Tryggja öllum aðgang að öruggri og sjálfbærri orku á viðráðanlegu verði.     —

Nú þegar júlímánuður er genginn í garð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 7 – sjálfbær orka. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Sjálfbær orka

Heimsbyggðin öll mjakast í rétta átt við að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö um sjálfbæra orku. Þrátt fyrir það hefur vinnan ekki gengið nógu hratt fyrir sig. Ekki stefnir í að það takist að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö fyrir árið 2030 eins og reynt er að vinna að. Framfaraskref hafa verið stíginn við að bæta orkunýtingu og auka aðgang að rafmagni.

Á hinn bóginn eru milljónir manna um alla heim sem enn skortir grunnþjónustu á svii sjálfbærrar orku. Einnig hafa framfarir staðið í stað í heilnæmari eldunartækni og eldsneyti til matseldar. Það hefur sérstaklega áhrif á heilsu milljarða kvenna og barna um heim allan.

Kórónuveirufaraldurinn (COVID-19) undirstrikar hina brýnu þörf sem er fyrir örugga orku og á viðráðanlegu verði. Ódýr orka gerir sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnanunum kleift að sinna sjúklingum sem til þeirra leita. Hún er nauðsynleg fyrir samfélög til að dæla þangað hreinu vatni.

Tryggur aðgangur að orku gegn vægu gjaldi gerir líka samfélögum kleift að nálgast greinagóðar upplýsingar. Síðast en ekki síst er orka nauðsynleg fyrir fjarnám barna vegna lokunar skóla í heimsfaraldri kórónuveirunnar.

Á sama tíma mun heimsfaraldurinn óneitanlega hindra viðleitni til að ná tilsettum heimsmarkmiðum um sjálfbæra orku og þróun. Ljóst er að truflanir í framboðskeðjum geta valdið ómældu tjóni í þjónustu orkuveitna. Samhliða getur tekjumissir takmarkað ráðrúm fólks og neytenda til að borga fyrir slíka þjónustu. Aukin heldur er hríðfallandi olíuverð líklegt til að standa í vegi fyrir því að endurnýjanlegir orkugjafar hasli sér enn frekar völl.

Skortur á rafmagni er í auknum mæli að finna í Afríku sunnan Sahara

Hlutfall heildarfjölda mannkyns sem hefur aðgang að rafmagni jókst úr 83% árið 2010 í 90% árið 2018. Það þýðir að meira en 1 milljarður manna fékk þessa brýnu þjónustu. Engu að síður voru 789 milljónir manna árið 2018, þar af var 85%  af þeim fjölda staðsettur í sveitum, sem bjuggu við skort á rafmagni. Suður-Ameríka, ríki Karíbahafs og austur og suðaustur Asía gengu í gegnum miklar framfarir á þessu sviði.

Þær framfarir fólu í sér rúmlega umfram 98% aðgang árið 2018 að rafmagni. Vöntun á rafmagni er í auknum mæli að finna í Afríku sunnan Sahara. Þar líða 548 milljónir manna eða 53% mannfjöldans fyrir skort af því tagi. 

Kórónuveirufaraldurinn (COVID-19) undirstrikar hversu brýnt það er að hafa aðgang að öruggu og ódýru rafmagni. Rannsókn sem gerð var í sex Afríku- og Asíuríkjum leiddi í ljós að fjórðungur heilbrigðisstofnana sem rannsóknin tók til bjuggu við rafmagnsskort og vöntun á aðgangi að rafmagni. Annar fjórðungur bjó við óreglubundnar truflarnir á slíkum aðgangi. Það ástand hafðme áhrif á grunnheilbrigðisþjónustu. Þessi sári skortur hamlar viðbrögðum heilbrigðiskerfa hvarvetna í heiminum við kórónuveirufaraldrinum.

Til að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö um almennan aðgang að rafmagni fyrir árið 2030 verður árlegt umfang rafvæðingar í heiminum að aukast frá núverandi (2018) 0,82% upp í 0,87% á árabilinu 2019-2030. En samkvæmt því umfangi framþróunar sem var fyrir árið 2018 og á því sama ári 2018 má reikna með að 620 milljónir manna muni enn skorta aðgang að rafmagni árið 2030. Hitt er annað mál að þessi forspá hvorki gerir ráð fyrir né tekur mið af erfiðleikum vegna heimsfaraldursins kórónuveirunnar.

Hæg framþróun í hreinum lausnum í matseld setur heilsu næstum 3 milljarða manna í hættu

Aðgangur að hreinni eldunartækni og hreinu eldsneyti til matseldar jókst úr 56% af heildarfjölda mannkyns árið 2010 upp í 60% árið 2015 og 63% árið 2018. Rétt um 2,8 milljarður manna eru án slíks aðgangs að hreinum orkulausnum við matseld. Sá mikli fjöldi hefur verið um það bil óbreyttur síðustu tvo áratugi.

En lofsverðar umbætur hafa átt sér stað á ýmsum svæðum í Asíu. Á hinn bóginn hefur aukning í mannfjölda í Afríku sunnan Sahara á árabilinu 2014 til 2018 vegið upp á móti aukningu í aðgangi að hreinum lausnum við matseld.

Aukning mannfjölda þar hefur verið um að meðaltali 18 milljónir manna á hverju ári sem liðmeð hefur á þessu sama tímabili. Hæg framþróun í slíkum hreinum úrlausnum við matseld hefur mikla þýðingu fyrir þjóðir og ríki heims. Það hefur síðan áhrif á heilsu manna og það hefur líka áhrif á umhverfið.

Við núverandi og áætlaða stefnumótun munu 2,3 milljarður manna vera án aðgangs að hreinum lausnum við matseld fyrir árið 2030. Þetta þýðir að næstum þriðjungur heildarfjölda mannkyns, sem verða einkum konur og börn, munu áfram stríða við skaðvænlega loftmengun í híbýlum sínum.

Aukinn skriður í notkun á endurnýjanlegum orkugjöfum er nauðsynleg til að ná langtíma markmiðum í loftslagsmálum

Mesta aukningin í notkun á endurnýjanlegri orku kemur frá raforku. Aukning í bæði nútímalegum og endurnýjanlegum orkugjöfum í öllum geirum verður nauðsynleg til að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö um sjálfbæra þróun og orku. Það mun krefjast umtalsverðrar aukningar á hlutfalli þeirra endurnýjanlegu orkugjafa sem eru í notkun til þess að heimsmarkmið SÞ númer sjö gangi eftir.

Afríka sunnan Sahara hafði hæsta hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í heildarorkunotkun árið 2017. Það gerðist þrátt fyrir að 85% hlutfall af því magni stafaðme af notkun á hefðbundnum lífrænum massa. Suður-Ameríka og ríki Karíbahafs höfðu hæsta hlutfall á nútímalegum og endurnýjanlegum orkugjöfum á meðal allra svæða heimsins.

Ástæða þessa er mikil notkun á vatnsaflsorku. En líka hin mikla notkun á nútímalegri og lífrænni orku á öllum sviðum samfélaga umrædds heimshluta og ríkja Karíbahafsins.

Umbætur í orkunýtingu virðast ekki stefna að því að ná tilsettu heimsmarkmiði SÞ númer sjö – en þær umbætur eru lykill að minnkun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda 

(Ljósmynd hér að ofan er frá vatnsaflsvirkjun).

Umbætur í orkunotkun leika lykilhlutverk í loftslagsmarkmiðum ríkja og annarra þáttakenda um allan heim sem kennd eru við Parísarsamkomulagið um loftslagsmál. Samkvæmt Parísarsamkomulaginu er stefnt að því að gera heiminn kolefnishlutlausan árið 2050.

En mikilsverðar umbætur í orkunotkun gera það kleift að takmarka útblástur gróðurhúsalofttegunda. Hið síðastnefnda er liður í því að ná tilsettu markmiði Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál og kolefnishlutleysi.

