, eins og samþykkt var með framkvæmdaáætlunum alþjóðaráðstefnunnar um mannfjölda og þróun og kvennaráðstefnunnar í Beijing sem og niðurstöðum skýrslna sem unnar voru í kjölfar ráðstefna þar sem staðan var endurskoðuð. 

5.a Gerðar verði umbætur til að tryggja konum jafnan rétt á sviðme efnahagsmála, eignarhalds á og yfirráða yfir landi og öðrum eignum, jafnan rétt á arfi og jafnt aðgengi að fjármálaþjónustu og náttúruauðlindum í samræmi við landslög.  

5.b Notast verði við tækniaðferðir, einkum upplýsinga- og fjarskiptatækni, í því skyni að styrkja stöðu kvenna.

5.c Sett verði öflug stefna og raunhæf lög sem stuðla að kynjajafnrétti og styrkja stöðu kvenna og stúlkna á öllum sviðum.

Námskeið fyrir kennara um Heimsmarkmiðin

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi mun í haust standa fyrir námskeiði fyrir kennara um Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. „Kennarar virðast upp til hópa allir af vilja gerðir til að innleiða heimsmarkmiðin inn í sína kennslu en hins vegar hafa margir haft á orði að þeim vanti tæki og tól til þess, þ.e. hvernig eigi að kenna heimsmarkmiðin,“ segir Kristrún María Heiðberg, verkefnastjóri UNESCO skóla hjá Félagi Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. „Námskeiðið verður grunnnámskeið um heimsmarkmiðin, markmið og tilgang þeirra og hvernig kennarar geta nýtt þau í kennslu,“ segir Kristrún. „Það er nefnilega ekki nóg að vera með heimsmarkmiðaveggspjaldið upp á vegg í öllum skólum heldur verður einnig að innleiða heimsmarkmiðin í kennsluna og allt skólasamfélagið.“

Kristrún segir marga kennara nú þegar vera að vinna eftir heimsmarkmiðunum þrátt fyrir að gera sér kannski ekki alltaf grein fyrir því. „Ein fjöruferð með nemendum þar sem nemendur fá fræðslu um lífríki sjávar uppfyllir t.d. heimsmarkmið nr. 14 um líf í vatni og heimsmarkmið 4, menntun fyrir alla.“

Að sögn Kristrúnar fékk Félagið styrk úr Endurmenntunarsjóði grunnskóla til að halda námskeiðið. „Við erum svo heppin að fá frábæran kennara til að kenna á námskeiðinu, Evu Harðardóttur, sem býr yfir mikilli reynslu. Eva er uppeldis- og menntunarfræðingur og stundar doktorsnám við Háskóla Íslands. Rannsóknaráhersla hennar í doktorsnámi snýr að ungu flóttafólki, alþjóðlegri borgaravitund og inngildandi menntun. Eva hefur starfað sem aðjúnkt við MVS. Hún hefur kennt fjölmörg námskeið m.a. um lýðræði, mannréttindi og borgaravitund ungs fólks. Eva hefur mikla þekkingu á Heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og hefur m.a. byggt námskeið sín á þeim grunni. Þá starfaði Eva sem menntunarsérfræðingur á vegum UNICEF í Malaví frá 2013-2016.“

Kristrún segir Félag SÞ binda miklar vonir við námskeiðið og voni að sem flestir kennarar nýti sér þetta tækifæri til að fræðast um heimsmarkmiðin. Námskeiðið, sem áætlað er að verði haldið fyrri part ágústmánaðar, stendur yfir í einn dag og verður verði stillt í hóf. Kennarar geta sótt um styrk fyrir námskeiðinu úr Endurmenntunarsjóði kennara. Námskeiðið verður auglýst nánar þegar nær dregur.

Sumarstarf hjá Félagi Sameinuðu þjóðanna

8: Góð atvinna og hagvöxtur

Félag Sameinuðu þjóðanna sótti um og fékk úthlutað einu starfi í gegnum átak stjórnvalda um stofnun sumarstarfa fyrir námsmenn. Auglýsing fyrir starfið er hér fyrir neðan og allar umsóknir skulu fara í gegnum síðu Vinnumálastofnunnar. Hægt er að sækja um starfið með því að ýta hér. Opnað verður fyrir umsóknir 11. maí og umsóknarfrestur er til 21. maí.

