Ísland skrifaði á dögunum undir rammasamning um stuðning við UNFPA, Mannfjöldasjóð Sameinuðu þjóðanna. Með honum formfesti Ísland stuðning sinn við stofnunina og fylgir eftir skuldbindingu sína á verkefninu Kynslóð jafnréttis (e. Generation Equality) sem Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra Íslands tilkynnti  síðastliðið sumar á leiðtogafundi í París.

Samningurinn gildir til loka árs 2023 en framlögin munu veita stofnuninni fyrirsjáanleika og sveigjanleika en slík kjarnafrumlög eru gríðarlega mikilvæg einmitt svo að hægt sé að bregðast við þar sem þörfin er mest hverju sinni og þegar neyðarástand skapast. Íslensk stjórnvöld þrefalda með samningnum kjarnaframlög til UNFPA á næstu tveimur árum og nema þau 100 milljónum króna árið 2022, en þetta kemur fram í tilkynningu Stjórnarráðsins.

Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna er sú stofnun sem hugar að kyn- og frjósemisheilsu en auk þess er unnið að frjósemisréttindum. Markmið hans er að bjóða öll börn velkomin í heiminn og að hver einasta fæðing verði trygg og örugg og að allt ungt fólk fái að njóta hæfileika sinna. Einnig gegnir hún lykilhlutverki þegar kemur að þjónustu við þolendur kynferðisofbeldis á átakasvæðum, sinnir fæðingarþjónustu, mæðra- og ungbarnavernd. Þá er vinna að forvörnum gegn mæðradauða, kynbundnu ofbeldi og skaðlegum hefðum svo sem limlestingum á kynfærum kvenna og stúlkna einnig meðal málefna sem sjóðurinn vinnur hörðum höndum að, en hann starfar í rúmlega 150 ríkjum og svæðum.

Hægt er að lesa til frekar um hin fjölmörgu verkefni Mannfjöldasjóðs Sameinuðu þjóðanna á heimasíðu þeirra.

Í drögum að COP26-yfirlýsingu alþjóðlegrar loftslagsráðstefnu Í Glasgow-borg í Skotlandi eru ríki hvött til að gera enn meira til að kolefnisjafna í útblæstri gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030. Þessi veruleiki staðfestir að það er enn langt í land að ná settu marki eins og að var stefnt árið 2015 með Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál fyrir árið 2050. 

Upphafleg drög að yfirlýsingunni frá síðastliðnum miðvikudag sem Alok Sharma forseti Cop26 hefur birt fer fram á það við öll ríki í heiminum að auka skammtíma skuldbindingar strax á árinu 2022, sem mundi þýða að stigið yrði skref í rétta átt. Jafnframt er farið fram á að halda árlegan ráðherrafund (sem yrði fyrst haldin í nóvember) um að gera enn betur í því að ná fram kolefnisjöfnun í útblæstri og kolefnishlutleysi gróðurhúsalofttegunda.

Einnig er vísað til viðmiða Parísarsamkomulagsins sem mundu geta takmarkað hækkun hitastigs við 2 gráður á Celsíus frekar heldur en hið ennþá metnaðarfyllra markmið um 1.5 gráðu á Celsíus hækkun. Það er mála sannast að mörg ríki og ýmsir hagaðilar vonuðust eftir því að það tækist að uppfylla seinna og metnaðarfyllra markmiðið.

Þeir hinir sömu töldu líka að texti draga yfirlýsingarinnar gengi of skammt í mikilvægum málum á eftirfarandi þremur sviðum: í fyrsta lagi í þróunarmálum; í öðru lagi í framkvæmdatriðum samkomulagsins; ogí þriðja lagi á þeim sviðum sem lúta að því að bæta skaða vegna náttúruhamfara.

Þau viðbrögð komu eftir þær neikvæðu fréttir að samkvæmt forspá Climate Action Tracker sem byggist á greiningu á núverandi markmiðum ríkja fyrir árið 2030, sem eru þess efnis að hnattræn hlýnun loftslags muni aukast um 2.4 gráður á Celsíus umfram það hitastig sem var fyrir iðnbyltingu. Vísindamenn vara við því að hlýnun loftslags af þessari stærðargráðu mundi leiða til umhverfistjóns um allan heim vegna versnandi hitabylgja, flóða, þurrka, óveðurs og hækkunar sjávarstöðu.