Hér skulu tilgreindar nokkrar staðreyndir sem skírskota sameiginlega til heimsmarkmiðs SÞ númer sjö um sjálfbæra orku og umrædds Parísarsamkomulaginu:

• 13% heildarfjölda mannkyns skortir enn aðgang að nútímalegu rafmagni.
• 3 milljarður manna þurfa að treysta á eldivið, kol, viðarkol, eða affall af skepnum til eldunar og fyrir hita.
• Orka er meginorsök loftslagsbreytinga sem nemur um það bil 60% heildarmagns gróðurhúsalofttegunda. 
• Loftmengun innandyra vegna eldfimrar orku til matseldar olli 4,3 milljónum andláta árið 2012, þar með talið eru konur og stúlkur í hópi sex af hverjum tíu hinna látnu.
• Árið 2016 jókst hlutfall endurnýjanlegrar orku mest frá árinu 2012, sem telst að magni hafa farið upp um 0,24% og náði næstum 17,5% vegna hraðfara aukningar í notkun á vatnsorku, vindorku og sólarorku. 

Aukning í alþjóðlegri fjármögnun vegna endurnýjanlegrar orkugjafa lofar góðu, en einungis lítill hluti af fjármögnunni berst til fátækustu ríkja heims

Alþjóðleg og opinber þróunaraðstoð til stuðnings hreinna og endurnýjanlegra orkugjafa náðme 21,4 milljarði bandaríkjadala árið 2017. Þetta er 13% meiri aukning en var árið 2016 og tvöfalt það hlutfall miðað við árið 2010. Fjárfesting í verkefnum tengdum vatnsafli nam 46% af falli ársins 2017, næst kom fjárfesting í sólarorku (7%) og jarðhitaorku (6%).

Á meðan að framþróunin vekur upp vonir náðme einungis 12% þess fjárstreymis til allra fátækustu þróunarrríkjanna Þau sitja aftarlega á merinni við að uppfylla tilsett heimsmarkmið sjö um sjálfbæra orku. En gagngerar ráðstafanir þarf til að tryggja það að fjármögnun berist til þeirra ríkja þar sem skórinn kreppir einna mest að.

Fjármagnsstreymi til þróunarlanda vegna endurnýjanlegra orkugjafa er að aukast. Árið 2017 voru það 21,4 milljarður bandaríkjadala. En aðeins 12% rennur til allra fátækustu ríkja heims.

Þróunaráætlun SÞ (UNDP) vinnur að heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun samkvæmt því sem kallað er ,,Signature solutions“ (það sem kalla mætti á ísl. ,,Lykilúrlausnir“) sem fela í sér aðgang að hreinni og ódýrri orku. Verkefni UNDP sem eru á sviði náttúru, lofslags og orku ná til 137 ríkja í heiminum. En heimsmarkmið sjö um sjálfbæra orku lýtur að þremur meginatriðum á heimsvísu:

• Tryggja fullan og óslitin aðgang að ódýrri, öruggri og nútímalegri þjónustu orkuveitna.
• Auka umtalsvert hlut endurnýjanlegrar orku í samsetningu á orku. 
• Tvöfalda hlutfall orkunýtni. 

Áhrif COVID-19

Skortur á aðgangi að orku hefur þá þegar valdið erfiðleikum við að hefta útbreiðslu kórónuveirufaraldursins (COVID-19). Orka leikur lykilhlutverk í því að koma í veg fyrir sjúkdóma og í baráttunni við faraldurinn. Orka veitir heilbrigðisstofnunum þjónustu og skapar framboð á vatni fyrir nauðsynlegt hreinlæti. Eins er orka mikilvæg vegna nauðsynlegra fjarskipta og vegna upplýsingatækni. Þannig má tengja fólk saman um leið og reglan um nálægðarfjarlægð er höfð í heiðri.  

Í Afríku sunnan Sahara er áætlað að einungis 28% af heilbrigðisþjónustu þar hafi aðgang að öruggu rafmagni. En orka er bráðnauðsynleg til að fólk sé tengt heimavið. Orka er líka nauðsynleg til að starfrækja áfram sjúkrahús með þeim tækjum sem eru ætluð til að bjarga mannslífum. Ef sjúkrahús og einstök samfélög hafa ekki aðgang að orku mun það geta valdið enn meiri mannlegum hamförum. Einnig gæti skortur á orku seinkað til mikilla muna almennri endurreisn á heimsvísu.

Sérstakur erindreki aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um ,,sjálfbæra orku handa öllum“ (e. Sustainable Energy for All sem á ensku er skammstafað SEforALL) lýsir þremur leiðum til að bregðast við neyðarástandi vegna kórónuveirufaraldursins:

• Forgangsraða orkulausnum til að reka heilbrigðisstofnanir og veita aðstoð til bráðaveikra.
• Viðhalda tengingu við neytendur í vanda.  
• Auka trygga, ótruflaða og fullnægjandi orku til undirbúnings fyrir enn meiri sjálfbærni í efnahagsviðreisn sem siglir í kjölfarið. 

Staðan á Íslandi

Það er deginum ljósara að staða Íslands er afar sterk þegar um er að ræða sjálfbæra orku. Grein Katrínar Jakobsdóttur núverandi forsætisráðherra í Fréttablaðinu (miðvikudag 9. júní 2021) fjallar einmitt um það efni:

Þær góðu fréttir bárust … að hlut­deild endur­nýjan­legra orku­gjafa í sam­göngum hefði á árinu 2020 náð 11,4%. Þar með hefur mark­mið stjórn­valda um 10% hlut­deild endur­nýjan­legra orku­gjafa í sam­göngum fyrir árið 2020 verið náð og gott betur en það. Mark­mið sem sett var fram í þings­ályktun sem sam­þykkt var á Al­þingi fyrir réttum tíu árum markaði tíma­mót og var fyrsta mark­mið stjórn­valda í orku­skiptum í sam­göngum. En þar var sett fram sú sýn að stefna ætti að orku­skiptum í sam­göngum og leysa ætti jarð­efna­elds­neyti af hólmi með inn­lendum endur­nýjan­legum orku­gjöfum.

Helstu áskoranir hér á landi:

• Tryggja orkuöryggi í landinu með því að tryggja jafnvægi framboðs og eftirspurnar á raforkumarkaði.
• Auka hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa með orkuskiptum í lofti, láði og legi.
• Jafna orkukostnað vegna dreifingar raforku og húshitunar á landsvísu.
• Tryggja lágmarkskröfur um afhendingaröryggi raforku um land allt.

Bæði margar stórar áskoranir og mörg tækifæri snúa að orkumálum í heiminum í dag. Almenn lífsgæði, byggðafesta, samfélagslegt jafnræði og framþróun atvinnulífsins eru órjúfanlega tengd aðgengi fólks að orku. Af þessum sökum er framboð hreinnar og sjálfbærrar orku mikilvæg öllum þjóðum þegar litið er til framtíðar.

Það er alkunna að staða Íslands í orkumálum er einstök. Langstærsti hluti þeirrar orku sem notuð er í landinu er endurnýjanleg, umhverfisvæn orka. Einungis er ein starfsemi á Íslandi sem enn er knúin jarðefnaeldsneyti. Sú starfsemi sem á eftir að undirgangast orkuskipti eru samgöngur í lofti, á láði og á legi.

Forgangsatriði í stefnu íslenskra stjórnvalda er að tryggja bæði orku- og afhendingaröryggi raforku á landsvísu. Jafnframt er í forgangi að stuðla að jöfnun orkukostnaðar milli landssvæða og landshluta.

Hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku

Árið 2016 var hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa á Íslandi næstum 73%. Öll raforka eða því sem næst (99,9%) er framleidd með endurnýjanlegum orkugjöfum, hvort sem um er að ræða vatnsafl, jarðhita eða vindorku. Bæði jarðhiti og raforka eru nýtt til húshitunar í nær öllum byggingum á Íslandi (99%). Á alþjóðavettvangi sker Ísland sig úr að þessu leyti.

Íslensk stjórnvöld hafa stutt við hitaveituvæðingu undanfarna áratugi með stofnstyrkjum til nýrra hitaveitna og styrkjum til jarðhitaleitar. Skýr áhersla stjórnvalda hefur verið í þá veru að draga úr rafhitun húsnæðis.

Bæði samgöngur á landi og siglingar á sjó eru enn að langmestu leyti knúnar jarðefnaeldsneyti. Skattaívilnunum hefur verið beitt af hálfu stjórnvalda í því skyni að hvetja til kaupa á bifreiðum sem nýta endurnýjanlegt eldsneyti.