Auglýsing

Um Félag Sameinuðu þjóðanna

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi var stofnað í apríl 1948. Í fundargerð stofnfundarins kemur ekki fram dagsetning fundar, einungis að fundurinn hafi verið haldinn sunnudag í apríl 1948 á Hótel Borg í Reykjavík. Fyrsti forseti félagsins var Ásgeir Ásgeirsson sem þá var þingmaður Alþýðuflokksins. Ásgeir þekkja eflaust flestir en hann var annar forseti lýðveldisins og gengdi embættinu frá 1952-1968. Saga félagsins er því orðin löng og fjölbreytileg, en skipulagðri skráningu hennar er ekki lokið.

Heimssamtökin World Federation of United Nations Associations voru stofnuð í apríl 1946 af 22 félögum Sameinuðu þjóðanna. Í dag telja Félög Sameinuðu þjóðanna á annað hundrað en aðildarríki Sameinuðu þjóðanna eru 193.

Gildi

Þekking, samvinna og sjálfbærni.

Framtíðarsýn

Heimsmarkmiðin og gildi Sameinuðu þjóðanna njóta víðtæks stuðnings í samfélaginu og þorri þjóðarinnar styður við alþjóðlegt þróunarstarf.

Sjálfbær þróun er sjálfsögð íslensku samfélagi og sífellt fleiri tileinka sér sjálfbæran lífsstíl og heimsborgaravitund. Mannréttindi eru í hávegum höfð og Ísland tekur sér almennt stöðu með alþjóðalögum.

Markmið

Fjölbreyttari og aðgengilegri miðlun um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna

Efla þekkingu og færni ungs fólks til þess að ýta undir sjálfbæra þróun, sbr heimsmarkmiði 4.7

Aukið framboð upplýsinga um Sameinuðu þjóðirnar og þróunarsamvinnu

Um starfið

Kynningarfulltrúi hefur umsjón með öllum samfélagsmiðlum Félags Sameinuðu þjóðanna sem og heimasíðunni www.un.is. Kynningarfulltrúi skrifar greinar um verkefni Sameinuðu þjóðanna, sérstofnanir, viðburði og fleira sem snertir málefni Sameinuðu þjóðanna. Kynningarfulltrúi birtir færslur á samfélagsmiðlum um alþjóðadaga, aðstoðar við að skipuleggja viðburði, svara fyrirspurnum o.s.frv.

Starfið er fjölbreytt og krefst góðrar skipulagshæfni og góðu valdi á íslensku. Vinnutími er sveigjanlegur og ræður viðkomandi hversu mikla viðveru hann/hún/hán hefur á skrifstofunni. Starfið hentar því einnig í fjarvinnu og þarf viðkomandi ekki að búa á höfuðborgarsvæðinu.

Helstu verkefni:

  • Gera færslur á samfélagsmiðla; Facebook, Instagram og Twitter um alþjóðadaga á starfstímabilinu
  • Skrifa greinar á vef Félags Sameinuðu þjóðanna um heimsmarkmiðin, undirstofnanir Sameinuðu þjóðanna, viðburði og málefni sem upp geta komið á starfstímabilinu
  • Taka þátt í að skrifa fréttir, taka punkta og skrifa stuttar færslur á samfélagsmiðla af High Level Partnership Forum í júlí
  • Fylgjast vel með málefnum líðandi stundar og fréttum er tengjast Sameinuðu þjóðunum og verkefnum þeirra og bregðast við með viðeigandi hætti (skrifa greinar, gera færslur á samfélagsmiðla o.s.frv.)
  • Önnur tilfallandi verkefni

Hæfniskröfur:

  • Vera að ljúka bakkalárnámi eða í meistaranámi á sviði stjórnmálafræði, alþjóðasamskipta, félagsfræði, mannfræði, viðskiptafræði, lögfræði, fjölmiðlafræði eða öðru námi sem nýtist í starfi
  • Hafa reynslu af samfélagsmiðlum
  • Reynsla af því að vinna með WordPress síður kostur
  • Fagleg vinnubrögð og framkoma
  • Gott vald á ritaðri og talaðri íslensku
  • Sjálfstæð vinnubrögð
  • Áhugi á starfsemi Sameinuðu þjóðanna
  • Kunnátta á myndvinnsluforrit kostur

Vera Knútsdóttir, framkvæmdastjóri, veitir frekari upplýsingar um starfið sé þess óskað.  Hafa má samband við hana með tölvupósti á vera@un.is eða í síma 867-5632

Alþjóðadagur fjölmiðlafrelsis

Frelsi fjölmiðla um allan heim fer þverrandi. Á sama tíma hefur þörfin fyrir óháða, kjarkmikla og djarfa fjölmiðla sjaldan verið meiri. Blaðamennska og fjölmiðlafrelsi eru hornsteinn heilbrigðs lýðræðis. Á Alþjóðlegum degi fjölmiðlarfrelsis, 3.maí, fögnum við hugrökkum blaðamönnum sem vinna í þágu almannahagsmuna.

3.maí halda Sameinuðu þjóðirnar og Mennta-,vísinda og menningarmálastofnun SÞ (UNESCO) Alþjóðlegan dag fjölmiðlafrelsis (World Press Freedom Day). Að þessu sinni er þema dagsins ”Upplýsingar sem almannagæði.” Þetta er brýnt málefni fyrir öll ríki hvar sem þau eru í heiminum. Þetta þema er viðurkenning á samskiptakerfi sem er sífelldum breytingum undirorpið. Það hefur áhrif á heilsu okkar, mannréttindi, lýðræði og sjálfbæra þróun.

Hættulegt starf  

Þegar Blaðamenn án landamæra gáfu út síðasta lista sinn yfir fjölmiðlarfrelsi kom á daginn að fjölmiðlafrelsi er skert í 73% þeirra 180 ríkja og landsvæða sem úttektin náði til. Þar sem frelsi hefur verið skert hefur aðgangur almennings og blaðamanna að upplýsingum minnkað. Rannsóknarblaðamennsku kunna að vera mikil takmörk sett.

Ekki nóg með það heldur kunna blaðamenn að hafa týnt lífi vegna starfa sinna. Þetta er alvarleg ógnun við frelsi fjölmiðla í heiminum. Frá 1993, þegar Alþjóðadagur fjölmiðlafrelsis var haldinn í fyrsta sinn, hafa 1450 blaðamenn verið drepnir að sögn UNESCO. Alþjóðlegur dagur fjölmiðlafrelsis er áminning til ríkisstjórna um að virða skuldbindingar sínar um frelsi fjölmiðla. 

Á síðastu árum hafa morðin á Jamal Khashoggi frá Sádi Arabíu og sænsku blaðakonunni Kim Wall vakið sérstaka athygli.  Jamal Khashoggi hvarf eftir að hann heimsótti sendiráð lands síns í Tyrklandi 2018. Kim Wall hvarf 2017 þega hún var að vinna að frétt um heimasmíðaðan kafbát í Danmörku. Bæði týndu þau lífi sínu við störf sín.

Það sem af er þessu ári, 2021, hefur UNESCO heimildir um 15 blaðamenn sem hafa misst líf sitt við vegna starfs síns.

Ísland fellur niður um sæti í vísitölu um fjölmiðlafrelsi

Árið 2021 féll Ísland niður um eitt sæti á lista Blaðamanna án landamæra yfir fjölmiðlafrelsi og vermir nú í sextánda sætið. Í umsögn samtakanna  um Ísland segir að samskipti fjölmiðla og stjórnmálafólks hafi farið versnandi síðustu ár. Þá hafi hrunið 2008 haft mikil áhrif á fjárhagsstöðu fjölmiðla hér á landi sem séu verr í stakk búnir til þess að takast á við þrýsting frá hagsmunaaðilum. Loks er minnst á Samherjaskjölin og viðbrögð Samherja við þeirri umfjöllun. Blaðamenn án landamæra segja Samherja hafa sett á fót ófrægingarherferð gegn fjölmiðlafólki sem fjallaði um málið. Fjölmiðlafrelsi er mest í Noregi, fimmta árið í röð. Næst á eftir koma Finnland, Svíþjóð og Danmörk.