Í dag laugardag er lokadagur loftlagsráðstefnunnar og mun því þarf að vinna og semja um endanleg drög ráðstefnunnar Cop26 síðar í dag. Drögin í sinni endanlegu mynd verður grundvöllur að meginniðurstöðum fundarins. Þannig verður leitast við að skýra enn frekar og byggja á Parísarsamkomulaginu um loftslagsmál.

Samkvæmt uppkastinu samþykkja ríkja að hraða vinnu við að hætta styrkjum til kolavinnslu og annars jarðefnaeldsneytis. Hið síðastnefnda er lykilatriði í því að staðfesta það að jarðefnaeldsneyti er helsta orsök loftslagsvanda af mannavöldum eins og kemur fram í sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Einnig er kallað eftir því að öll þróuð ríki muni tvöfalda fjármögnun til skuldbindinga varðandi loftslagsmál í því skyni að liðsinna þeim ríkjum um allan heim sem búa við mestan vanda.

Í kafla um hraða kolefnisjöfnunar er staðfesta að ráðgjöf Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar (IPCC) þess efnis að takmarka hnattræna hlýnun við 1.5 gráður á Celsíus fyrir árið 2100 mundi krefjast ,,raunhæfra og árangursríkra aðferða” af hálfu allra ríkja á þessum ,,örlagaríka áratug” sem stefnir að því að ná 45% niðurskurði í hnattrænum útblæstri gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 sem áfangi að því að ná fram kolefnishlutleysi ,,þegar komið er fram undir miðja öldina”. En á hinn bóginn lýsir umrætt uppkast að texta ráðstefnunnar yfir ,,verulegum áhyggjum” þess efnis að miðað við núverandi framþróun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda mundi hann aukast um 13.7 prósent fyrir árið 2030.

Þróunarlönd sem eiga fulltrúa á ráðstefnunni hafa unnið að því að ríkjum verði gert skylt að endurskoða skuldbindingar sínar eða landsáætlanir (ensk skammstöfun: NDC). Sú vinna mundi þurfa að gerast sem fyrst, jafnvel strax á næsta ári, að áliti fulltrúa sumra þróunarlanda.

Samkvæmt félagsskap ríkja sem vilja ganga lengst (e. High Ambition Coalition) sem samanstendur af þróuðum ríkjum og þróunarlöndum, þar með talið Bandaríkjunum, ESB, Marshall-eyjum og margra annarra ríkja sem búa við mikla ógn vegna breytinga á sviði loftslagsmála, er hin reglubundna bið í fimm ár of löng.

Sami félagsskapur gaf út yfirlýsingu þar sem þess er krafist árlegrar endurskoðunar ríkja á landsáætlunum sínum svo framarlega sem þau uppfylli ekki markmið um 1.5 gráðu á Celsíus hlýnunar loftslags. Þessi skuldbinding hefur enn ekki verið undirrituð af öllum aðildarlöndum félagsskaparins, en hefur þó verið samþykkt af Bandaríkjunum og rúmlega 30 öðrum ríkjum.

Heimild: 

The Guardian Unlimited, miðvikudagur, 10.11.2021 (netútgáfa The Guardian)

Fyrsta fréttabréf UNESCO-skóla á Íslandi er nú komið út.

Þar er fullt af áhugaverðu efni að finna, en íslensku UNESCO-skólarnir eru að vinna gott og metnaðarfullt starf.

Hér getur þú lesið fréttabréfið.

Grípa til bráðra aðgerða gegn loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra 

Nú þegar komið er fram í nóvemberbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 13 – aðgerðir í loftslagsmálum. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Aðgerðir í loftslagsmálum 

Loftslagsbreytingar af mannavöldum eiga sér stað og valda ómældum skaða um allan heim. Árið 2020 var meðaltal hitastigs í heiminum 1,5° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörk fyrir iðnvæðingu. Það þýðir að ekkert miðar áfram í því að uppfylla viðmiðunarmörk Parísarsamkomulagsins um loftslagsmál fyrir árið 2050. Þvert á móti hækkar hitastig óeðlilega mikið og horfir það mjög til verri vegar. Aukin losun gróðurhúsalofttegunda knýr hagkerfi heimsins til þess að snúa við blaðinu og þess að vinna að kolefnishlutleysi.  