Um er að ræða endurnýjanlegt eldsneyti eins og rafmagn, vetni, lífeldsneyti, metan og metanól. Orkusjóður fyrir tilstuðlan stjórnvalda hefur úthlutað styrkjum til að setja upp hleðslustöðvar fyrir rafmagnsbíla.

Orkuskipti á föstu landi eru því komin vel á veg. Það sést best á því að fjöldi vistvænna ökutækja eykst hratt um þessar mundir. Þar með hefur tekist að auka hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í rúm níu prósent fyrir árið 2018.

Orkuskipti í skipaflota landsmanna eru enn skammt á veg komin. Ljóst er að þróun og notkun á umhverfisvænum orkugjöfum fyrir siglingar hefur verið hæg. Hins vegar standa vonir til þess að skipaflotinn nýti í meira mæli þá endurnýjanlegu orkukosti sem standa nú til boða.

Í samræmi við stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er stefnt að svartolíubanni innan íslenskrar landhelgi. Bæði raf- og varmaorkan er ódýr á Íslandi í samanburði við önnur lönd. Við hér á landi greiðum lægra hlutfall af tekjum okkar fyrir þessa orkugjafa en tíðkast í öðrum Evrópuríkjum.

Aðgangur að endurnýjanlegri orku

Heildstæða orkustefnu þarf og til lengri tíma litið til að ná markmiðum stjórnvalda um orkuöryggi. Stefnumótun um orkuöryggi þarf að byggjast á áætlaðri orkuþörf til langs tíma litið. Hún þarf að taka mið af stefnu stjórnvalda, til að mynda um orkuskipti, og því hvernig megi tryggja raforkuframboð bæði fyrir almenning og atvinnulíf.

Það þarf að treysta betur í sessi flutnings- og dreifikerfi raforku og tengja betur við ýmis lykilsvæði. Samhliða þarf að skoða að hve miklu leyti nýta megi jarðstrengi með hagkvæmum hætti. Einnig þarf að bæta málsmeðferð ákvarðana sem tengjast framkvæmdum í flutningskerfinu.

Álag á flutningskerfi Landsnets og dreifiveitur hefur aukist jafnt og þétt. Það hefur leitt til vaxandi rekstraráhættu. Þetta veldur því líka að minni tækifæri eru til nýrrar atvinnuuppbyggingar á landsvísu.

Bæði hinum fyrirvaralausu rekstrartruflunum og líka straumleysismínútum hefur fjölgað. Við núverandi flutningskerfi raforku er orkuöryggi nokkuð mismunandi eftir landsvæðum. Þannig hefur afhendingaröryggi verið einna lakast á Vestfjörðum og Norðausturlandi. En átak hefur verið gert í að bæta aðgengi að þriggja fasa rafmagni í dreifbýli.

Allir landsmenn hafa aðgengi að rafmagni í híbýlum sínum. Í alþjóðlegum samanburðme er verð til almennings lágt. Þetta á sérstaklega við um verð á orku til húshitunar. Það hefur verið stefna stjórnvalda um langa hríð að jafna orkuverð heimila. Annars vegar er orkuverð heimila hærra hjá þeim sem ekki hafa aðgang að jarðvarmaveitum til húshitunar. Hins vegar er það líka hærra hjá þeim sem búa á strjálbýlum svæðum þar sem dreifikostnaður rafmagns er hærri en í þéttbýli.

Umræddur verðmunur hefur verið brúaður að hluta til með niðurgreiðslum frá hinu opinbera. Sveitarfélög á svo kölluðum köldum svæðum leita núorðið gjarnan að heitu vatni til að nota til upphitunar.

En reynsla undanfarinna ára gefur ákveðið tilefni til bjartsýni um að hlutur jarðhita muni enn frekar aukast. Fyrir vikið mun rafhitun dragast saman og það með tilheyrandi sparnaði í verði.

Aukin orkunýtni

Tækniframfarir hafa gert það mögulegt að árleg meðaltalsnotkun heimila á rafmagni hefur lækkað frá úr 4,9 MWh árið 2009 niður í 4,37 MWh árið 2017. Þetta kemur fram í raforkuspá orkuspárnefndar. Spálíkanið áætlar að orkunotkun hvers heimilis muni minnka niður í 4 MWh á næstu árum. Helstu skýringar á minnkandi raforkunotkun á heimilum eru sparneytnir ljósgjafar og heimilistæki.

En á móti kemur að tækjum á heimilum hefur fjölgað. Hins vegar eru flestar nýjar tækjategundir orkugrannar. Mikil orkunotkun á hvern bandaríkjadal af landsframleiðslu er fyrir hendi hérlendis.

Skýringarnar eru annars vegar hátt hlutfall orkuframleiðslu hérlendis sem fer til stóriðju (80%), og hins vegar fámenni þjóðarinnar. Stjórnvöld hafa beitt sér fyrir aukinni orkunýtni. Til dæmis er það unnið með starfsemi Orkuseturs sem veitir almenningi ráðgjöf um orkusparnað.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Sjálfbær orka er lykilþáttur í því að gera matvælaframleiðslu sjálfbæra og Ísland hefur nýtt sjálfbæra orku í matvælaframleiðslu í áratugi með góðum árangri.

Þessi ummæli eru höfð eftir Guðlaugi Þór Þórðarsyni utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra á ráðherrafundi SÞ þann 24. júní s.l. (2021) um eflingu heimsmarkmiðs sjö um sjálfbæra orku. Umfjöllun utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra voru og eru heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun í tengslum við orkuskipti.

Á sviði þess háttar orkuskipta þarf að leggja afar mikla áherslu á jafnræðme ríkja, þjóða og samfélaga. Umræddur ráðherrafundur SÞ var haldin sem hluti af undirbúningi fyrir leiðtogafund SÞ um orkumál í september á sama ári.   

Ísland hefur tekið að sér hlutverk heimserindreka í tengslum við ofangreindan leiðtogafund um orkumál. Hlutverk heimserindreka felur í sér að vekja athygli á og þrýsta fram aðgerðir sem miða að því að ná heimsmarkmiði SÞ númer sjö um sjálfbæra orku. Ísland hefur gefið kost á sér sem heimserindreki sem Ísland sinnir nú.

Áhersla íslenskra stjórnvalda í samvinnu við hagaðila er efling heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun í tengslum við orkuskipti. Eins og áður kemur fram þurfa orkuskipti í heiminum að vera framkvæmd með bæði réttlæti og jafnræði að leiðarljósi. 

Ísland hefur nú sem heimserindreki lagt áherslu á mikilvægi endurnýjanlegrar orku. Hið síðastnefnda ber að nýta í blárri og grænni matvælaframleiðslu og -vinnslu. Einnig ber að nýta endurnýjanlega orku í samspili sjálfbærrar orku og hringrásarhagkerfisins. Síðast en ekki síst er samspil jafnréttis og endurnýjanlegrar orku afar brýnt og mikilvægt. Allt eru þetta svið þar sem íslensk fyrirtæki, hagaðilar og stofnanir búa yfir mikilsverðri þekkingu, reynslu og notkun á grænum lausnum.

Fyrir tilstilli íslenskra stjórnvalda erum við framarlega á sviði jarðvarmanýtingar til upphitunar og raforkuframleiðslu. Á Íslandi er starfræktur Jarðhitaskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Jarðhitaskóli SÞ miðlar tækniþekkingu til fagfólks frá þróunarríkjum. Sú kennsla er mikilvægur þáttur í alþjóðlegu samstarfi um sjálfbæra orku.

Einnig veitir Ísland framlög til ýmissa stofnana og sjóða. Þeir koma með ýmsum hætti að orkuverkefnum í fátækari ríkjum heimsins. Hér má nefna stuðning Íslands við orkusjóð Alþjóðabankans (ESMAP). Frá því sá stuðningur hófst hafa fjárfestingar Alþjóðabankans í jarðhita aukist umtalsvert.