Upplýsingar eru almannagæði

Alþjóðlegur dagur fjölmiðlafrelsisÞema alþjóðadags fjölmiðlafrelsis snýst að þessu sinni um almannagæði. Með því er minnt á að standa þurfi vörð um mikilvægi þess að litið sé á upplýsingar sem almannagæði. Kanna ber með hvaða hætti er hægt að greiða fyrir framleiðslu, dreifingu og mótttöku efnis til þess að efla blaðamennsku.  

Fjölmiðlar og þróun fjölmiðla geta aukið tjáningarfrelsi. Slíkt er framlag til friðar, sjálfbærni, upprætingu fátæktar og mannréttinda.

Heismarkmiðin ná til fjölmiðlarfrelsis en fjallað er um það málefni í markmkiði númer 16 sem snýst um frið, réttlæti og öflugar stofnanir.   

Alþjóðlegur dagur fjöliðlafrelsisDagana 29.apríl til 3.maí halda UNESCO og ríkisstjórn Namibíu heimsráðstefnu í Windhoek. Á ráðstefnunni eru ræddar hugmyndir um hvernig er hægt að glíma við þær áskoranir sem felast í umhverfi fjölmiðla á netinu, sem og um hvernig hægt er að auka gegnsæi net-fyrirtækja, efla öryggi blaðamanna og bæta vinnuskilyrði þeirra.  

Að styðja og verja

3.maí er líka dagur umhugsunar hjá fjölmiðlafólki um fjölmiðlafrelsi og siðareglur stéttarinnar. Staðbundin blöð eru hreinlega í útrýmingarhætti og COVID-19 faraldurinn hefur bæst ofan á erfiða stöðu. Grípa þarf til aðgerða til að tryggja efnahagslega framtíð fréttamiðla.

Alþjóðlegur dagur fjölmiðlafrelsis er dagur stuðnings við fjömiðla sem eiga undir högg að sækja vegna árása á fjölmiðlafrelsi.

Þáttur þrjú: Hefur Ísland rödd

Að tilefni 75 ára afmælis Sameinuðu þjóðanna ákvað félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi að gera þrjú fræðslumyndbönd um starfsemi og verkefni Sameinuðu þjóðanna.

Þættirnir eru þrír og bera heitin:

  1. Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar?
  2. Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað?
  3. Hefur Ísland rödd?

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi fékk til liðs við sig leik og söngkonuna Sölku Sól til þess að hjálpa okkur við kynningu á störfum Sameinuðu þjóðanna.

Þáttur þrjú: Hefur Ísland rödd?

Fjallar um hvort litla Ísland hafi rödd  meðal samfélags hinna stóru þjóða og hvort það hafi eitthvað til málanna að leggja? Svarið er sannarlega afdráttarlaust „já“.

 

Kynntu þér þátt þrjú hér: Þáttur þrjú: Hefur Ísland rödd?

Þáttur tvö: Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað?

Að tilefni 75 ára afmælis Sameinuðu þjóðanna ákvað félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi að gera þrjú fræðslumyndbönd um starfsemi og verkefni Sameinuðu þjóðanna.

Þættirnir eru þrír og bera heitin:

  1. Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar?
  2. Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað?
  3. Hefur Ísland rödd?

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi fékk til liðs við sig leik og söngkonuna Sölku Sól til þess að hjálpa okkur við kynningu á störfum Sameinuðu þjóðanna.

Þáttur tvö: Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað?

