Þann 26. nóvember 2007 lýsti allsherjarþing SÞ því yfir að frá og með 63ja fundi allsherjarþingsins yrði 20. febrúar árlega haldinn hátíðlegur sem alþjóðlegur dagur félagslegs réttlætis.

Meira en 60 % atvinnumarkaðarins eða um 2 milljarðar kvenna, karla og ungmenna, afla sér lífsviðurværis utan hins hefðbundna hagkerfis. Þessi hópur fólks fara á mis við hefðbundin réttindi vinnumarkaðarins og eru því líklegri að lenda í fátækragildru en þeir sem starfa innan hefðbundins hagkerfis.

Flestir þeir sem stunda ólöglega vinnu ganga ekki inn í þau störf að frjálsum og fúsum vilja heldur er um að kenna skortur á tækifærum á hinum almenna vinnumarkaði. Til að stuðla að umskiptum  og félagslegu réttlæti þarf að mati SÞ því að draga úr fátækt og ójöfnuði, efla mannsæmandi störf, auka framleiðni, sjálfbærni og auka svigrúm fyrirtækja, þá einkum á krepputímum. Í heimsfaraldrinum hefur þetta varnarleysi starfsmanna án réttinda komið betur í ljós.

Mörg lönd eru þróa nýja tækni til að auðvelda þessi umskipti með rafrænum hætti þannig að betur sé hægt að auðkenna þá sem stunda atvinnu og almennt með betri nýtingu á upplýsingatækni.

Að draga úr félagslegu óréttlæti er eitt af forgangsverkefnum SÞ samkvæmt skýrslu stofnunarinnar sem gildir til 2030.

Í skýrslunni er þetta samfélagsmein viðurkennt og hvatt til að gerðar verði úrbætur í formi aukinnar samþættingar þessarra tveggja hagkerfa og að þátttaka kvenna á vinnumarkaði verði sérstaklega efld til að draga úr ójöfnuði.

Heimild: https://www.un.org/en/observances/social-justice-day

Heimsmarkmiðaviku lauk nýlega en hún var haldin á EXPO2020 í Dubai vikuna 14.-22. janúar.

EXPO2020 Dubai átti upphaflega að vera árið 2020 en vegna heimsfaraldurs byrjaði ekki heimssýningin fyrr en 1. október 2021 og stendur yfir til 31. mars 2022. Í hverri viku á meðan heimssýningunni stendur er nýtt þema.

Heimsmarkmiðavikan snerist aðallega um að vekja athygli á loforðum aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna um að vinna saman að friðsamlegum og velmegandi heimi fyrir árið 2030. Með heimsmarkmiðunum er sérstök áhersla lögð á hvað sé hægt að gera til að ýta undir sjálfbæra þróun og hvernig sé hægt að halda áfram að vekja athygli á mikilvægi hennar fyrir framtíð fyrir alla.

Öll heimsmarkmiðin 17 voru höfð að leiðarljósi í heimsmarkmiðavikunni og farið var yfir hvað þurfi að leggja meiri áherslu á og gera betur, en einnig hvað hafi tekist vel.

Sérstök áhersla var lögð á málefni kvenna og stelpna og voru samráðsvettvangar og vinnustofur um hvað sé hægt að gera til að ýta undir jafnrétti á heimsvísu, sem ýtir undir markmið 5. Jafnrétti kynjanna. Á tímum heimsfaraldurs hafa málefni kvenna og stúlkna lútið í lægra haldi og því mjög mikilvægt að gera allt til þess að sporna gegn frekari afturför í málaflokknum.

 

Hér má sjá upptökur af fjölda viðburða sem tengjast heimsmarkmiðunum sem haldnir voru í Heimsmarkmiðaviku.

United Nations Hub á EXPO2020

United Nations Hub er miðstöð Sameinuðu þjóðanna á EXPO2020 Dubai, en það er eins konar vettvangur viðburða, vinnustofa, sýninga og málflutningsherferða þeirra um efni sem tengjast málefnum Sameinuðu þjóðanna sem öll endurspeglast í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun.

Eitt aðal markmið Sameinuðu þjóðanna á heimssýningunni er að endurspegla mikilvægi fjölþjóðahyggju og milliríkjasamstarfs þegar kemur að því að takast á við alþjóðlegar áskoranir eins og COVID-19 og loftslagsbreytingar.

En hvað er EXPO2020 Dubai?

Fyrsta heimsýningin var haldin í London 1851 og hafa síðan þá verið haldnar sýningar víða um heiminn.

Expo 2020 er stærsta heimssýning sem haldin hefur verið til þessa, með þátttöku rúmlega 180 þjóða. Einkunnarorð heimssýningarinnar í Dubai er: „Tenging hugar, sköpun framtíðar, endurnýjanleg orka og umhverfismál “.

Sýningin í Dubai snýst um að fá fólk frá öllum heimshornum til að koma saman og íhuga hvað sé hægt að gera til að stuðla að betri framtíð. Á slíkum vettvangi skiptist fólk á hugmyndum og kemur með uppástungur af nýjungum sem stuðla að hreinni, öruggari og heilbrigðari framtíð.

Markmiðið með EXPO2020 er að byggja upp heimssamfélag með aðgerðarstefnu sem einblínir á sjálfbæra þróun og betri og jafnari heim.

Hér má lesa betur um heimssýninguna sem nú fer fram.

 

UNESCO skólaverkefnið er samstarfsverkefni á heimsvísu sem allir leik- grunn- og framhaldsskólar geta tekið þátt í. Verkefnið býður upp á alls kyns tækifæri með það að markmiði að kynna nemendur m.a. fyrir alþjóðasamvinnu og heimsmarkmiðunum.

UNESCO-skólum gefst tækifæri á að fá fræðsluheimsóknir, taka þátt í alþjóðlegum verkefnum og ýmis konar samvinnu við vinaskóla víða um heim.

Að vera UNESCO-skóli felur í sér samkomulag milli skólans og UNESCO þar sem skólinn innleiðir verkefni tengdum einhverjum af fjórum þemum UNESCO-skóla. Þemun eru: Alþjóðasamvinna, starfsemi Sameinuðu þjóðanna, heimsmarkmiðin um sjálfbæra þróun og friður og mannréttindi.

Auk þess halda UNESCO-skólar upp á tvo alþjóðadaga Sameinuðu þjóðanna á ári hverju, t.d. alþjóðadaga læsis, mannréttinda, hafsins, einhverfu, barnsins, friðar, jarðarinnar og vísinda.

Skólarnir standa jafnframt árlega fyrir einum viðburði sem tengist Sameinuðu þjóðunum. Þetta geta verið þemadagar eða viðburðir sem tengjast gildum Sameinuðu þjóðanna eða heimsmarkmiðunum.

Á hverju ári skila síðan skólarnir yfirliti yfir þau verkefni sem skólinn hefur sinnt innan vettvangs skólanetsins.

 

Hvað þarf að gera til að verða UNESCO skóli?

Umsóknarferlið er einfalt!

Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi aðstoðar skóla við umsóknarferlið og innleiðingu verkefnisins.

 

Verkefnastjóri UNESCO-skóla á Íslandi er Kristrún María Heiðberg.

Netfang hennar er: kristrun@un.is

António Guterres framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna ræddi á Allsherjarþingi SÞ þann 21.janúar sl. þau fimm brennandi vandamál sem sett verði á oddinn hjá SÞ á árinu 2022.

Þau eru: baráttan við kórónuveirufaraldurinn, siðrof fjármálakerfisins, loftslagsbreytingar, netöryggismál og aukin ógn við frið og öryggi.  Kallar hann eftir víðtækum aðgerðum allra ríkja til að bregðast við þessum áskorunum.

 

Kórónuveirufaraldurinn

Hefta verður útbreiðslu faraldursins með öllum tiltækum ráðum að sögn Guterres, en á sama tíma verði ríki heims að gæta sín að grafa ekki undan mannréttindum, skerða frelsi eða setja óhóflegar takmarkanir á þegna sína. Vísindalegar rannsóknir eigi alltaf að vera forsenda þeirra aðgerða og takmarkanna sem eru beittar hverju sinni, en nefnir um leið þann ójöfnuð sem ríkir um bóluefni og dreifingu þeirra þar sem fátækari lönd hafa þurft að láta í minni pokann. Til að mynda hafa þróunarlöndin fengið sjöfalt stærri skammt en lönd í Afríku og munu þau ekki ná 70% viðmiði fyrr en árið 2024.