Tengt við samstarfið innan ESMAP veitir Ísland líka stuðning í formi tæknilegrar ráðgjafar til jarðhitaverkefna Alþjóðabankans. Framlag frá Íslandi sem er eyrnamerkt til ESMAP er fyrir starf sem varðar nýtingu vatnsafls í þágu einstakra þróunarríkja. Ísland býr yfir víðtækri þekkingu á því sviði sem nýst getur víða um heim.

Einnig á Ísland í tvíhliða samstarfi við ríki í austurhluta Afríku á sviði endurnýjanlegrar orku. Þannig hefur Ísland áhrif á alþjóðavettvangi bæði í krafti sérþekkingar og mikillar reynslu í nýtingu endurnýjanlegrar orku. Þau áhrif ná langt umfram stærð og mannfjölda Íslands.

Jafnframt má nefna sem dæmi að íslensk stjórnvöld veita framlög til alþjóðlegra samtaka um ,,sjálfbæra orku fyrir alla“(SEforALL), sem minnst er á hér að ofan, og til Alþjóðastofnunar fyrir endurnýjanlega orku (IRENA).

Íslensk stjórnvöld hafa á síðustu árum veitt samþættingu á kynjasjónarmiðum sérstaka athygli í umhverfis- og loftslagsmálum. Stjórnvöld leggja sig fram við að styðja við sértækar aðgerðir til að efla stöðu kvenna innan þessa málaflokks. Sérstaklega hafa þau stutt við fyrrnefndan samstarfsvettvang alþjóðlega samtaka um ,,sjálfbæra orku fyrir alla“ eða SEforALL.

Starfið á vettvangi SEforALL er ætlað til að stuðla að kynjajafnrétti. Lögð er áherslu á mikla samfélagsþátttöku. Einnig er rík áhersla á valdeflingu kvenna um alla heim í orkugeiranum.

Þeir sem hafa tekið þátt í myndun þessa samstarfsvettvangs SEforALL af hálfu innlendra aðila eru: Landsvirkjun, Orkuveitan og Jafnréttisskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Jafnframt styður Ísland verkefni sem leitt er af skrifstofu Umhverfisstofnunar SÞ í Naíróbí í Kenía. Það starf miðar að því að virkja afrískar konur og tengslanet kvenna sem vinna frumkvöðlastarf á sviði sjálfbærrar orku (e. Africa Women Energy Entrepreneur Framework).

Undirmarkmið:

7.1 Eigi síðar en árið 2030 verði nútímaleg og áreiðanleg orkuþjónusta í boði alls staðar í heiminum á viðráðanlegu verði.
7.2 Eigi síðar en árið 2030 hafi hlutfall endurnýjanlegrar orku af orkugjöfum heimsins aukist verulega.
7.3 Eigi síðar en árið 2030 verði orkunýting orðin helmingi betri.
7.a Eigi síðar en árið 2030 verði alþjóðleg samvinna aukin í því skyni að auðvelda aðgengi að rannsóknum og tækni á sviði umhverfisvænnar orku, meðal annars endurnýjanlegrar orku, orkunýtni og háþróaðs og hreins jarðefnaeldsneytis, og ýtt undir fjárfestingu í orkugrunnvirkjum og tækni á sviðme umhverfisvænnar orku.
7.b Eigi síðar en árið 2030 verði innviðir styrktir og tækni nýtt í því skyni að veita öllum í þróunarlöndum, einkum þeim sem eru skemmst á veg komin, smáeyríkjum og landluktum þróunarlöndum, nútímalega og sjálfbæra orkuþjónustu í samræmi við áætlanir hvers og eins í þeim efnum.

Heimildir:

Orkustofnun

— SDG Indicators (un.org)

Orkusetur – Rangárvöllum, 603 Akureyri, Sími: 569 6085 – Netfang: sif@os.is

Heimsmarkmið | Forsíða (heimsmarkmidin.is)

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi stendur fyrir námskeiði fyrir grunnskólakennara um Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Námskeiðið verður haldið 12. ágúst næstkomandi í Salaskóla í Kópavogi frá kl. 9-15. Námskeiðsgjald er kr. 5.000 (hægt er að sækja um styrk frá KÍ). Skráning sendist á kristrun@un.is.

Á námskeiðinu verður farið í merkingu og markmið heimsmarkmiðanna og hvernig þau eru hugsuð út frá kennslu grunnskólabarna. Þátttakendur á námskeiðinu fá í hendur tæki og tól til að nýta með markvissum hætti.

Kennari á námskeiðinu er Eva Harðardóttir sem býr yfir mikilli þekkingu á Heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og hefur m.a. byggt námskeið sín á þeim grunni. Eva er uppeldis- og menntunarfræðingur og stundar doktorsnám við Háskóla Íslands. Rannsóknaráhersla hennar í doktorsnámi snýr að ungu flóttafólki og alþjóðlegri borgaravitund. Eva hefur starfað sem aðjúnkt við Menntavísindasvið Háskóla Íslands og hefur kennt fjölmörg námskeið m.a. um lýðræði, mannréttindi og borgaravitund ungs fólks. Eva hefur starfað sem menntunarsérfræðingur í Malaví á vegum UNICEF frá 2013-2016.

Valdeflandi líf, viðnámsþróttur þjóða!

Uppbygging og stjórnsýsla UNDP

Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna (UNDP) spannar hnattrænt net þeirra ótalmörgu þróunaráætlana sem unnið er að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna (SÞ). Fyrir ekki margt löngu kom út myndskreyttur bæklingur þýddur úr sænsku á íslensku um UNDP (United Nations Development Programme). Bæklingurinn ber heitið Verður heimurinn betri? Fróðleikur um þróunina í heiminum og hann er núna í sjöundu útgáfu á íslensku. Þróunaráætlun SÞ er íslenska heiti  stofnunarinnar UNDP (hér verður notast við þessa ensku skammstöfun UNDP).

Starfsemi UNDP beinist að því að þróa og umbreyta samfélögum um alla heim. Það er meðal annars gert með því að tengja lönd við þekkingu og úrræðme sem lúta að því að skapa fólki betra líf. Stofnunin teygir anga sína til 170 ríkja og svæða. Hún styður eigin úrlausnir ríkja í áskorunum tengdum þróunarmálum. Einnig styður hún þjóðir og svæðme í að finna skilvirk og nauðsynleg úrræðme sem geta eflt samfélagsþróun til aukinnar farsældar þeirra. Eins aðstoðar hún við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna (SÞ) um sjálfbæra þróun. Aðaláhersla stofnunarinnar er á þrjú málefnasvið:

– sjálfbæra þróun;
– lýðræði og frið;
– loftslags- og neyðarviðbrögð.

Eitt af mikilsverðum verkefnum UNDP er að vinna að umbótum á lögum um útilokun. Jöfnum höndum vinnur stofnunin líka að því að móta og hrinda í framkvæmd opinberri stefnumótun á sviðme kynjajafnréttis og valdeflingar kvenna. Það hefur þann augljósa tilgang að uppfylla heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun eins og raunar önnur vinna stofnunarinnar. Hún liðsinnir ríkisstjórnum við að greina og takast á við kynjasjónarhorn þróunarmála. Slíkt er unnið með aðstoð sérfræðinga í kynjajafnrétti og það á eftirfarandi málefnasviðum:

• baráttu gegn fátækt;
• baráttu fyrir auknum mannréttindum;
• almennri stefnumótun;
• loftslagsmálum; og
• kreppum af hvað toga sem er.

Áskoranir og úrlausnir þróunarmála

Vinna UNDP miðast við þarfir aðildarríkjanna eins og við á í hverju tilviki fyrir sig. Haldin eru í heiðri þríþætt ferli á vettvangi þróunarmála. Reynslan er sú að þessi þrjú ferli á sviði þróunarmála er oft að finna innan eins sama og landsins eða ríkisins. En vinna á sviði þróunarmála krefst þess að klæðskerasniðinna lausna sé leitað. Þær úrlausnir geta unnið á sértækum vandamálum og hindrunum innan viðkomandi ríkja. Til grundvallar hinna þriggja áskorana í þróunarmálum liggja ýmis kjarnaatriðme sem lúta að enn frekari þróun innan aðildarríkja. Á meðal þessara atriða er annars vegar nauðsyn þess að auka kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna og stúlkna og hins vegar mannréttindi og verndun þeirra sem er tengt hinu fyrra atriði. Undir þessar áskoranir í þróunarmálum falla þrjú markmið sem stofnunin vinnur staðfastlega að:

Markmið 1: Útrýming fátæktar af hvaða toga sem hún fyrirfinnst.
Bæðme umfang breytinga og hinar bráðu breytingar gera nauðsynlegar ákveðnar og samhæfðar aðgerðir margra aðila og það á ólíkum sviðum. Allt er það starf unnið til að útrýma fátækt af öllu því tagi hún finnst.