Fjallar um störf Sameinuðu þjóðanna frá stofnun. Hvaða mikilvægu markmiðum þjóðirnar hafa náð með samvinnu allt frá því að enda borgarastríð, koma lýðræðislega kjörinni stjórn til valda á Haíti, gera Kúveit að sjálfstæðu ríki, veita meira en milljarði manns aðgengi að öruggu drykkjarvatni, nánast útrýma lömunarveiki og veita aukið aðgengi að menntun á öllum stigum um allan heim svo eitthvað sé nefnt.

 

Kynntu þér þátt tvö hér: Þáttur tvö: Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað

 

 

Þáttur eitt: Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar?

Að tilefni 75 ára afmælis Sameinuðu þjóðanna ákvað félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi að gera þrjú fræðslumyndbönd um starfsemi og verkefni Sameinuðu þjóðanna.

Þættirnir eru þrír og bera heitin:

  1. Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar?
  2. Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað?
  3. Hefur Ísland rödd?

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi fékk til liðs við sig leik og söngkonuna Sölku Sól til þess að hjálpa okkur við kynningu á störfum Sameinuðu þjóðanna.

 

Þáttur eitt: Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar?

Fjallar um hversvegna Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar, markmið þjóðanna og um starfsvettvang þeirra. Þá dregur hann fram hvernig þjóðir heims ná að vinna saman að lausnum á alþjóðlegum vandamálum.

Kynntu þér þátt eitt hér: Þáttur eitt: Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar

Heimsmarkmiðin – 4. Menntun fyrir alla

Að tryggja jafnan aðgang allra að góðri menntun og stuðla að tækifærum allra til náms alla ævi

Nú þegar aprílmánuður er genginn í garð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 4 – menntun fyrir alla.

Út árið munum við kynnast heimsmarkmiðunum betur í gegnum þema hvers mánaðar. Birt verður grein um eitt af heimsmarkmiðunum, ítarefni, upplýsingagjöf, kynningu og fræðslu hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðunum og lagt sitt að mörkum til sjálfbærrar þróunar. Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og hvernig er hægt að innleiða þau í framtíðarstefnu og starfsemi.

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á árar getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags-umhverfisbreytingar, efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.

Óhætt er að að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, þá mun líf allra og umhverfi hafa batnað til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu yfir öll mörk og mæri svo að það verðme mögulegt.

 

4. Menntun fyrir alla

Menntun er ekki aðeins grundvallarmannréttindi heldur felast í henni réttindi sem leysa úr læðingi önnur mannréttindi. Þau eru sameiginleg gæðme og einn af helstu drifkröftum framfara í öllum 17 heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun.

Menntun er lykillinn að betri framtíð og er í raun grunnurinn að því að fólk fái notið þeirra samfélagslegu gæða sem í kringum það er, hvort sem þau eru efnahagsleg, félagsleg eða menningarleg. Menntun gefur einstaklingum tækifæri til að brjótast úr fátækt og til að vera virkir þátttakendur í þjóðfélaginu sem þeir tilheyra, til dæmis með þátttöku í kosningum.

Menntun er mikilvæg til að auka réttindi kvenna með því að virkja þær og efla. Menntun er einnig mikilvæg til þess að vernda börn gegn hvers konar misnotkun, til þess að virkja mannréttindi og lýðræði, sem og hún eykur skilning fólks á mikilvægi umhverfisverndar.

Mikilvægi menntunar er óumdeilanleg og nauðsynlegt er að tryggja aðgengi allra að góðri grunnmenntun. Það eru réttindi, ekki forréttindi, að njóta menntunar.

 

Áhrif Covid-19

Covid-19 faraldurinn hefur valdið mestu truflun á menntun sem um getur. Ef ekki er brugðist við kunna milljónir barna að verða fyrir óbætanlegum skaða.

168 milljónir barna hafa ekki geta mætt í skólann í nánast heilt ár vegna skólalokana í kjölfar útbreiðslu kórónuveirunnar. Ennfremur hafa um það bil 214 milljónir barna – eða 1 af hverjum 7 á heimsvísu – misst af meira en þremur fjórðu af skólaárinu. Þetta kemur fram í skýrslu sem Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) birti á dögunum.