Siðrof fjármálakerfisins

Hið alþjóðlega fjármálakerfi sem ætlað var að tryggja stöðugleika með því að styðja við fjárhagsleg áföll eins og afleiðingar faraldursins, hefur brugðist. Afleiðingin er að fátækari lönd búa nú við hægari vöxt en áður. Þessi framþróun hefur ekki síst haft gífurlega áhrif á konur og stúlkur í þróunarlöndunum en þær hafa þurft að gjalda fyrir það með skorti á heilbrigðisþjónustu, störfum og menntun. Guterres bætir við að þessi misskipting sé kerfisbundin og sé uppskrift að óstöðugleika, kreppu og þvinguðum fólksflutningum.  Þessi ójöfnuður hafi einkennt hið alþjóðlega fjármálakerfi.

Neyðarástand vegna loftslagsbreytinga

Á loftslagsráðstefnunni í París var lagt fram það markmið að ríki heims þyrftu að minnka losun um 45% fyrir ári 2030.  Guterres leggur áherslu á að ríki heims verði að standa við skuldbindingar Parísarsamkomulagsins og auka hið sjálfákvarðaða framlag ríkja til að sporna við loftslagsbreytingum. Guterres sagði afdráttarlaust að ríki heims yrðu að styðja við orkuskipti og að hlutur orkufreks iðnaðar eins og olíu og gasvinnslu verði ekki stækkaður. Hann kallar eftir stofnun bandalaga sem muni veita fjárhagslegan og tæknilegan stuðning til þeirra þjóða sem þurfa aðstoð við orkuskipti. Ábyrgð þróaðri landa sé mikil og biðlar hann til ríkari landa að standa við loforð sín um að veita þróunarríkjum 100 milljarða dollara í loftslagsaðstoð.

Netöryggi

Mikill ójöfnuður ríkir hvað varðar aðgengi að interneti, en þrír milljarða jarðarbúa hafa enn ekki aðgang að internetinu.  Þótt tækniframfarir feli í sér ótrúlega möguleika fyrir mannkynið varaði Guterres við því að vaxandi stafræn óreiða kæmi verstu eyðileggingaröflum til góða um leið og hún drægi úr tækifærum almennings. Hann hefur lagt til að komið verði á fót “Global Digital Compact”, þar sem ríkisstjórnir, einkageirinn og borgaralegt samfélag komi saman til að koma sér saman um helstu meginreglur sem liggja til grundvallar alþjóðlegu stafrænu samstarfi.

Friðar- og öryggismál

Stríðsátök loga víða og pólitískur óstöðugleiki gerir frekari átök líkleg á komandi árum. Ríki heims þurfa að beita sér gegn rísandi stjórnmálaöflum sem kenna sig við kynþáttahatur og populisma þar sem mannréttindi er fótum troðum. SÞ hvetja ríki heims til sð vinna einnig að því að tryggja að konur séu í forystu friðaruppbyggingar og að þær taki þátt í ákvarðanatöku og miðlun í kringum friðarferli. Í ljósi fjölda átaka um allan heim, kallaði framkvæmdastjórinn eftir meiri fjárfestingu í forvörnum og friðaruppbyggingu og undirstrikaði þörfina fyrir öfluga og skilvirka SÞ.

 

Stofnunin hefur náð umtalsverðum árangri í umbótum á undanförnum árum, sagði hann, og hvatti til áframhaldandi stuðnings frá aðildarríkjum.

Ræða António Guterres í heild sinni:

 

 

 

 

Einum milljarði skammta af bóluefni gegn COVID-19 hefur nú verið dreift í gegnum COVAX samstarfið til efnaminni ríkja. Bóluefnin hafa farið til alls 144 ríkja en UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, leiðir bæði innkaup og dreifingu bóluefnanna.  Íslenska ríkið hefur stutt samstarfið en einnig hafa Heimsforeldrar, fyrirtæki og fólk sem stutt hefur neyðarsöfnun UNICEF á Íslandi tekið beinan þátt í jafnari bóluefnadreifingu. Þó er enn langt í land þar sem margir eiga enn eftir að fá sinn fyrsta skammt, segir í frétt frá UNICEF á Íslandi.

Þó svo að þetta sé gríðarlegur árangur sem náðst hefur að þá er það aðeins áminning um þá vinnu sem eftir er. Þann 13. janúar 2022 höfðu 33 ríki af 194 aðildarríkjum WHO (Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar Sameinuðu þjóðanna) bólusett minna en 10% af íbúafjölda sínum, og 88 aðildarríki minna en 40%.

COVAX vinnur með ríkisstjórnum, framleiðendum og fleirum til þess að tryggja að þegar lönd fá úthlutað bóluefni að þeim sé dreift til fólks eins fljótt og auðið er.

Nú þegar rætt er um örvunarskammta segir Alþjóðaheilbrigðismálastofnun Sameinuðu þjóðanna að mikilvægt sé að allir kalli eftir því að ríkisstjórnir og lyfjafyrirtæki deili heilbrigðis verkfærum líkt og bóluefnum, á alþjóðavísu og bindi enda á dauðsföll og eyðileggingu þessa heimsfaraldurs, komi í veg fyrir fleiri ný afbrigði og flýti fyrir alþjóðlegum efnahagslegum bata.

„Augnablik mikilla erfiðleika eru líka augnablik mikilla tækifæra. Tækifæra til samstöðu. Tækifæra til þess að sameinast á bak við lausnir sem geta gagnast öllu fólki,“ sagði António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna í nýársræðu sinni.

 

 

Hér má svo lesa ræðuna í heild sinni á íslensku:

Heimurinn gengur inn í árið 2022 með vonir okkar um framtíðina prófaðar á mörgum sviðum.

Með aukinni fátækt og versnandi ójöfnuði.

Með ójafnri dreifingu á COVID-bóluefnum.

Með skuldbindingum í loftslagsmálum sem falla undir.

Og áframhaldandi átökum, skiptingu og rangfærslum.

Þetta er ekki bara eitthvað sem reynir á stefnumótun. Þetta eru siðferðislegar og raunverulegar áraunir. Þetta eru áraunir sem mannkynið getur staðist – ef við skuldbindum okkur til að á árinu 2022 verði bati fyrir alla.

Bati frá heimsfaraldrinum – með djarfri áætlun um að bólusetja hvern einasta einstakling, alls staðar.

Bati fyrir hagkerfi okkar – með stuðningi auðugri þjóða til stuðnings þróunarheiminum með fjármögnun, fjárfestingu og skuldalækkun.

Bati frá vantrausti og skiptingu — með nýrri áherslu á vísindi, staðreyndir og skynsemi.

Bati frá átökum — með endurnýjuðum anda samræðna, málamiðlunar og sátta.

Og bata fyrir plánetuna okkar – með skuldbindingum í loftslagsmálum sem eru á pari við umfang og neyð kreppunnar.

Augnablik mikilla erfiðleika eru líka augnablik mikilla tækifæra. Tækifæra til samstöðu. Tækifæra til þess að sameinast á bak við lausnir sem geta gagnast öllu fólki.

Og til þess að halda áfram – saman – með von um hvað okkar fjölskylda mannkyns getur áorkað.

Saman skulum við hafa bata í nýársheitum okkar fyrir 2022.

Fyrir fólk, fyrir plánetuna, fyrir hagsæld.

Ég óska ykkur öllum gleðilegs og friðsæls nýs árs.

Blása lífi í alþjóðlegt samstarf um sjálfbæra þróun og grípa til aðgerða

Nú þegar komið er fram í desembermánuð kynnum við eitt af þremur þemum mánaðarins, sem er heimsmarkmið 17 – Samvinna um markmiðin. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt.

Samvinna um heimsmarkmiðin

Heimsfaraldur kórónuveirunnar er enn frekari prófsteinn á fjölþjóðlega samvinnu og hnattrænt samstarf sem þegar fyrir útbreiðslu COVID19 stóð veikum fótum. Þrátt fyrir að opinber þróunaraðstoð (ODA) hafi aukist og streymi heimsendinga farandfólks minnkað minna en búist var við árið 2020, hefur bein erlend fjárfesting dregist saman um fjörutíu prósent.

Áhrif heimsfaraldursins veldur skuldasöfnun í mörgum ríkjum, og takmarkar einnig rými ríkja í ríkisfjármálum og stefnumótun á sviði þeirra grunninnviða sem þarf á að halda í endurreisnarstarfið (þar með talið aðgengi að bóluefni), aðgerðir í loftlagsmálum og á sviði heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun.

Allt þetta skapar þá hættu að endurreisnarstarfið muni vara lengur en ella. Samtengd hagkerfi heimsins krefjast alþjóðlegra viðbragða til að tryggja að öll ríki heimsins, sérstaklega þróunarlönd, geti tekist á við síversnandi og samhliða umhverfis- og heilbrigðiskrísu og kreppu í efnahagslífinu og náð fram betri endurreisn. Það að styrkja fjölþjóðlega samvinnu og hnattrænt samstarf er orðið mikilvægara en nokkru sinni áður.