Markmið 2: Auknar kerfisbreytingar í átt til sjálfbærar þróunar.
Stofnunin styður ríki í því að hraða kerfisbreytingum. Þannig er reynt að takast á við ójöfnuð og útilokun innan aðildarríkjanna. Einnig eiga sér stað umskipti á sviðme þróunar í átt til kolefnishlutleysis. Jafnframt á sér stað uppbygging á sjálfvirkara stjórnvaldi innan ríkjanna. Þannig má bregðast við risavöxnum breytingum. Hinar síðastnefndu eru til að mynda hnattvæðing, borgarmyndun og tæknilegar og lýðfræðilegar breytingar í samfélögum.

Markmið 3: Byggja upp viðnámsþrótt til að spyrna við kreppum og ýmis konar erfiðleikum í samfélögum.
Stofnunin stuðlar að sjálfbærri þróun með því að styrkja viðnámsþrótt ríkisstjórna. Þannig geta ríkisstjórnir aðildarlandanna gripið til aðgerða til að stjórna áhættum, hindra áföll og ýmsar aðsteðjandi kreppur. Ríkisstjórnir geta líka með aðstoð stofnunarinnar brugðist við kreppum og áföllum. Í kjölfarið er hægt að endurheimta stöðugleika innan ríkja og samfélaga. Einnig er unnið með samhæfðum aðgerðum gegn þeim orsökum sem búa að baki kreppa og áfalla sem raungerast. Sú samhæfingarvinna er unnin á milli annars vegar stofnunarinnar og hins vegar ríkisvalds einstakra aðildarlanda sem líka njóta trausts hennar. Einnig felur vinna stofnunarinnar með aðildarríkjunum í sér ríka áherslu á kynjajafnrétti, valdeflingu kvenna og stúlkna, auk þess að koma til móts við þarfir viðkvæmra hópa. Þannig er tryggt að engin er skilin útundan (e. ,,No One is Left Behind”).

Til að uppfylla heimsmarkmiðin og til enn frekari velgengni í þróunarmálum beitir UNDP sex þverfaglegum aðferðum sem ganga undir heitinu ,,Signature Solutions”. Þær þverfaglegu aðferðir kenndar við ,,Signature Solutions” eru eftirfarandi:

– að koma í veg fyrir að fólk steypist niður í fátækt.
– stýring og stjórnun fyrir friðsamleg, réttlát og samhæfð samfélög.
– hindrun á kreppum og aukinn viðnámsþróttur samfélaga.
– umhverfismál: úrlausnir í þróun sem byggjast á aðlögun að náttúrunni.
– hrein, ódýr orka.
– valdefling kvenna og kynjajafnrétti.

Varðveisluaðili heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun

UNDP hjálpar ríkjum að fá og nýta þróunaraðstoð með árangursríkum hætti. Þannig leikur stofnunin lykilhlutverk í framfylgd á heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun. Stofnunin ræður yfir neti sérfræðinga sem spannar um 165 ríki og 40 sjóði SÞ. Auk þess nær þetta net til sérstakra stofnana og annarra úrræða sem vinna að heimsmarkmiðunum. Heimsmarkmiðin og eftirlit með framfylgd þeirra er unnin í því skyni að auka skilvirkni og árangur sjálfbærrar þróunar fyrir öll ríki heims.

UNDP gegnir mikilvægu hlutverki í almennri og sértækri ráðgjöf til aðildarríkjanna. Sú ráðgjöf heldur mjög á lofti heimsmarkmiðunum um sjálfbæra þróun. Stofnunin leitast við að gera ríkjum kleift að forgangsraða heimsmarkmiðunum í allri stefnumótun sinni. Hún gegnir veigamiklu hlutverki í samhæfingu innan SÞ og á meðal aðildarríkja samtakanna. Hún sinnir þátttöku í 66 ,,allir fyrir einn”-verkefnum. Þau ,,allir fyrir einn“-verkefni gera ríkjum kleift að vinna starf sitt með samhæfðum hætti og á skilvirkan og árangursríkan hátt. Starfið er unnið með því að minnka umsýslukostnað, takmarka tvíverknað og efla sameiginlegt átak og samtengd verkefni.

Vinna UNDP snýr líka að sameiginlegum verkefnum í þróunarmálum á vettvangi ECOSOC (Efnahags- og félagsmálaráðs SÞ) og á vegum sjálfs allsherjarþings SÞ. Hin árvissa Þróunarskýrsla SÞ (Human Development Report) er sjálfstæð greinagerð af hálfu stofnunarinnar um stöðu einstakra aðildarlanda á sviðme þróunar. Umrædd skýrsla skoðar þau hnattrænu sjónarmið sem lúta beinlínis að ýmsum lykilatriðum í þróun aðildarríkjanna. Jafnframt leggur þróunarskýrslan grundvöll að mælikvörðum, nýstárlegri greiningu og oft á tíðum umdeildum ráðleggingum um stefnumótun ríkjanna. Þær ráðleggingar byggjast á greinagóðri sérþekkingu sem stofnunin lætur aðildarríkjunum í té. Þannig vinnur hún í takti við það leiðarstef að um verði að ræða ferli þróunar í átt til aukinnar farsældar hjá viðkomandi ríkjum. Það þróunarferli ríkjanna stefnir að því marki að fjölga valkostum þegna aðildarríkjanna og athafnafrelsi til orðs, æðis og verka. Ráðgjöf stofnunarinnar beinist því ekki einungis að því að auka þjóðartekjur hinna sömu aðildarríkja. En höfundar þróunarskýrslunnar eru sjálfstætt teymi sérfræðinga. Á meðal þeirra er að finna hnattrætt net leiðtoga í háskólasamfélaginu, sérfræðinga úr stjórnsýslu aðildarríkjanna og úr frjálsum félagasamtökum. Þessir sérfræðingar og leiðtogar koma að borðinu með upplýsingar, hugmyndir og bestu starfsaðaferðir.

UNDP vinnur að því að útrýma fátækt af öllu tagi og jafnframt útrýma hungursneyð. Stefnt er að því að tryggja að allt fólk á jörðinni geti náð markmiðum sínum með fullnægjandi hætti. Þannig geti fólk um alla heim notið sjálfsvirðingar sinnar. Manneskjur um alla heim fái að búa við jafnrétti. Slíkt muni raungerast í heilbrigðu og heilsueflandi umhverfi.

Leitast er við á vettvangi UNDP að vernda jörðina með sjálfbærri þróun og gegn niðurbroti náttúrunnar. Þannig er hægt á sjálfbæra hátt að stýra og stjórna auðlindum jarðar. Í þessu efni er reynt að grípa til brýnna aðgerða í loftslagsmálum. Það er í samræmi við heimsmarkmið 13 sem nefnist réttilega aðgerðir í loftslagsmálum. Starfið að framfylgd 13. heimsmarkmiðsins eins og allra heimsmarkmiðanna 17 talsins er unnið í því skyni að styðja þarfir núverandi og framtíðarkynslóða mannkyns. Stefnt er að því að allar manneskjur geti notið velsældar og hafi möguleika á góðu lífshlaupi. Það er lykilatriði í þessu samhengi að efnahagslegar, félagslegar og tæknilegar framfarir eigi sér stað í sátt við náttúruna. Efla ber frið og réttlæti sem stuðlar meðal annars að því að losa ríki og samfélög við ótta og ofbeldi. Engin sjálfbær þróun getur átt sér stað án friðar og engin friður verður án sjálfbærrar þróunar. Hið síðastnefnda stuðlar líka að aukinni hnattrænni samstöðu. Sérstakleg er reynt að bregðast við vanda hinna fátækustu jarðarbúa. Einblínt er á þarfir og hlutskipti þeirra sem allra verst eru settir. Það er gert með þátttöku allra ríkja, allra hluthafa og alls mannkyns.