Til að vekja athygli á því neyðarástandi sem ríkir í menntamálum vegna kórónaveirunnar afhjúpaði UNICEF á dögunum innsetninguna „Pandemic Classroom“ við höfuðstöðvar sínar í New York. Er innsetning búin til úr 168 tómum skólaborðum og skólatöskum og táknar hvert borð milljón börn sem hafa ekki komist í skólann í heilt ár. Með innsetningunni vildi UNICEF senda skilaboð til ríkisstjórna heimsins um að forgangsraða opnun skóla og að bæta aðgang að menntun fyrir þær milljónir barna sem hafa ekki getað stundað fjarnám á meðan á lokunum stendur.

Það þarf ekki að velkjast í vafa um hversu neikvæð áhrif langvarandi lokun skóla getur haft á börn, ungmenni og samfélög í heild. Meirihluti skólabarna í heiminum treystir á skólann sem ekki einungis stað til að læra heldur einnig stað þar sem þau geta átt samskipti við jafnaldra sína, fengið sálræna aðstoð, bólusetningar og heilbrigðisþjónustu. Auk þess eru skólamáltíðarnar oft næringarríkasta máltíðin sem börn fá þann daginn. Jafnframt er varað við því að því lengur sem röskun er á skólastarfi og engin önnur tækifæri bjóðast til menntunar, því meiri hætta er á að börn flosni alveg upp úr námi. Annað ár heimsfaraldursins er að hefjast og óttast er að tala barna utan skóla muni aukast um 24 milljónir vegna farsóttarinnar.

Fjarnám og lokun skóla kann jafnframt að grafa undan áratuga gamalli framþróun að auknu jafnrétti kynjanna í menntun og á fleiri sviðum. Um allan heim eykst hætta á barneignum á unglingsaldri, snemmbærum þungunum og þvinguðum hjónaböndum auk ofbeldis. Fyrir margar stúlkur er skólinn ekki aðeins lykill að betri framtíð heldur líflína.

Áður en heimsfaraldurinn reið yfir sátu 130 milljónir stúlkna í heiminum ekki á skólabekk. Að mati Mennta-, vísinda- og menningarmálastofnunnar Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) eiga 11 milljónir stúlkna til viðbótar á hættu að eiga ekki afturkvæmt á skólabekk. 

 

Staðan á Íslandi

Ákvæði í íslenskum lögum falla vel að heimsmarkmiðunum, svo sem um rétt allra til menntunar, gildi menntunar fyrir einstaklinga og samfélag og tengsl almennrar menntunar, lýðræðis og mannréttinda, jafnréttis, menningar og sjálfbærni. Meginmarkmið stjórnvalda er að skapa umhverfi fyrir eflingu menntunar í landinu og veita öllum viðeigandi undirbúning og tækifæri til frekara náms eða starfa og virka þátttöku í samfélaginu. Kjarni íslenskrar menntastefnu á leik- og grunnskólastigi hverfist um grunnþættina: læsi, lýðræðme og mannréttindi, jafnrétti, heilbrigðme og velferð, sjálfbærni og sköpun. 

Íslenskt samfélag stendur þó frammi fyrir ýmsum áskorunum þegar kemur að menntamálum og er mikilvægt að leggja áherslu á að skilja engan eftir. 

Huga þarf sérstaklega að þörfum nemenda af erlendum uppruna, leggja áherslu á jafna stöðu og tækifæri þeirra til menntunar. Tryggja þarf stuðning á öllum skólastigum, meðal annars með aukinni áherslu á kennslu í móðurmáli og stuðla að virku tvítyngi. Jafnframt þarf að leggja áherslu á að þekking og reynsla innflytjenda sé metin.

Helstu áskoranir á Íslandi eru:

  • Efla læsi og tryggja framtíð íslenskrar tungu
  • Fjölga kennurum
  • Fjölga nemendum í verk- og tækninámi
  • Vinna gegn brotthvarfi úr framhaldsskólum
  • Menntun nemenda með annað móðurmál en íslensku

 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Þrátt fyrir verulegar úrbætur alþjóðlega í aðgengi barna að grunnskólamenntun vantar töluvert upp á að alþjóðlegum þróunarmarkmiðum sé náð og er gæði menntunar víða ábótavant. Menntun er því lykilþáttur í þróunarsamvinnu Íslands. Áhersla er lögð á menntun barna ásamt uppbyggingu fagþekkingar innan áherslusviða Íslands, en um þessar mundir rekur Ísland meðal annars menntaverkefni í Malaví, Úganda og í Palestínu. 