Þróunaraðstoð jókst til mikilla muna á tímum yfirstandandi kórónuveiru, en gjafar hafa enn ekki staðið við gefin loforð

Heildarvirði þróunaraðstoðar af hálfu aðildarríkja Þróunarsamvinnunefndar Efnahags- og framfarastofnunarinnar náði 161 milljarði bandaríkjadala árið 2020, sem var aukning um sjö prósent að raunvirði frá árinu 2019. Þessi aukning stafaði af nauðsyn þess að endurreisa hagvöxt um allan heim einmitt í ljósi kórónuveirunnar og aukningar á tvíhliða lánveitingum ríkja sem fékkst frá lánveitandi aðildarríkjum.

Heildarvirði opinberrar þróunaraðstoðar var 0,32 prósent af samanlögðum vergum þjóðartekjum ríkja (e. GNI – Gross National Income) árið 2020, sem var undir markmiðinu um 0,7 prósent. Flest aðildarríkin gátu staðið við fyrirhugaðar skuldbindingar í opinberri þróunaraðstoð, og sum þeirra gátu bætt í við það sem fyrir var. En meira þarf til til að bregðast við vandamálum tengdum kórónuveirunni.

Heildarvirði tvíhliða fjárstreymis ríkja til lágtekjulanda voru 25 milljarðar bandaríkjadala, samdráttur um 3,5 prósent að raunvirði samanborið við árið 2019. Heildarvirði tvíhliða opinberrar þróunaraðstoðar jókst um 6,9 prósent til lægri millitekjulanda og um 36, 1 prósent til hærri millitekjulanda, sem náði annars vegar 33 milljörðum bandaríkjadala og hins vegar 18 milljörðum bandaríkjadala.

Fjárstreymi beinnar erlendrar fjárfestingar dróst verulega saman árið 2020, sérstaklega til fátækari heimshluta

Árið 2020 dróst bein erlend fjárfesting (FDI – Foreign direct investment) saman um fjörutíu prósent og fór niður fyrir 1 trilljón bandaríkjadala (úr 1,5 trilljónum árið 2019) í fyrsta skipti síðan árið 2005. Samkomutakmarkanir og –bönn seinkuðu þeim fjárfestingaverkefnum sem voru í gangi. Horfur á djúpri efnahagslægð leiddu til þess að fjölþjóðafyrirtæki endurmátu áætlanir sínar um nýframkvæmdir og nýfjárfestingu. Stefnumótun ýmissa ríkisstjórna fólu í sér bann við nýfjárfestingum.

Alþjóðleg einkafjárfesting sem gekk til þróunarlanda og umskiptahagkerfa í geirum sem féllu undir heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun dróst saman um þriðjung árið 2020. Ef frá er talin endurnýjanleg orka (þar sem aukning í nýjum verkefnum hélt áfram en var skorin niður í þriðjung af því sem þau voru fyrir kórónuveiruna), dróst fjárfesting til allra einstakra heimsmarkmiða SÞ verulega saman. Sá samdráttur átti sér einkum stað í fátækari heimshlutum.

Ef horft er til framtíðar er forspáin vegna beinnar erlendrar fjárfestingar slæm fyrir árið 2021. Tengdar áhættur er nýjasta bylgja kórónuveirunnar, hægur gangur í bólusetningum og óvissa í stefnumótun í heiminum á sviði fjárfestinga.

Streymi heimsendinga var gott árið 2020, þrátt fyrir kórónuveiruna

Þvert á forspár sýndu opinberar tölur að streymi heimsendinga til lág- og millitekjulanda náði 540 milljörðum bandaríkjadala árið 2020, sem var einungis 1,6 prósent lægra en árið 2019. Það sem jók umsvifin var fjárhagsleg inngjöf ríkissjóða sem leiddi til meiri hagvaxtar í gistiríkjum og -samfélögum, breytingar frá reiðufé yfir í stafrænar heimsendingar og úr óformlegum í formlegar leiðir, auk sveiflukenndra breytinga á olíuverði og á gengi gjaldmiðla.

Fjárstreymi heimsendinga til lág- og millitekjulanda var meiri en bein erlend fjárfesting annað árið í röð. Heimsendingar eru orðnar mikilvæg tegund neyslumynsturs í heimahögum þeirra sem fá slíkar sendingar. Það gerir það að verkum að þær eru sífellt mikilvægari (einkarekinn) þáttur í félagslegri vernd um heim allan.

Upphæð fjárstreymis heimsendinga jókst um 6,5 prósent til Suður-Ameríku og ríkja Karíbahafsins, um 5,2 prósent til Suðu-Asíu, og um 2,3 prósent til Mið-Austurlanda og norðurhluta Afríku. Fjárstreymi heimsendinga til Afríku sunnan Sahara dróst saman um 12,5 prósent, um 9,7 prósent til Evrópu og Mið-Asíu og um 7,9 prósent til austurhluta Asíu og til ríkja í Kyrrahafi.

Takmarkið um að tvöfalda heimshlutfall útflutnings af hálfu minnst þróuðu landanna (e. LDC) fyrir árið 2020 náðist ekki

Á árabilinu 2017 til 2019 hélst vegið meðaltal tolla á heimsvísu stöðugt í um það bil tveimur prósentum. Einnig hefur útflutningur þróunarlanda og minnst þróaðra landa fengið forgang af hálfu þróaðra ríkja. Eftir að hafa farið niður í um 1,1 prósent árið 2011 sem var lægra en nokkru sinni fyrr, hefur meðaltollur verið óbreyttur af hálfu þróaðra ríkja á innflutning frá þróunarlöndum og minnst þróuðum löndum vegna vöntunar á nýjum skuldbindingum. Á sviði landbúnaðar, sem er sérstaklega mikilvægur fyrir þróunarlönd, voru hæstu tollar settir af hálfu þróaðra ríkja árið 2019 (7,9 prósent).

Hlutfall útflutnings minnst þróaðra ríkja (LDC) á sviði alþjóðlegra vöruviðskipta árið 2019 var eitt prósent. Undanfarinn áratug hefur það hlutfall staðið í stað, þrátt fyrir verulegar endurbætur á árunum 2000 til 2010, sem stafaði einkum af uppsveiflu í hrávöru. Markmiðið um að tvöfalda heimshlutfall útflutnings minnst þróaðra ríkja (LDC – Least Developed Countries) fyrir árið 2020 frá því sem það var árið 2011 (aukning um tvö prósent) hefur að öllum líkindum ekki náðst.

Þrátt fyrir hina miklu þörf fyrir tengingar á tímum yfirstandandi kórónuveiru er um það bil helmingur jarðarbúa ekki nettengdur

Árið 2019 notuðu 86 prósent íbúa í Evrópu og Norður-Ameríku netið og flestir á þessum svæðum gátu unnið, verslað og lært í gegnum netið á meðan útgöngubann vegna kórónuveirufaraldursins stóð yfir. Í Mið- og Suður-Asíu og Afríku sunnan Sahara var einungis rúmlega fjórðungur íbúa tengdur netinu. Kostnaður við netaðgang og nettengd tæki og skortur á tengdri færni eru helstu hindranir að aðgangi fyrir stóran hluta heimsins.

Til að tryggja að enginn verði skilinn eftir þarf áframhaldandi sameiginlegt átak til að tengja þau 49 prósent jarðarbúa sem enn eru ótengd. Það þarf náið samstarf á meðal ríkisstjórna, stjórnmálamanna og netfyrirtækja til að koma öllum jarðarbúum í samband við netið. Fast breiðband (e. ,,Fixed broadband”) hefur gríðarleg áhrif á heimshagkerfið. Í minnst þróuðu ríkjum heimsins (e. skammstöfun: LDC) er föst nettenging nánast ekki fyrir hendi enda að meðaltali einungis 1,3 netáskriftir á hverja 100 íbúa.

Þrátt fyrir aukna eftirspurn eftir upplýsingum, er alþjóðlegur stuðningur við upplýsingaöflun og tölfræði óviðunandi

Frá samþykkt á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun hefur orðið aukning í fjárveitingum til upplýsingaöflunar og tölfræði og það fjögur ár í röð. Aukningin var úr 591 milljón bandaríkjadala árið 2015 upp í 693 milljónir bandaríkjadala árið 2018, með mikilli aukningu til SIDS (e. Small Island Developing States eða smáeyríki í hópi þróunarlanda), til landluktra þróunarlanda og til minnst þróaðra ríkja (e. LDC).