Áhrif UNDP á síðustu árum eru til dæmis eftirfarandi:

• 31 milljón manna höfðu betri aðgang að þjónustu til að vinna gegn fátækt.
• 20 milljónir manna fengu aðgang að fjármálaþjónustu.
• Dregið var úr 256 milljón tonn af gróðurhúsalofttegundum.
• 1 milljarður bandaríkjadala fjárfestur í að styrkja viðbrögð við erfiðleikum og kreppum.

UNDP er ábyrg fyrir því að aðildarríki SÞ uppfylli heimsmarkmiðin um sjálfbæra þróun. Í sameiningu er þar um að ræða UNDS (kerfi SÞ um þróunaraðstoð), eða almenna þróunaraðstoð á vegum SÞ. Stjórnandi UNDP er líka varaframkvæmdastjóri SÞ. Sem slíkur hýsir stjórnandi UNDP kjarnahóp heimsmarkmiða SÞ (UNSDG) með þátttöku framkvæmdastjóra DESA (Deild efnahags- og félagsmála), FAO (Matvæla- og landbúnaðarstofnunin), ILO (Alþjóðavinnumálastofnunin), UNDP, UNFPA (Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna), UNHCR (Flóttamannastofnun SÞ), UNICEF (Barnahjálp SÞ), UN Women, WFP (Matvælaáætlun SÞ), WHO (Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin) og formann svæðisbundinna efnahagsnefnda sem breytist og hrókerast þeirra á milli. UNDP vinnur að heimsmarkmiðunum um sjálfbæra þróun með alþjóðlegum fjármálastofnunum, einkageiranum, frjálsum félagasamtökum, velgjörðarsendiherrum og öðrum stuðningsmönnum. Almennt vinnur stofnunin líka með ríkisstjórnum, öðrum stofnunum SÞ, íslamskri fjármögnun og rannsóknastofnunum.

Dæmi um starfsemi UNDP að málefnum friðar

Það að endir verði bundin á kynferðisofbeldi er grundvallaratriðme í vinnu UNDP. Sú barátta er líka hluti af heimsmarkmiðunum um sjálfbæra þróun. Það gildir við öll tækifæri og tilefni þar með talið þegar neyð ríkir einhvers staðar í heiminum. Stofnunin vinnur með aðildarríkjum við það að takast á við og hindra kynbundið ofbeldi (e. ,,Gender-based violence”=GBV) þar með talið aukningu á tíðni kynbundins ofbeldis í heimsfaraldri COVID-19. Árið 2020 veitti hún ráðgjöf um stefnumótun og stuðning við verkefni í fleira en 80 ríkjum. Sú stefnumótun fólst í því að lögfesta og þróa áfram þjóðaráætlanir til að koma í veg fyrir, bregðast við og veita sérsniðna aðhlynningu til handa fórnarlömbum kynferðisofbeldis. Undir þetta fellur líka það að landsskrifstofur UNDP framfylgja Spotlight Initiative sem er margra ára samstarf á milli Evrópusambandins og SÞ til að koma í veg fyrir kynferðisofbeldi og sem notar meðal annars myllumerkið #WifHer.

Ljósmynd af vefnum https://dam.media.un.org/

UNDP vinnur að því að umbreyta hagkerfum og þjóðfélögum í því skyni að skapa langtíma efnahagslega valdeflingu kvenna. Stofnunin starfar með ríkisstjórnum við að þróa fjárhagslega og félagslega stefnu sem eflir efnahagslegt öryggi kvenna, gerir umönnun að lykilþætti í efnahagslegri þróun og umbreytir félagsnormum í átt til kynjajafnréttis. Stofnunin starfar með ríkisstjórnum og héraðsstjórnum, einkageiranum og frjálsum félagasamtökum við að sinna umbótum á aðgreindum vinnumarkaðme. Jafnframt er unnið að því að bæta aðgengi kvenna að og stjórnun á grænum störfum, stafrænni miðlun og fjárhagslegum og ekki-fjárhagslegum verðmætum.

Heimsmarkmiðin um sjálfbæra þróun leggja áherslu á tengsl heilsu og þróunar. Heilsa knýr fram og er mælistika og afleiðing sjálfbærrar þróunar. UNDP vinnur að heilsuþáttum fátæktar, stjórnunar, loftslagsmála, kreppa, kyns, og margra annarra málefnasviða til að hjálpa ríkjum í því að ná framförum á sviði sjálfbærrar þróunar.

UNDP vinnur að samverkandi og árangursdrifinni stjórnun gegn HIV-faraldrinum og á sviðme almennrar lýðheilsu. Lagalegar hindranir, stefnumótun og regluverk verða enn þann dag í dag þess valdandi að minnka getu aðildarríkja til að bregðast við útbreiðslu alnæmis og öðrum heilsutengdum áskorunum í hinum ýmsu ríkjum heims. Stofnunin styður aðildarþjóðir í því að auka aðgang að réttargæslu vegna alnæmisfaraldursins og vegna heilsu og heilbrigðis þjóða. Hún styrkir með ráðgjöf marghliða stjórnun á smitlausum sjúkdómum (NCD) og fyrir tóbaksvörnum. Einnig sinnir hún sams konar ráðgjöf við að efla nýstárlega fjármögnun í baráttunni gegn alnæmi (HIV) og við heilsueflingu þjóða heims. Stofnunin vinnur að því að draga úr allsherjarójöfnuðme. Stofnunin vinnur að því að útrýma félagslegri einangrun sem talin er hafa neikvæð áhrif á heilsu og kynda undir faraldur. Heilbrigðiskerfi í mörgum ríkjum eru veikburða og stórgölluð. Stofnunin reynir eftir mætti að bæta úr þessum agnúum. Í ofanálag eru loftslagsbreytingar ógn við heilbrigðiskerfið. Loftslagsbreytingar munu geta eyðilagt innviðme ríkja. En líka geta þær einangrað samfélög frá heilbrigðisþjónustu og valdið útbreiðslu sjúkdóma. Stofnunin styður uppbyggingu ríkja á viðnámsþrótti bæði til að hindra og draga úr hættu á heilsukreppum og átökum. En líka við að þróa samhæfðari aðferð vegna heilsu fólks, dýra og umhverfis.

Verkefni UNDP á sviðme náttúru, loftslags og orku nær til 137 ríkja. Þau innihalda viðfangsefni sem með beinum hætti koma um það bil 86 milljónum manna til góða. Stuðningur stofnunarinnar við ríkisstjórnir beinist að því að koma á samhæfðu og grænni viðspyrnu og uppbyggingarstarfi með eftirfarandi hætti:

• byggja upp færni til að efla aðgang að sjálfbærri orku og lofslagi og stefnumótun og fjármögnun sem er jákvæð fyrir náttúruna;
• auka hæfni til að tryggja ,,No One is Left Behind” það að engin verðme skilin útundan;
• efla fjárfestingu sem ýtir undir heimsmarkmiðin um sjálfbæra þróun (SDG) og Parísar-sáttmálann, hvort sem það lýtur að opinberri eða einkafjárfestingu;
• koma á framfæri þjónustumiðuðum úrlausnum til ábyrgðaraðila og sem stuðla að bráðaviðbrögðum, og viðbrögðum til miðlungs langs tíma og langtíma enduruppbyggingu og félagsefnahagslegri forgangsröðun á verkefnum þróunar; og,
• nýta staðarkunnáttu og viðveru stofnunarinnar og tengslanet til að koma á fót úrlausnum sem koma neðan frá og þaðan upp á svið (e. ,,bottom-up”) og hafa varanleg áhrif á einstök ríki.

Eyðing lands, eyðimerkurmyndun og þurrkar eru mikilsverðir og sístækkandi hindranir á vegi sjálfbærrar þróunar og niðurbrots umhverfis sem aftur hefur áhrif á heilsu fólks, framleiðslu og viðnámsþrótt fyrir milljarðme manna. Til stuðnings UNCCD (Samningur SÞ um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun), vinnur UNDP Global Policy Centre on Resilient Ecosystems and Desertification (GC-RED) í Naíróbí að því að koma á framfæri tæknilegri sérþekkingu og uppbyggingu á þjónustufærni til ríkja til að samhæfa stefnu og fjárfestingar þeirra í málefnum tengdum líffræðilegum fjölbreytileika og í loftslagsmálum.