Íslensk stjórnvöld styðja einnig við starfsemi Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi en fagfólk frá þróunarlöndum hefur þann möguleika að læra við skólana endurgjaldslaust. Skólarnir vinna að uppbyggingu fagþekkingar í þróunarlöndum í málefnum jarðhita, sjávarútvegs, landgræðslu og jafnréttis og stuðla þannig jafnframt að framgangi annarra markmiða. Ísland tekur ennfremur þátt í ýmiss konar alþjóðlegri samvinnu á sviði kennaramenntunar. 

 

Menntun fyrir alla

4.1 Eigi síðar en árið 2030 verði tryggt að allar stúlkur og drengir ljúki góðri grunnskólamenntun á jafnréttisgrundvelli án endurgjalds til að öðlast viðeigandi og gagnlega menntun. 

4.2 Eigi síðar en árið 2030 verði tryggt að allar stúlkur og drengir eigi þess kost að þroskast og dafna frá unga aldri, fá umönnun og leikskólamenntun til að búa þau undir grunnskóla.  

4.3 Eigi síðar en árið 2030 verði öllum konum og körlum tryggður jafn aðgangur að góðu tækni-, starfs- og framhaldsnámi, þar á meðal á háskólastigi, á viðráðanlegu verði. 

4.4 Eigi síðar en árið 2030 hafi ungmennum og fullorðnum með hagnýta kunnáttu fjölgað umtalsvert, þar á meðal á sviði tækni- og starfsmenntunar, til þess að geta gegnt viðeigandi störfum, fengið mannsæmandi vinnu og stundað frumkvöðlastarfsemi. 

4.5 Eigi síðar en árið 2030 hafi kynjamismunun í menntakerfinu verið afnumin og jafn aðgangur að námi á öllum stigum tryggður og starfsþjálfun fyrir fólk í viðkvæmri stöðu, þar á meðal fyrir fatlað fólk, frumbyggja og börn sem búa við erfiðar aðstæður. 

4.6 Eigi síðar en árið 2030 verðme tryggt að öll ungmenni og stór hluti fullorðinna, bæði karlar og konur, hafi náð tökum á lestri og skrift og öðlast talnaskilning.

4.7 Eigi síðar en árið 2030 verði tryggt að allir nemendur öðlist nauðsynlega þekkingu og færni til þess að ýta undir sjálfbæra þróun, meðal annars með menntun sem er ætlað að efla sjálfbæra þróun og sjálfbæran lífsstíl, með því að hlúa að friðsamlegri menningu, með mannréttindum, kynjajafnrétti, alheimsvitund, viðurkenndri menningarlegri fjölbreytni og framlagi menningar til sjálfbærrar þróunar.

4.a Byggð verðme upp og endurbætt aðstaða til menntunar fyrir börn, óháð kyni, svo að allir geti lært í öruggu og friðsamlegu umhverfi án aðgreiningar, fatlaðir sem aðrir. 

4.b Eigi síðar en árið 2020 hafi námsstyrkjum sem standa þróunarlöndum til boða verið fjölgað um heim allan, einkum í þeim löndum sem eru skemmst á veg komin, þ.e. smáeyríkjum og Afríkuríkjum, til að efla háskólamenntun í þróunarlöndum, þar á meðal starfsnám og upplýsinga- og samskiptatækni, tækninám, verkfræðme og raunvísindi.

4.c Eigi síðar en árið 2030 verði framboð á menntuðum og hæfum kennurum aukið verulega, meðal annars með alþjóðlegri samvinnu um kennaramenntun í þróunarlöndum, einkum þeim sem eru skemmst á veg komin og smáeyríkjum.