En á hinn bóginn stóð fjárstuðningur í stað fyrir árið 2019. Þrátt fyrir aukningu í eftirspurn eftir upplýsingum til að styðja við stefnumótun til að stemma stigu við afleiðingum kórónuveirunnar, hefur fjárstuðningur til þróunar gagna og tölfræði ekki aukist að sama skapi. Nýleg rannsókn leiddi í ljós að 63 prósent lágtekjulanda og lægri millitekjulanda þurfa aukna fjármögnun í upplýsingaöflun og tölfræði til að glíma við áskoranir tengdar kórónuveirunni.

Árið 2020 tilkynntu 132 ríki og yfirráðasvæði að þau hafi sett á laggirnar áætlanir um þjóðhagstölur, þar af voru 84 sem höfðu náð að fjármagna þær að öllu leyti. Einungis fjögur af 46 minnst þróuðu ríkjum (LDCs) tilkynntu um það að hafa fjármagnað að öllu leyti áætlanir um þjóðhagstölur það ár. Ríki gætu þurft að takast á við enn meiri vanda í framkvæmd og fjármögnun slíkra áætlana vegna kostnaðarsamra og vinnuaflsfrekra aðgerða (svo sem manntala og þjóðhagslegra úttekta) sem var frestað til ársins 2021 vegna kórónuveirunnar.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir

• Framlög Íslands til þróunarsamvinnu nemi 0,7% af vergum þjóðartekjum í samræmi við viðmið Sameinuðu þjóðanna
• Auknar fjárfestingar einkaaðila sem stuðla að sjálfbærni

Sautjánda heimsmarkmið SÞ snýr að því að efla innlent og alþjóðlegt samstarf um sjálfbæra þróun og er ákall til allra ríkja um að uppfylla skyldur sínar. Heimsmarkmið SÞ byggja meðal annars á því að fátækt sé ein stærsta áskorun mannkyns og að endir skuli bundinn á hana fyrir árið 2030.

Markmið Íslands með alþjóðlegri þróunarsamvinnu er að leggja lóð á vogarskálar baráttu gegn fátækt í heiminum og uppfylla þannig pólitískar og siðferðislegar skyldur Íslendinga. Nauðsynlegt er að auka flæði fjármagns til þróunarlanda til þess að ná heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030. Aðrir þættir skipta einnig miklu máli, svo sem uppbygging getu og tækniþekkingar, viðskipti og kerfistengd málefni.

Undirmarkmið:

Fjármál

17.1 Úrræði heimamanna verði styrkt, meðal annars með alþjóðlegum stuðningi við þróunarlönd, til að bæta skattkerfið og aðra tekjuöflun. 

17.2 Hátekjuríkin standi að fullu við skuldbindingar sínar um opinbera þróunaraðstoð, meðal annars þá skuldbindingu margra þeirra að láta 0,7% af vergum þjóðartekjum renna til þróunarlanda og 0,15–0,20% af vergum þjóðartekjum renna til þeirra sem eru skemmst á veg komin. Þau ríki sem veita opinbera þróunaraðstoð verði hvött til þess að setja sér það markmið að láta a.m.k. 0,20% af vergum þjóðartekjum renna til þróunarlanda sem eru skemmst á veg komin

17.3 Kallað verði eftir viðbótarfjármagni hvaðanæva að til handa þróunarlöndum.

17.4 Þróunarlönd fái aðstoð til að ná tökum á langtímaskuldum með samræmdri stefnumörkun sem miðar að því að bæta fjármagnsstöðu, lækka skuldir og endurfjármagna eftir því sem við á. Erlendar skuldir mjög skuldsettra og fátækra ríkja verði skoðaðar með það fyrir augum að draga úr skuldavanda. 

17.5 Teknar verði upp aðgerðaáætlanir til að efla fjárfestingarsjóði í þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin og þeim framfylgt.  

Tækni

17.6 Eflt verði samstarf milli svæða í norðri og suðri, innan suðursvæða ásamt þríhliða svæðisbundnu og alþjóðlegu samstarfi um vísindi, tækni og nýsköpun og aðgengi að þessum sviðum auðveldað. Enn fremur verði þekkingu miðlað í meira mæli á jafnræðisgrundvelli, meðal annars með því að samræma betur fyrirliggjandi kerfi, einkum á vegum Sameinuðu þjóðanna og alþjóðlegra skipulagseininga sem er ætlað að stuðla að tækniþróun.

17.7 Stuðlað verði að umhverfisvænni tækniþróun og flutningi, miðlun og dreifingu í þróunarlöndunum á hagstæðum kjörum, m.a. með ívilnunum og tilslökunum, eins og samkomulag næst um. 

17.8 Eigi síðar en í lok árs 2017 verði starfrækt tæknimiðstöð til uppbyggingar á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar í þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin og stuðningur til sjálfshjálpar efldur, einkum á sviði upplýsinga- og fjarskiptatækni.  

Uppbygging getu

17.9 Efldur verði alþjóðlegur stuðningur við þróunarlöndin til að ýta úr vör skilvirkri og hnitmiðaðri uppbyggingu með hliðsjón af landsáætlunum sem fela í sér sjálfbær þróunarmarkmið, þ.m.t. samstarf milli svæða í norðri og suðri, innan suðursvæða og þríhliða samstarf.

Viðskipti

17.10 Stuðlað verði að alþjóðlegu og opnu viðskiptakerfi innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, sem byggist á réttlátu og marghliða regluverki með jafnræði að leiðarljósi, þar sem meðal annars verði stefnt að því að ljúka Doha-viðræðunum. 

17.11 Útflutningur þróunarlanda verði aukinn verulega, einkum með það fyrir augum að tvöfalda hlutdeild þeirra verst settu í útflutningi á heimsvísu, eigi síðar en árið 2020. 

17.12 Koma í framkvæmd, þegar færi gefst, tollfrjálsu og kvótalausu markaðsaðgengi til lengri tíma fyrir þróunarlönd sem eru skemmst á veg komin í samræmi við ákvarðanir Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, meðal annars með því að tryggja gagnsæi, lítið flækjustig og ívilnandi upprunareglur um innflutning frá þessum löndum.  

Kerfistengd málefni

Stefnumál og samhengi í stofnanalegu tilliti

17.13 Auka efnahagslegan stöðugleika um allan heim, meðal annars með samræmdri stefnumörkun. 

17.14 Bæta samræmda stefnu varðandi sjálfbæra þróun.

17.15 Virt verði svigrúm og vald hvers lands til að koma á og framfylgja stefnumálum um útrýmingu fátæktar og sjálfbæra þróun.  

Samstarf margra hagsmunaaðila

17.16 Alþjóðlegt samstarf um sjálfbæra þróun verði aukið með stuðningi fjölda hagsmunaaðila, sem miðla af þekkingu sinni og sérfræðikunnáttu, veita tæknilegar úrlausnir og fjármagn, í því skyni að ná fram þróunarmarkmiðunum um sjálfbærni í öllum löndum, einkum þróunarlöndunum. 

17.17 Hvetja til skilvirkra samstarfsverkefna hjá hinu opinbera, milli opinbera geirans og einkaaðila og á meðal borgaranna og styðja við slík verkefni. Við framkvæmd þeirra verði byggt á reynslu af samstarfsverkefnum almennt og útsjónarsemi höfð í fyrirrúmi. 

Gögn, eftirlit og ábyrgð

17.18 Eigi síðar en árið 2020 verði efldur stuðningur við þróunarlöndin, meðal annars við þau lönd sem eru skemmst á veg komin og þróunarlönd sem eru smáeyríki, til að auka svo um munar aðgengi að nýjustu vönduðu og áreiðanlegu upplýsingum, sundurliðuðum eftir tekjum, kyni, aldri, kynþætti, þjóðerni, innflytjendastöðu, fötlun, landfræðilegri stöðu og öðrum breytum sem eiga við í hverju landi. 

17.19 Eigi síðar en árið 2030 verði unnið út frá fyrirliggjandi verkefnum og mælikvarði þróaður í þágu sjálfbærrar þróunar, þ.e. til viðbótar við mælikvarða um verga landsframleiðslu, og stutt verði við uppbyggingu á sviði tölfræði í þróunarlöndunum.

 

UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, fögnuðu 75 ára afmæli sínu þann 11. Desember sl.

Því miður er það svo að aldrei áður í sögu samtakanna, hafa þau staðið frammi fyrir annarri eins krísu fyrir börn um allan heim en nú vegna afleiðinga COVID-19.

Í nýrri skýrslu sem UNICEF gaf út á dögunum er fjallað um hvernig COVID-19 hefur grafið alvarlega undan þeim framförum í þágu réttinda barna sem samtökin hafa ötullega unnið að síðustu áratugi. Hér má lesa skýrslu UNICEF um stöðu barna tvö ár inn í heimsfaraldur COVID-19.