Útgjöld til loftslagsmála jukust um tíu prósent frá árunum 2015-2016 í það að ná á árunum 2017-2018 árlegu meðaltali sem taldi samtals 48,7 milljarði bandaríkjadala. Af 154 þróunarlöndum eru 125 þeirra ríkja að útbúa og innleiða áætlun um aðlögun í loftslagsmálum. Þau málefnasvið sem lúta að landsframlögum umræddra ríkja eru einkum og sér í lagi fimm talsins:  

• Matvælaöryggi og matvælaframleiðsla  
• Nytjajarðvegur (eða landræktarsvæði) og votlendissvæði  
• Vatnsbirgðir  
• Heilbrigði fólks  
• Lykilsvið hagkerfis og þjónustu 

Þrátt fyrir efnahagslega niðursveiflu vegna kórónuveirunnar hefur ekki dregið úr loftslagsbreytingum af mannavöldum. Þær halda því áfram án afláts. Tímabundinn samdráttur í samgöngum og öðrum athöfnum fólks olli minnkun í kolefnisútblæstri. Á hinn bóginn leiddi aukning á gróðurhúsalofttegundum árið 2020 til þess að ný met voru slegin. Hið sama ár var eitt af þremur heitustu síðan mælingar hófust, og meðalhiti á því ári var um það bil 1,2° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörk seinni hluta 19. aldar eða áratuganna 1850-1900.  

Heimsbyggðin er langt frá því að ná markmiðum Parísarsamkomulagið fyrir árið 2050. Hin síðastnefndu gera ráð fyrir því að hægt verði að takmarka meðalhita á ári í heiminum öllum við 1,2° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörkin fyrir iðnbyltinguna. Ef það skyldi nást mundi vera hægt að ná kolefnisjöfnun á útblæstri CO2 (koldíoxíð) í heiminum öllum fyrir tilgreindan tíma sem settur er í Parísarsamkomulagið.  

Heimurinn stendur frammi fyrir miklum hamförum á sviði loftslagsbreytinga af mannavöldum. Af þeim sökum hafa aðgerðir í loftslagsmálum fengið aukið vægi. Í júní árið 2020 hófst verkefnið ,,kapphlaup um kolefnishlutleysi” (e. Race to net-zero) sem var skipað aðilum í viðskiptalífinu, borgum og héruðum heimsins og einstökum fjárfestum.  

Markmiðið er kolefnisjöfnun í útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Til að ná því göfuga og mikilvæga markmiði eru ýmis verkefni sett í algjöran forgang eins og nánar skal fjallað um. Sértæk skammtímamarkmið eru sett í ríflega tuttugu geirum efnahagslífsins sem falla sjálf undir ýmis svið alþjóðahagkerfisins.

Frá lokum árs 2020 var þriðjungur vergrar heimsframleiðslu að finna á þeim svæðum í heiminum sem höfðu tilkynnt um eða unnu markvisst að markmiðum um kolefnisjöfnun fyrir árið 2050. Þessi svæði veraldar ná yfir hér um bil helming heimsins og um helming losunarinnar í heimi hér.  

Heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur afhjúpað varnarleysi heimsins vegna yfirstandandi heilbrigðiskrísu. En hinn mikili vandi hverfur í skuggann fyrir því neyðarástandi sem blasir við á sviði loftslagsmála. Leiðtogar ríkja heimsins  verða að bregðast við og gera bragbót á. Í þessum sömu ríkjum þarf að grípa tækifærið sem nú gefst til endurreisnar á samfélögum um allan heim.

Nauðsynlegt er að endurbyggja á þann hátt að það verði dregið úr kolefnisútblæstri alls staðar í heiminum. Einnig er brýnt að auka þolgæði jarðarinnar andspænis þeim geigvænlegu afleiðingum sem hljótast af loftslagsbreytingum af mannavöldum.  