UNDP vinnur að því að framfylgja Montreal Samþykkt um stjórnun á spilli- og úrgangsefnum. Vegna hnattrænna áhrifa þeirra á heilsu fólks og umhverfis er mjög hættulegum spilliefnum stýrt með alþjóðalögum. Árangursrík framkvæmd þessara sáttmála krefst kerfisbundinna inngripa og alþjóðlegrar samvinnu. Starfsemi stofnunarinnar á sviði spilli- og úrgangsefna styður stefnu ríkja og áætlanir ýmissa geira samfélagsins, skilvirkni stofnana, og ýmis reynsluverkefni til að festa í sessi  fjölbreytta tækni, stjórnun og útrýmingu á spilliefnum, tækni til að bæta loftgæði og fleira.

#NextGenUNDP #heimsmarkmidin #SDG #WithHer

Tryggja aðgengi að og sjálfbæra nýtingu, allra á hreinu vatni og salernisaðstöðu 

Nú þegar júnímánuður er genginn í garð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 6 –hreint vatn og hreinlætisaðstaða. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun núm,er hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Hreint vatn og hreinlætisaðstaða 

Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna Antonio Guterres hefur látið þau ummæli falla að á áratug aðgerða tengdum vatni 2018-2028 eru tækifæri til að auk meðvitund, skilgreina vegvísi og koma vatni á dagskránna. Stefnt er að því að uppfylla öll heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun undir lok þriðja áratugar 21. aldar, eigi síðar en árið 2030.

Sjötta heimsmarkmið SÞ um hreint vatn og hreinlætisaðstöðu eins og þau öll sautján skipar vegamikinn sess í átt til sjálfbærrar þróunar í heiminum. 

Í öllum heiminum hefur þriðjungur mannkyns eða sem nemur um það bil 2.2 milljarð manna lélegt og ófullnægjandi aðgengi að fersku neysluvatni. Talið er að í heiminum öllum séu um 785 milljónir manna sem eru beinlínis án sérstaks aðgangs að neysluvatni. Tveir af hverjum fimm einstaklingum hafa ekki aðstöðu til handþvottar, sem er gert með sápu og vatni.

Um er að ræða 4.2 milljarð manna sem ekki hafa aðgang að viðunandi hreinlætisaðstöðu. Um 673 milljónir manna hafa enga aðstöðu til að sinna salernisþörfum og þurfa því að gegna þeim á víðavangi. Stórbættur aðgangur að neysluvatni getur því bjargað milljónum mannslífa.  

Nokkur undirmarkmið eru undir sjötta heimsmarkmiði SÞ um hreint vatn og hreinlætisaðstöðu. Til dæmis er undirmarkmið 6.2 sem fjallar um að tryggja gott aðgengi að salernum um alla heim. Það er einkum nauðsynlegt til að bæta stöðu kvenna og stúlkna.

Sömuleiðis er brýnt að tryggja aðgengi að neysluhæfu vatni vegna mikillar fátæktar víða um heim. Fátækt í heiminum hlýtur ein og sér að skerða og hefta möguleika fólks til nauðsynlegs aðgangs að fersku neysluvatni.  

Sjálfbær þróun samkvæmt undirmarkmið 6.3 fjallar meðal annars um bætt vatnsgæði og hreinsunar á skólpi í fráveitum. Víða má finna í fátækari löndum heimsins ömurlega birtingarmynd opins eða óunnins skólps nema hvoru tveggja sé. Skemmst er frá að segja að þær aðstæður eru hvorki bjóðandi mönnum né dýrum.

Heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 gefa okkur tæpan áratug til að betrumbæta þetta afleita ásigkomulag. Sjálfbær þróun, vinnsla skólps og fráveitur sem liggja út í sjó eins og finna má hér á landi og víðar geta leikið lykilhlutverk. Þannig yrði komið á stórfelldum úrbótum á þessu viðkvæma og lífsnauðsynlega málefnasviði sjálfbærrar þróunar.      

Samkvæmt undirmarkmiði 6.6 var gert ráð fyrir að á árinu 2020 verði unnið að úrræðum að því meðal annars að endurheimta votlendi. Ávinningur af endurheimt votlendis eru meðal annars minni losun gróðurhúsalofttegunda, bætt vatnsmiðlun og fjölbreyttara fuglalíf. 

Áhrif Covid-19 

Mjög hefur verið hamrað á því í yfirstandandi heimsfaraldri kórónuveirunnar að handþvottur bjargar mannslífum. Óhætt er að fullyrða að heimsfaraldurinn hefur brugðið ljósi á vandann sem stafar af slæmum og ófullnægjandi aðgengi að neysluvatni til handþvottar og til annarra þarfa.   

Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnunni (WHO) er handþvottur einn af skilvirkustu og árangursríkustu aðferðunum sem hægt er að beita til varnar smitsjúkdómum eins og kórónuveirunni (Covid-19). En fyrir útbreiðslu farsóttarinnar eða árið 2017 voru það um það bil 3 milljarður manna sem skorti möguleika á handþvotti upp úr heilnæmu neysluvatni og með sápu. 

Aðgangur að vatni og vatnsöflun, hreinlæti og heilbrigði (á ensku water, sanitation og hygiene sem er skammstafað WASH sem á íslensku þýðir þvottur!) og skyld þjónusta leikur lykilhlutverk í því að berjast gegn farsóttinni og því að bjarga lífi og heilsu milljóna manna.

Kórónuveiran verður ekki stöðvuð án aðgangs að fersku neysluvatni fyrir það fólk sem býr við sérstaklega erfiðar aðstæður. En það skal til að mynda haft í huga að áhrif kórónuveirunnar geta orðið umtalsvert meiri á þá sem lifa í fátækrahverfum borga en farsóttinn hefur á aðra jarðarbúa. 

Viðbrögð Alþjóða fólksflutningastofnunarinnar (IOM) hafa verið að aðlaga WASH-þjónustu til að hindra útbreiðslu farsóttarinnar. Það felur í sér áframhaldandi stuðning við ríki sem glíma við mikinn vanda og búa við hættur tengdar þeim heimsfaraldri sem nú geisar.

Sömuleiðis hjálpar WASH-þjónusta ríkjum sem geta lítið gert af eigin rammleik og hafa fáar bjargir á sínum snærum. Þannig eru þau lönd og ríki berskjölduð gagnvart núverandi og fyrirsjáanlegum vanda. Á slíkum svæðum heimsins er brýnt að tryggja WASH-þjónustu og efla viðbrögð við smitum í heilbrigðisþjónustu.  

Ísland á alþjóðlegum vettvangi 

Í ræðu um heimsmarkmið SÞ númer sex benti utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, á að þeir sem verst verða úti vegna skorts á hreinu vatni séu konur og stúlkur á þurrkasvæðum jarðarinnar. Þær eyði samtals 200 milljón klukkustundum á degi hverjum til að sækja sér og fjölskyldum sínum vatn. Þetta sé tapaður tími sem mætti nýta í margt annað, svo sem menntun, tekjuöflun og samveru með ástvinum.

Vegna þessa veigamikla hlutverks kvenna og stúlkna við vatnsöflun, og við hin ýmsu landbúnaðarstörf, sé brýnt að konur séu með í ráðum ef takast á að ná heimsmarkmiði SÞ númer sex um hreint vatn og hreinlætisaðstöðu.

Um margra ára skeið hefur þróunaraðstoð Íslands miðað að því að bæta aðgang að fersku neysluvatni og hreinlætisaðstöðu. Frá árinu 2017 er í gangi verkefni til fjögurra ára sem lýtur að því að koma upp 1000 vatnspóstum í Afríkuríkinu Malaví. Vatnspóstarnir eiga að bæta aðgang um það bil 200 þúsund Malavíubúa að fersku vatni. Samhliða er unnið með malavískum samfélögum að uppbyggingu á hreinlætisaðstöðu í landinu. Til dæmis er unnið að uppbyggingu á salernum í einstökum samstarfsskólum Íslands þar í landi.  