Þá segir í skýrslunni að heimsfaraldurinn sé ein stærsta ógn við framfarir í þágu barna sem UNICEF hefur staðið frammi fyrir. Stöðu barna hefur farið aftur þar sem fleiri börn búa nú við misnotkun, ofbeldi, hungur, skert aðgengi að menntun og grunnþjónustu meðal annars.

Hundrað milljón fleiri börn búa nú við fjölþætta fátækt vegna afleiðinga heimsfaraldursins en það nemur sem 10% aukning frá árinu 2019 og segir í skýrslunni enn fremur að taka muni sjö til átta ár að rétta við þessari afturför. Þá hafi 23 milljónir barna misst af grunnbólusetningum árið 2020. Ljóst er að staða barna er á krossgötum en ekki má aðeins kenna um heimsfaraldri yfir bágri stöðu heldur hafi aukin átök og loftlagstengdar ógnir einnig áhrif á þessa þróun.

Henriette Fore, framkvæmdastjóri UNICEF segir að það hafi aldrei verið mikilvægara en nú að setja börn í fyrsta sætið. Ef ekki verði komið í veg fyrir frekari afleiðingar muni það koma til með að heil kynslóð einstaklinga týnist og fái ekki réttinda sinna notið.

 

UNICEF í 75 ár

UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, starfar á erfiðustu svæðum heimsins og veitir börnum og ungmennum nauðsynlega aðstoð ásamt því að tryggja að réttindi þeirra séu virt, alls staðar. Starfsemin nær til rúmlega 190 ríkja og landa, en UNICEF gerir allt sem til þarf til að aðstoða lífsafkomu barna, uppeldi þeirra og leið þeirra til betra lífs, allt frá frumbernsku til unglingsaldurs.  Allt starf UNICEF byggist á Barnasáttmálanum sem var samþykktur á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þann 20. Nóvember 1989 en hann er útbreiddasti mannréttindasáttmáli heims.

 

UNICEF, sem er líka einn stærsti birgir fyrir bóluefni í heiminum, styður heilsu og næringu barna, öruggt neysluvatn og hreinlæti, góða menntun, baráttu gegn eyðni og heilbrigði mæðra og barna, og verndun barna og ungmenna vegna hættu á ofbeldi og misnotkun. Gríðarlega miklum árangri hefur verið náð til dæmis við að tryggja aðgengi barna og ungmenna að menntun síðastliðna áratugi. Einnig hefur tíðni ungbarnadauða hríðlækkað.

UNICEF er ávallt til staðar þar sem þörfin er mest, sinnir langtímauppbyggingu, þar sem neyðarástand brýst út og eins eftir að því lýkur. Þannig vinnur UNICEF ötullega á vettvangi neyðarinnar við að bjarga mannslífum og gera börnum og fjölskyldum þeirra kleift að halda í vonina. Stofnunin er ópólitísk og hlutlaus en víkur sér ekki undan því að verja réttindi barna og þess að tryggja líf þeirra og framtíð.

Undanfarin 75 ár hefur UNICEF unnið að því að betrumbæta líf barna og fjölskyldna þeirra. Þrátt fyrir miklar áskoranir um heim allan berjast starfsmenn stofnunarinnar fyrir rétti barna til að hafa öruggt skjól, næringu, vernd gegn áföllum og átökum, og fyrir jafnrétti.

UNICEF á í góðu samstarfi við önnur samtök innan Sameinuðu þjóðanna en það gerir þeim kleift að tryggja að málefni barna séu ekki virt að vettugi. Stofnunin beitir tvíþættri nálgun, sem felur meðal annars í sér að sinna rannsóknum og að finna hagnýtar úrlausnir fyrir börn.

Samtökin hafa umboð frá Allsherjarþingi SÞ til að berjast fyrir réttindum barna, hjálpa til við að ná að uppfylla frumþarfir og auka við tækifæri þeirra til að lifa mannsæmandi lífi.  Þrátt fyrir að vinna á vegum Sameinuðu þjóðanna hljóta þau enga fjárhagsaðstoð þaðan og byggist starfið eingöngu á frjálsum framlög frá einstaklingum, fyrirtækjum og sjóðum. Stefna UNICEF er sú, að líf, heilsa, öryggi og jákvætt uppeldi barna séu nauðsynleg í því starfi að tryggja betri heim fyrir alla.

UNICEF reynir eftir bestu getu að tryggja sérstaka vernd til handa þeim börnum sem verst verða úti – fórnarlömb stríðs, hamfara, fátæktar og örbirgðar, öllum tegundum ofbeldis og misnotkunar, og þeim sem eiga við fötlun að stríða.

UNICEF tekur ekki afstöðu með öðrum málsaðila fram yfir hinn og samstarf við stofnunina á sér stað án áhættu á því að einhverjum sé mismunað. Í öllu starfi stofnunarinnar eru þau börn sem verða harðast úti sem fá að njóta vafans og þau ríki sem búa við mesta þörf eru sett í forgang.

Í gegnum landsverkefni sín leitast UNICEF við að koma á framfæri jafnrétti til handa konum og stúlkum og að styðja fulla þátttöku þeirra í pólitískri, félagslegri og efnahagslegri þróun viðkomandi samfélaga.

Þá vinna samtökin ásamt samstarfsaðilum sínum við að ná fram sjálfbærri þróun samfélaga í samræmi við samþykktir alþjóðasamfélagsins og þess að það takist að koma á friði og félagslegum framförum. Þannig er í hvívetna leitast við vinna í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna.

UNICEF á Íslandi

Starfsemi landsnefndar UNICEF á Íslandi er gríðarlega mikilvæg en hún sinnir almennri réttindagæslu fyrir börn, safnar fjár til verkefna samtakanna á heimsvísu ásamt því að halda úti sterku innanlandsstarfi og kynningarmálum.

Innanlandsdeild samtakanna vinna að því að auka vitund fullorðinna og barna um réttindi þeirra. Þar að auki aðstoða þau sveitarfélög og skóla við það að innleiða Barnasáttmálann inn í allt starf sitt með Barnvænum Sveitarfélögum, Réttindaskólum og Réttindafrístund. Fjáröflunardeild heldur meðal annars utan um Heimsforeldra UNICEF en þeir eru hjartað í samtökunum þar sem meirihluti framlaga á Íslandi kemur frá almenningi. Heimsforeldrar gefa mánaðarlegt framlag sem gerir UNICEF kleift að geta brugðist við neyðarástandi, hvenær og hvar sem er. Kynningardeild sér svo um að fjalla um verkefnin, vekja athygli á þeirri neyð sem ríkir hverju sinni og kemur upplýsingum á framfæri.

Hægt er að kynna sér betur það starf sem UNICEF sinnir inn á Íslandi á heimasíðu þeirra.

 

Vala Karen Viðarsdóttir, framkvæmdastjóri Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi fundaði í morgun með Elisabeth Arnsdorf Haslund, kynningarstjóra Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna fyrir Norðurlönd og Eystrasaltslöndin (UNHCR Nordic and Baltic).

Þær ræddu meðal annars um stöðu flóttamanna, ríkisfangslausra og hælisleitenda í heiminum í dag og hvernig loftlagsbreytingar munu koma til með að hafa enn frekar áhrif á þá jaðarsettu hópa. Félag Sameinuðu þjóðanna á í góðu samstarfi við Flóttamannastofnunina á Norðurlöndum sem og öðrum stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Félagið hefur þá einnig hafið vinnu á þýðingu námsefnis Flóttamannastofnunarinnar um flóttafólk fyrir kennara og nemendur sem mun nýtast vel til fræðslu í íslenskum skólum á næsta ári.

Elisabeth er komin hingað til lands til þess að taka þátt í Málþingi á vegum Flóttamannastofnunar SÞ og Útlendingastofnunar sem mun fjalla um upprætingu ríkisfangsleysis á Íslandi, en það verður haldið á morgun þann 9. desember.  Eins og Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna segir skýrt hafa allir rétt til þjóðernis. Án ríkisfangs standa einstaklingar frammi fyrir tilveru sem einkennist af óöryggi og jaðarsetningu. Ríkislaust fólk er meðal þeirra viðkvæmustu í heiminum, oft synjað um að njóta réttinda eins og jafnréttis fyrir lögum, rétt til vinnu, menntunar eða heilsugæslu. Ríkislausa einstaklinga er að finna í næstum öllum löndum.

 

Í janúar 2021 gerðist Ísland aðili að samningum Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu ríkisfangslausra frá 1954 og 1961 en þeir öðluðust svo gildi í apríl á þessu ári.
Ásamt alþjóðlegum flóttamanna- og mannréttindalögum mynda þeir alþjóðlegan lagaramma til að takast á við ríkisfangsleysi. Aðildin sem og þau fjölmörgu önnur skref sem Ísland hefur tekið ryðja brautina fyrir útrýmingu ríkisleysis í landinu. Ísland er þannig í sérstöðu til þess að ná að uppræta ríkisfangsleysi en Flóttamannastofnun SÞ hefur allt frá árinu 2014 staðið fyrir átaki sem ætlað er að uppræta ríkisfangsleysi á heimsvísu 2024.

Meginhlutverk Flóttamannstofnunar SÞ er að tryggja réttindi flóttamanna og hælisleitenda. Auk þess er hlutverkið það að verja líf þeirra sem hafa neyðst til að flýja. Saman með samstarfsaðilum, ríkjum og ýmsum samfélögum vinnur stofnunin að því að allir hafi rétt til hælis, tryggja þarf rétt flóttamanna og hælisleitenda til að finna öruggt skjól í öðru ríki. Þá vinnur hún einnig að því að finna varanlegar úrlausnir á málefnum flóttamanna um allan heim.

Ísland leggur fjármuni til Flóttamannastofnunar SÞ með reglubundnum framlögum. Árið 2016 fjórfaldaði Ísland stuðning sinn en það ár var veitt hæsta framlag sem Ísland hafði veitt þangað til. Á árunum 2010-2019 gaf Ísland rúmlega 358.699.801 kr til stofnunarinnar samkvæmt openaid.is, en þess að auki hafa framlög aukist eftir 2019, en utanríkisráðuneytið tilkynnti í október 2020 um 80 milljóna króna framlag til samtakanna vegna ástandsins í Níger, Malí og Búrkína Fasó.

 

Stuðla að friðsælum og sjálfbærum samfélögum fyrir alla menn, tryggja öllum jafnan aðgang að réttarkerfi og byggja upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir fyrir alla menn á öllum sviðum


Nú þegar komið er fram í desembermánuð kynnum við eitt af þremur þemum mánaðarins, sem er heimsmarkmið 16 – friður og réttlæti. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt.

Friður og réttlæti

Heimurinn á enn langt í land að ná heimsmarkmiði SÞ um frið, réttlæti og samfélög án aðgreiningar. Mörg hundruð milljónir manna glíma við erfið skilyrði og búa í ríkjum þar sem átök geisa. Í árslok 2020 hafði um eitt prósent jarðarbúa, eða um það bil 82,4 milljónir manna, verið þvingaðar frá heimkynnum sínum vegna ofsókna, átaka eða ofbeldis af ýmsu tagi. Heimsfaraldur kórónuveirunnar (COVID-19) hefur aukið á á ójöfnuð og misrétti.

Raunin er sú að skapast hafa mikil vandræði tengd stjórnsýslu og reynt hefur á þolrif hennar, auk þess sem undirlag hennar hefur veikst og í sumum tilvikum hafa stjórnsýsluréttindi og vernd stjórnsýslunnar orðið fyrir alvarlegum hnekki. Heimsfaraldu kórónuverinnar kemur verr niður á þeim sem búa við lökustu kjörin í heiminum, einkum búa börn við miklar áskoranir. Bati eftir kreppuna og sjálfbær þróun verða að byggjast á grundvelli friðar, stöðugleika, virðingu fyrir mannréttindum, skilvirkri stjórnsýslu og öflugu réttarríki.

Heimsfaraldur kórónuveirunnar eykur líkur á misnotkun barna, þar með talið barnamansali og barnaþrælkun

Milljónir barna um allan heim búa við misnotkun, þar með talið barnamansal og barnaþrælkun. Áhættan fyrir börn eykst bæði vegna þess að skólum er lokað vegna heimsfaraldursins og eins vegna efnahagslegrar neyðar.

Mansal finnst í öllum ríkjum heimsins. Glæpamenn sem stunda slíka iðju herja einkum á þá sem eru jaðarsettir og búa við fátækt, þar á meðal börn. Á heimsvísu var eitt af hverjum þremur fórnarlömbum mansals árið 2018 barn Í lágtekjulöndum voru börn helmingur fórnarlamba mansals. Stúlkur eru fyrst og fremst fórnarlömb kynferðislegrar misnotkunar (72 prósent stúlkna sem eru fórnalömb mansals), á meðan drengir eru notaðir í barnaþrælkun (66 prósent drengja sem eru fórnarlömb mansals).

Fyrri efnahagskreppur hafa sýnt það að mikil aukning í atvinnuleysi fullorðinna einstaklinga og ójafn efnahagsvöxtur í kjölfarið eykur líkur á mansali. Af þessum ástæðum gæti fjárfesting í atvinnusköpun á heimsvísu fyrir fullorðna og þau ungmenni sem eru komin yfir lögaldur, samhliða efnahagsvexti, dregið úr áhættunni á því að börn verði fyrir misnotkun.

Barnaþrælkun og barnamansal eru samofin og nátengd. Í ríkjum þar sem er hátt hlutfall mansals á börnum er barnaþrælkun jafnframt í meira mæli en annars staðar. Upplýsingar um allan heim benda til aukningar í barnaþrælkun í fyrsta skipti í tvo áratugi. Í byrjun árs 2020 var fjöldi barna sem bjó við barnaþrælkun (ef undanskilin er versta tegund hennar eins og nauðungarvinna eða kynlífsmisnotkun) samtals 160 milljónir (63 milljónir stúlkna og 97 milljónir drengja). Þessi fjöldi samsvarar næstum því einu af hverjum tíu börnum í heiminum. Tæplega helmingur barna í barnaþrælkun sinnti hættulegri vinnu (79 milljónir).

Vegna áhrifa kórónuveirunnar gætu allt að 8,9 milljónir barna til viðbótar orðið fórnarlömb barnaþrælkunar fyrir lok árs 2022. Þessi harmleikur stafar af því að börn eru send til vinnu vegna atvinnu- og tekjumissis fjölskyldna. Bregðast verður við með miklu hraði og auka tekjustuðning og félagslega vernd til að hindra enn frekari barnaþrælkun.

Mútur eru fimm sinnum algengari í lágtekjulöndum en í hátekjulöndum

Spilling gengur í berhögg við sjálfbæra þróun, eykur tekjuójöfnuð, dregur úr innlendri og erlendri fjárfestingu, og minnkar til mikilla muna gæði á opinberri þjónustu. Þrátt fyrir það er algengt í sumum löndum að vera beðinn um að borga mútur í því skyni að hafa aðgang að mikilvægri opinberri þjónustu sem tengist heilbrigðisþjónustu, menntun, neysluvatni, rafmagni og dómskerfinu. Félagsleg og efnahagsleg þróun er lykilatriði í hættunni sem samfélögum heimsins stafar af spillingu.

Samkvæmt nýjustu fáanlegu upplýsingum í rúmlega 120 ríkjum og yfirráðasvæðum á tímabilinu 2011 til 2020 var meðaltíðni mútugreiðslna í lágtekjuríkjum 37,6 prósent, en einungis 7,2 prósent í hátekjuríkjum. Ásamt öðrum afleiðingum hefur kórónuveiran orðið til þess að áður óþekktir möguleikar standa til útbreiðslu spillingar. Það að takast á við spillingu mun styðja við samþættari efnahagsbata sem byggist á heilindum og ábyrgð.

Víðtæk dauðsföll almennra borgara í vopnuðum átökum eru viðvarandi, þrátt fyrir að framfarir hafi átt sér stað á flestum svæðum heimsins

Vopnuð átök leiða til dauða almennra borgara, meiðsla og áverka, sem og fólksflótta. Jafnframt er hætta á að grunnviðir eyðileggist, þar með talið heilbrigðisþjónusta. Þetta tengist síðan útbreiðslu mannréttindabrota og brota á alþjóðlegum mannúðarlögum, þar með talið gegn börnum. Um það bil 176.095 dauðsföll almennra borgara áttu sér stað í mannskæðustu stríðsátökum heimsins á árunum 2015 til 2020.

Þrátt fyrir þetta háa hlutfall fækkaði dauðsföllum almennra borgara um allan heim um 61 prósent á þessu sama tímabil. Á hinn bóginn jókst hlutfall dauðsfalla almennra borgara í átökum í Afríku sunnan Sahara um 66 prósent. Fækkun dauðsfalla almennra borgara um allan heim má rekja til þess að sum hættulegustu átökin ollu færri dauðsföllum, ásamt aukinni viðleitni til að auka vernd almennra borgara.