Í samstarfi við Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNICEF) er unnið að því að bæta vatns- og salernisaðstöðu í einu fátækasta og fjölmennasta fylki Afríkuríkisins Mósambík. Verkefnið snýr að því að bæta aðgang að neysluvatni og líka tryggja þar viðeigandi hreinlætisaðstöðu.

Þannig má með ábyrgum og fullnægjandi hætti koma upp hreinlætisaðstöðu og stuðla þannig að bættum hreinlætisvenjum íbúa. Um er að ræða úrbætur sem varða tugi þúsund Mósambíkbúa. Þessu samfara mun vatns- og hreinlætisaðstaða vera gerð aðgengileg fyrir um það bil sex þúsund nemendur í 15 skólum þar í landi.  

Í Afríkuríkinu Úganda er hafin fræðsla í skólum á mikilvægi vatns- og hreinlætisaðstöðu. Einnig er fjallað um nauðsyn orkusparnaðar í skólaeldhúsum í landinu. Í bígerð er að byggja og koma á fót vatnsveitum sem munu færa 39 fiskiþorpum þar aðgang að fersku vatni gegn einhvers konar greiðslu. Á bilinu 18-20 þúsund nemendur í grunnskólum og 50-60 þúsund Úgandabúar munu njóta góðs af afrakstrinum.  

Einnig er í Afríkuríkinu Sierra Leone unnið að þróunaraðstoð í samstarfi við UNICEF. Þróunaraðstoðin þar hefur sömu markmið eins og þeim er lýst í öðrum Afríkuríkjum. Leitast er við að bæta aðgang að fersku vatni og aðstöðu til hreinlætis í sjávarþorpum Sierrra Leone. Samstarfið lýtur að því að byggja vatnsveitu fyrir 40 þúsund íbúa Sierra Leone ásamt tilheyrandi hreinlætisaðstöðu.  

Í enn öðru Afríkuríki Líberíu er unnið að því að tryggja 20 þúsund íbúum aðgang að fersku neysluvatni og hreinlætisaðstöðu. Samhliða þessu eru Líberíubúar í sjávarþorpum markvisst upplýstir um mikilvægi bæðme fersks neysluvatns og almenns hreinlætis.  

Mannúðaraðstoð er veitt af Íslands hálfu og það einnig í samstarfi við UNICEF. Það er unnið bæðme í hinu stríðshrjáða ríki Jemen sem er staðsett á syðsta odda Arabíuskaga og í fyrrnefndu Úganda. Í Jemen geisar borgarastyrjöld sem engan endi virðist ætla að taka. Gegn þeirri neyð er reynt af alefli að bæta aðgang að drykkjarhæfu vatni fyrir íbúa landsins.

Að sama skapi er unnið í samstarfi við UNICEF að uppbyggingu aðgangs að vatni sem beint er að flóttamönnum frá Suður-Súdan sem koma til Úganda og gistisamfélaga þeirra. Orsökin fyrir flóttamannastraumnum í Úganda eru vopnuð átök í fyrrnefnda landinu Suður-Súdan.

Mannúðaraðstoð Íslands og UNICEF reynir að bregðast við hinum mikla vanda sem við blasir annars vegar í Úganda og hins vegar í Jemen.                          

Staðan á Íslandi 

Við Íslendingar erum lánsöm að hafa afar gott aðgengi að fersku neysluvatni. En vissulega þurfum við öll að hamla gegn vatnssóun. Draga þarf verulega úr sóun á vatni bæði á Íslandi og um alla heim. Best yrðme ef hægt er að hindra með öllu sóun á vatni hvar sem er á byggðu bóli.  

Ísland hefur löngum talið sig geta státað af besta vatni sem völ er á hvar sem er í heimi. Íslenskur orðskviður segir að vatn sem rennur í gegnum hraun verður að fersku vatni. Í þessu spakmæli er einmitt falin ágæti íslensks neysluvatns þar sem hér er bæðme vatn frá jöklum landsins og hraun. 

Helstu áskoranir á Íslandi eru: 

• Hækka hlutfall skólps sem er hreinsað. 

• Ljúka innleiðingu vatnatilskipunar ESB.  

Ferskt vatn, vatnsbúskapur og sjálfbær þróun

Vatn er ekki bara nauðsynlegt fyrir heilsuna, heldur líka til að útrýma fátækt. Hið sama á við um aðgengi að vatni vegna fæðuöryggis, friðar, mannréttinda, lífrænnar heildar og menntunar. Engu að síður sjá ríki fram á auknar áskoranir vegna vatnsskorts, vatnsmengunar, niðurníðslu vatnskerfa og þeirra vatnsbirgða sem ganga þvert yfir landamæri. 

Allar þjóðir heims þurfa að finna úrræði til að koma á betri vatnsbúskap í sínu heimalandi. Þannig má tryggja vatnsöflun til handa þjóðum og þegnum hvers lands fyrir sig. Úrræðin þurfa að vera bæði áhrifarík og skilvirk. Allt verður að gera í því augnamiði að tryggja enn frekari sjálfbæra þróun í anda heimsmarkmiðanna og bætt aðgengi mannkyns að neysluvatni.  

Undirmarkmið: 

6.1 Eigi síðar en árið 2030 standi öllum til boða heilnæmt drykkjarvatn á viðráðanlegu verði hvar sem er í heiminum 

6.2 Eigi síðar en árið 2030 hafi allir jafnan aðgang að fullnægjandi hreinlætisaðstöðu og enginn þurfi að ganga örna sinna utan dyra. Í þessu tilliti verði sérstaklega hugað að þörfum kvenna og stúlkna og þeirra sem eru í viðkvæmri stöðu.   

6.3 Eigi síðar en árið 2030 verði vatnsgæði aukin með því að draga úr mengun, útiloka óæskilega sorplosun og lágmarka losun hættulegra efna og efnablandna. Hlutfall óunnins skólps og frárennslisvatns verði minnkað um helming og endurvinnsla og örugg endurnýting aukin til muna um heim allan.  

6.4 Eigi síðar en árið 2030 verði vatn nýtt mun betur á öllum sviðum. Sjálfbær vatnsnotkun verði tryggð í því skyni að koma í veg fyrir vatnsskort. Jafnframt verði dregið verulega úr fjölda þeirra sem þjást af vatnsskorti.  

6.5 Eigi síðar en árið 2030 verði stjórnun vatnsauðlinda samþætt á öllum sviðum, meðal annars með samstarfi yfir landamæri eftir því sem við á.  

6.6 Eigi síðar en árið 2020 verði unnið að úrræðum til að vernda og endurheimta vatnstengd vistkerfi, þ.m.t. fjalllendi, skóga, votlendi, ár, grunnvatnsból og vötn.   

6.a Eigi síðar en árið 2030 nái alþjóðleg samvinna og stuðningur að efla starfsemi og áætlanir þróunarlanda sem tengjast vatni og hreinlætisaðgerðum, þ.m.t. vatnsöflun, afsöltun, vatnsnýtingu, hreinsun skólps og frárennslisvatns, endurvinnslu og tækni til endurnýtingar.  

6.b Stutt verði við byggðarlög til að bæta vatnsstjórnun og hreinlæti. 

Að tilefni 75 ára afmælis Sameinuðu þjóðanna ákvað félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi að gera þrjú fræðslumyndbönd um starfsemi og verkefni Sameinuðu þjóðanna.

Þættirnir eru þrír og bera heitin:

1. Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar?
2. Hverju hafa Sameinuðu þjóðirnar áorkað?
3. Hefur Ísland rödd?

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi fékk til liðs við sig leik og söngkonuna Sölku Sól til þess að hjálpa okkur við kynningu á störfum Sameinuðu þjóðanna.

Þáttur þrjú: Hefur Ísland rödd?

Fjallar um hvort litla Ísland hafi rödd  meðal samfélags hinna stóru þjóða og hvort það hafi eitthvað til málanna að leggja? Svarið er sannarlega afdráttarlaust „já“.

Kynntu þér þátt þrjú hér: Þáttur þrjú: Hefur Ísland rödd?