Árið 2020 voru 5 af hverjum 100.000 óbreyttra borgara myrtir í vopnuðum átökum, og einn af hverjum sjö voru konur eða börn. Flest dauðsföll almennra borgara voru af völdum handvopna og léttra vopna (27 prósent) eða vegna þungavopna eða sprengiefna (24 prósent). Allt árið 2020 hafa Sameinuðu þjóðirnar krafist vopnahlés til að vernda almenna borgara frá samverkandi áhrifum stríðsátaka og kórónuveirunnar.

Morð á þeim sem verja mannréttindi, blaðamönnum og verkalýðsforkólfum eru áfram alltof mörg

Frá árinu 2015 hafa morð á mannréttindafrömuðum, blaðamönnum og verkalýðsforkólfum verið tilkynnt í þriðjungi aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Þessi morð hafa haldið áfram þrátt fyrir kórónuveiruna. Árið 2020 var tilkynnt um morð á 331 mannréttindafrömuði í 32 ríkjum (sem var 18 prósenta aukning frá árinu 2019), ásamt 19 mannránum og mannshvörfum í fjórtán ríkjum. Konur voru 13 prósent fórnarlamba og Suður-Ameríka er það svæði sem verður verst úti. Árið 2020 voru líka 62 blaðamenn drepnir, sem var lægsta árlega dánartíðni undanfarinn áratug.

Refsileysi leikur lykilhlutverk í morðtíðninni; í sumum tilvikum hafa samkomutakmarkanir vegna kórónuveirunnar verið notaðar til að tryggja refsileysi. Það sem til þarf er pólitískur vilji til að lögsækja gerendur sem gæti orðið til þess að fækka dauðsföllum. Til viðbótar þessu ættu aðildarríkin að lýsa opinberlega yfir þakklæti sínu til handa þeim kjarkmiklu einstaklingum þar sem mikilvægt framlag þeirra stuðlar að réttlátari samfélögum sem byggjast á virðingu fyrir lögum og rétti.

Mannréttindastofnunum, sem komið hefur verið á fót og reynst hafa ómetanlegar á tímum kórónuveirunnar, þarf að stórefla

Mannréttindastofnanir í þjóðríkjum eru sjálfstæðar stofnanir sem styðja við og vernda mannréttindi. Þær hafa gegnt mikilvægu hlutverki á tímum kórónuveirunnar með því að rannsaka og fylgjast með áhrifum á heilsu. Einnig hafa þær varpað ljósi á þær afleiðingar sem kreppa vegna kórónuveirunnar hefur á mannréttindi. Mannréttindastofnanir hafa líka barist gegn útbreiðslu á óáreiðanlegum og misvísandi upplýsingum og unnið að því að vernda þá hópa sem búa við lökust kjör í samfélögum víða um heim.

Árið 2020 höfðu 82 ríki sjálfstæðar mannréttindastofnanir sem tókst að uppfylla þá alþjóðlegu staðla sem eru við lýði. Sú þróun er viðbót um 17 prósent frá árinu 2015. Þriðjungur þeirra ríkja sem eru minnst þróuð (LDCs – Least Developed Countries) státa af mannréttindastofnun sem standast alþjóðleg viðmið, samanborið við eitt af hverjum fimm ríkjum árið 2015. Þessi aukning er hins vegar ekki næg til að ná að uppfylla heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030.

Framfarir hafa staðnað á flestum svæðum heimsins, þar sem engar nýjar mannréttindastofnanir hafa hlotið viðurkenningu eða vera settar á laggirnar frá árinu 2018. Það þarf að stórefla átak í því að stofna og styrkja mannréttindastofnanir í einstökum þjóðríkjum og tryggja um leið víðtækari aðgang að mannréttindavernd.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Berjast gegn skipulagðri brotastarfsemi
• Draga úr hvers kyns ofbeldisbrotum
• Efla traust á stjórnmál og stjórnsýslu og réttarvörslukerfið

Ísland er talið eitt friðsælasta land heims samkvæmt Efnahags- og friðarstofnuninni (IEP – Institute for Economics and Peace) og hefur verið það frá árinu 2008. Þó má margt betur fara og hafa íslensk stjórnvöld einsett sér að taka sérstaklega á aðkallandi málum, svo sem á ofbeldi í íslensku samfélagi. Með utanríkisstefnu sinni leggur Ísland lóð sín á vogarskálarnar til að stuðla að friðsamlegri lausn deilumála, virðingu fyrir alþjóðalögum og mannréttindum, jafnrétti, lýðræði og hagsæld.

Réttarríki

Jafn aðgangur allra að réttarkerfinu á Íslandi er grunnþáttur í íslensku réttarfari en að efla réttarríkið er þó viðvarandi markmið. Í því sambandi þarf að gæta þess sérstaklega að mæta ólíkum þörfum einstaklinga, s.s. börnum, fatlaðs fólks og fólks af erlendum uppruna til að tryggja þeim aðgang að réttarkerfinu til jafns við aðra til og möguleika á að nýta rétt sinn. Frá og með 1. janúar 2018 er dómstólakerfið á Íslandi þriggja þrepa kerfi í stað tveggja áður. Með þeirri breytingu var réttarkerfið á Íslandi styrkt enn frekar.

Ofbeldi

Íslensk stjórnvöld hafa lagt ríka áherslu á að draga úr hvers kyns ofbeldi. Í mars 2017 var efnt til samráðs á landsvísu milli félagsþjónustu, barnaverndaryfirvalda, mennta- og heilbrigðiskerfis, lögreglu og ákæruvalds undir forystu velferðar-, dómsmála- og mennta- og menningarmálaráðuneytisins um aðgerðaáætlun til fjögurra ára gegn ofbeldi í íslensku samfélagi. Samráðshópur um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins skilaði aðgerðaáætlun til dómsmálaráðherra 2017 og samþykkti ríkisstjórnin að veita viðbótarfjármagni til innleiðingar aðgerða.

Vinnu við áætlunina miðar vel og er jákvæður árangur aðgerðanna strax sýnilegur. Þá var í upphafi 2018 stofnaður stýrihópur um úrbætur gegn kynferðislegu ofbeldi (sjá kafla um heimsmarkmið 5) sem fylgir eftir innleiðingunni, mótar stefnu um aðgerðir gegn stafrænu kynferðisofbeldi og beitir sér fyrir innleiðingu Istanbúl-samningsins, samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi sem Ísland fullgilti árið 2018.

Liður í undirbúningi þess var að lögfesta tvö refsiákvæði í íslensk hegningarlög, um bann við ofbeldi í nánum samböndum og um nauðungarhjónaband. Markmiðið er að Ísland verði í fremstu röð í baráttunni gegn hvers kyns kynbundnu ofbeldi. Til að svo verði þarf að huga sérstaklega að hópum sem eru í viðkvæmri stöðu og þar af leiðandi berskjaldaðri fyrir ofbeldi, svo sem fatlað fólk.

Vernd barna

Ísland hefur fullgilt og lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Árið 2018 var tekin saman fimmta og sjötta skýrsla Íslands um framkvæmd hans. Við gerð skýrslunnar var lögð áhersla á samráð við börn og fylgdi sérstök barnaskýrsla með skilaboðum frá börnum með sem viðauki við skýrslu ríkisins.

Ríkisstjórn Íslands hefur lagt mikla áherslu á að réttindum barna samkvæmt barnasáttmálanum sé fylgt eftir í framkvæmd og endurspeglast það meðal annars í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fjármálastefnu fyrir árin 2019-2023. Ísland er í fyrsta sæti samkvæmt barnaréttarvísitölunni KidsRightsIndex sem mælir að hve miklu leyti réttindi barna eru virt um allan heim. Stjórnvöld leggja hins vegar áherslu á enn frekari umbætur til að standa vörð um réttindi barna í hvívetna.

Embættisheiti ráðherra félagsmála hefur nú verið breytt í félags- og barnamálaráðherra og í byrjun árs 2019 skipaði hann sérstakan stýrihóp Stjórnarráðsins um málefni barna. Stefnt er að því að hópurinn, í samstarfi við þingmannanefnd um málefni barna og Samband íslenskra sveitarfélaga, muni meðal annars endurskoða barnaverndarlögin, félagslega umgjörð í málefnum barna og þjónustu við börn á landsvísu.

Þá samþykkti ríkisstjórnin nýlega tillögu félags- og barnamálaráðherra um að stefnt verði að aukinni þátttöku barna í stefnumótun stjórnvalda og að stærri ákvarðanatökur og lagafrumvörp skuli rýnd út frá áhrifum á stöðu og réttindi barna.

Vernd barna gegn ofbeldi hefur verið forgangsmál hjá íslenska ríkinu. Barnahús hefur starfað frá árinu 1998, en þar geta börn sem grunur leikur á að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða annars konar alvarlegu ofbeldi fengið alla þjónustu á einum stað. Árið 2018 var opnuð ný starfsstöð Barnahúss á Akureyri í því skyni að auka aðgang barna á landsbyggðinni að nauðsynlegri sérfræðiþjónustu.

Í Barnahúsi fara fram könnunarviðtöl og/eða skýrslutökur fyrir dómstólum í málum þar sem grunur leikur á að börn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða áreitni. Einnig fara fram viðtöl í Barnahúsi við börn sem komið hafa hingað til lands án forsjáraðila og sótt um alþjóðlega vernd.

Unnið hefur verið að úttekt á stöðu barna á flótta og gerð skýrslu þar sem lagðar eru til úrbætur er varða málefni barna á flótta auk þess sem UNICEF á Íslandi, í samstarfi við félagsmálaráðuneytið, dómsmálaráðuneytið, Listaháskóla Íslands, Hönnunarmiðstöð Íslands og Félag iðn- og vöruhönnuða, stendur að verkefninu HEIMA: móttaka barna í leit að alþjóðlegri vernd frá sjónarhóli barnsins.

Markmið verkefnisins er að koma auga á helstu áskoranir við móttöku fylgdarlausra barna og barna sem koma til Íslands í fylgd fullorðinna, með það fyrir augum að geta framfylgt skuldbindingum Íslands um móttöku barna og að það sem barni sé fyrir bestu sé haft að leiðarljósi.

Ísland hefur fullgilt samþykktir frá Alþjóðavinnumálastofnuninni (ILO) er varða lágmarksaldur við vinnu, samþykkt um bann við barnavinnu í sinni verstu mynd og tafarlausar aðgerðir til að afnema hana, samþykkt um nauðungarvinnu eða skylduvinnu og samþykkt um afnám nauðungarvinnu. Þá er unnið að áherslum stjórnvalda í aðgerðum gegn mansali og annars konar hagnýtingu þar sem sérstaklega er gert ráð fyrir aðstoð fyrir börn.

Alþingi hefur í meðförum frumvarp þar sem komið er til móts við ný og breytt viðhorf til opinberrar skráningar kyns og stuðlað að réttarbótum trans fólks með því að heimila einstaklingum sem eru 15 ára og eldri að skilgreina kyn sitt á eigin forsendum og ráða skráningu þess. Börnum sem eru yngri en 15 ára er einnig veitt sú heimild með samþykki forsjáraðila eða ef sérfræðinefnd fellst á erindi barns til að fá að breyta skráningu kyns.

Í frumvarpinu er staðfestur réttur einstaklinga til að breyta kynskráningu sinni í samræmi við eigin upplifun og án þess að þurfa að sæta skilyrðum um sjúkdómsgreiningu og læknismeðferð eða uppfylla kröfur um atferlisþjálfun. Jafnframt heimilar frumvarpið hlutlausa kynskráningu. Drögin að frumvarpinu fengu almennt afar jákvæðar umsagnir í samráðsgátt stjórnvalda í byrjun árs 2019.

Skipulögð brotastarfsemi og spilling

Brotastarfsemi verður sífellt alþjóðlegri í eðli sínu og við því hafa íslensk stjórnvöld brugðist með auknu alþjóðlegu samstarfi og eflingu innlendra stofnana í réttarvörslukerfinu og víðar. Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi og að Alþjóðalögreglunni Interpol og Europol ásamt því að taka þátt í Schengen samstarfinu.

Ísland er einnig aðili að alþjóðlega fjármálaðgerðahópnum Financial Action Task Force (FATF) og hafa stjórnvöld þegar lokið þýðingarmiklum áfanga til að bregðast við tilmælum FATF um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og verður þeirri vinnu haldið áfram á næstu misserum. Þessar aðgerðir eru mikilvægur liður í því að standa vörð um fjármálakerfið til þess að hindra að ólögmætur ávinningur af brotastarfsemi flæði þar í gegn.

Þá skiptir sú vinna einnig miklu máli í baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Ísland er jafnframt aðili að ríkjahópi gegn spillingu innan Evrópuráðsins (GRECO), samningi Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum og Sáttmála Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu (UNCAC). Stjórnvöld upplýsa þessar stofnanir reglulega um íslenska löggjöf, stjórnsýslu og annað sem máli skiptir svo hægt sé að leggja mat á frammistöðu Íslands og vinna að frekari úrbótum.

Skilvirkar og ábyrgar stofnanir

Íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á að auka gagnsæi með stefnumótun hér innanlands sem meðal annars felst í lagasetningu og vitundarvakningu. Í því skyni hefur Alþingi samþykkt siðareglur sem meðal annars ættu að auka gagnsæi auk þess sem dómarar og ákærendur hafa sett sér siðareglur. GRECO hefur lagt áherslu á að styrkja hagsmunaskráningu þingmanna og þá um leið ráðherra sem flestir eru líka þingmenn.

Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á góð vinnubrögð, opna stjórnsýslu og gagnsæi. Forsætisráðherra skipaði starfshóp til að yfirfara reglur um hagsmunaskráningu bæði ráðherra og þingmanna með hliðsjón af ábendingum og alþjóðlegum viðmiðum.

Forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, skipaði einnig nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem breytingar á lögum sem varða vernd uppljóstrara og umbætur í umhverfi stjórnsýslu, meðal annars í takt við ábendingar alþjóðastofnana. Nefndin skilaði níu frumvörpum sem fela í sér umbætur. Þá verður lagt til við forsætisnefnd að reikningar Alþingis verði opnaðir í samræmi við það sem þegar hefur verið gert í Stjórnarráðinu.

Gagnsæi í stjórnsýslu og þátttaka almennings

Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Á undanförnum árum hefur íslensk stjórnsýsla þróast í átt að aukinni viðbragðshæfni og þátttöku almennings í ákvarðanatöku. Jafnframt hafa stjórnvöld á síðustu árum unnið í anda opinnar stjórnsýslu og opnað nýjan Stjórnarráðsvef þar sem möguleiki er á endurgjöf almennings og fyrirtækja með ýmsum hætti.

Einnig hefur verið opnuð samráðsgátt þar sem almenningi er veitt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum varðandi lagafrumvörp og aðra stefnumarkandi ákvarðanatöku stjórnvalda á framfæri. Árið 2016 voru jafnframt samþykkt ný lög um opinber fjármál sem tengja saman stefnumótun stjórnvalda við ríkisfjármál. Með innleiðingu laganna verður fjárlagaferlið gagnsærra, stefnuþættir opnari og beintengdir fjármagni sem einnig mun leiða til þess að fjárlagaferlið verði opnara almenningi.

Undirmarkmið:

16.1 Dregið verði verulega úr hvers kyns ofbeldi og dauðsföllum sem rekja má til þess. 

16.2 Tekið verði fyrir misnotkun, misneytingu, mansal og hvers kyns ofbeldi gegn börnum og pyntingar verði upprættar. 

16.3 Réttarríkið verði eflt á landsvísu og á alþjóðlegum vettvangi og tryggt verði jafnt aðgengi allra að réttarkerfinu. 

16.4 Eigi síðar en árið 2030 mun ólöglegt flæði fjármagns og vopna hafa snarminnkað, stolnar eignir verði endurheimtar í stórum stíl og barátta háð gegn hvers kyns skipulagðri glæpastarfsemi. 

16.5 Dregið verði verulega úr hvers kyns spillingu og mútum. 

16.6 Byggðar verði upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir á öllum sviðum sem hafa gagnsæi að leiðarljósi. 

16.7 Teknar verði ákvarðanir á öllum sviðum þar sem brugðist er við aðstæðum og víðtæk þátttaka tryggð. 

16.8 Þróunarlöndum verði veitt aukin aðild að alþjóðlegum stjórnarstofnunum. 

16.9 Öllum verði útveguð lögleg skilríki, þ.m.t. fæðingarvottorð, eigi síðar en árið 2030. 

16.10 Almenningur hafi aðgengi að upplýsingum og grundvallarréttindi verði tryggð í samræmi við landslöggjöf og alþjóðasamninga. 

16.a Tilteknar innlendar stofnanir verði styrktar, meðal annars með alþjóðlegri samvinnu, í því skyni að efla þær, einkum í þróunarlöndunum, til að koma í veg fyrir ofbeldi og berjast gegn hryðjuverkum og glæpastarfsemi. 

16.b Lög og stefnumál á sviði sjálfbærrar þróunar, sem mismuna engum, verði efld og þeim framfylgt. 

 

Heimildir:

— SDG Indicators (un.org)

Heimsmarkmið | Forsíða (heimsmarkmidin.is)