Losun gróðurhúsalofttegunda mun halda áfram að aukast ef ekki verður gripið til afgerandi aðgerða í því skyni að færa hagkerfi heimsins í átt að kolefnishlutleysi

Árið 2015 skuldbundu 196 aðilar að Parísarsamkomulaginu sig til að breyta hagþróun í átt að sjálfbærni. Sömu ríki og utanaðakomandi aðilar hvöttu til þess að takmarka hlýnun jarðar við það að vera langt undir 2° á Celsíus – helst um 1,5° á Celsíus – sem var hlutfall fyrir hitastig í heiminum fyrir iðnbyltingu. Heildarútstreymi gróðurhúsalofttegunda náði nýju hámarki árið 2020. En í fyrra hafði meðaltal á kolefnisryki í CO2 (koldíoxíði) náð 410 einingum á hverja milljón rykkorna.  

Heimsfaraldur kórónuveirunnar dró verulega úr umsvifum fólks og samfélaga á árinu 2020 sem aftur olli tímabundnum samdrætti í útblæstri CO2 (kolefnisdíoxíðs). Samdráttur í útblæstri var mestur í þróuðum ríki, meðaltalssamdráttur var tæplega tíu prósent frá árinu 2019. En á sama tímabili  dróst útblástur frá þróunarlöndum saman um einungis fjögur prósent. 

Samdrátturinn í heildarútblæstri árið 2020 var tímabundin. Ljóst er að enn þarf að grípa til róttækra aðgerða í baráttu gegn loftslagsbreytingum ef á að takast að afstýra verstu afleiðingum loftslagsbreytinga.  

Þrátt fyrir það sýna rauntölur frá einstökum svæðum, þar með talið á Mauna Loa í Bandaríkjunum og Grim-höfða í Tasmaníu, að kolefnisútblástur og metan- og níturmengun héldu áfram að aukast á fyrra ári. Í lok síðasta árs hafði kolefnisútblástur aukist enn á ný. Raunar taldist útblásturinn vera tveimur prósentum meiri en í lok ársins á undan.

Um leið og heimurinn nær fyrra striki eftir yfirstandandi heimsfaraldur mun útblástur aukast enn frekar. Eina ráðið gegn slíkri óheillaþróun er að nauðsynleg skref verði stiginn til að færa hagkerfi heimsins í átt að ríkari kolefnisjöfnun og meira kolefnishlutleysi. 

Þrátt fyrir heimsfaraldur kórónaveirunnar eru ríki heimsins að grípa til aðgerða í loftslagsmálum með áherslu á aðlögun samfélaga

Þau úrræði sem ríki nýta til að draga úr innlendri losun og aðlaga sig áhrifum af loftslagsbreytingum er lýst í landsframlagi (NDCs – National determined contributions) þeirra. Hverjum og einum aðila að Parísarsamkomulagið er falið að undirbúa, gefa út og tilkynna það landsframlag sem einstök þjóðríki og aðrir aðilar að Parísarsamkomulaginu hyggjast hrinda í framkvæmd.

Frá vordögum árið 2021 hafa 48 ný eða endurskoðuð landsframlög verið tilkynnt. Þau landsframlög fela í sér nýjar eða endurskoðaðar áætlanir ríkja eða annarra þeirra sem aðild eiga að Parísarsamkomulaginu.   

Upplýsingar um aðlögun var að finna í 39 af þessum 48 nýju eða uppfærðu landsframlögum. Ríki eru að leggja fram mælanlegri markmið og vísa að aðlögun þeirra sömu ríkja. Jafnframt eru ríki að sýna fram á tengsl á milli þriggja eftirfarandi þátta: Í fyrsta lagi aðlögunar ríkja að breyttum áherslum í loftslagsmálum; í öðru lagi heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun; og í þriðja lagi annarra rammaáætlana sem ríki þurfa að standa við. 

Aukinn fjöldi ríkja setur mótun og framkvæmd á landsframlögum í forgang til að efla viðbrögð ríkja við loftslagsbreytingum af mannavöldum. Á meðal þess sem hér er að finna eru: í fyrsta lagi flóðavarnir; í öðru lagi uppsetning varnarkerfa vegna fellibylja; og/eða í þriðja lagi það að skipta yfir í uppskeru sem þolir þurrka.

Frá því í maí á þessu ári hafa 125 af 154 þróunarlöndum unnið að og framkvæmt áætlanir um aðlögun þeirra. Einnig hafa á sama tíma 22 ríki skilað af sér áætlunum sínum til skrifstofu Rammasamkomulags um loftslagbreytingar af mannavöldum.

Þróuð ríki eru að auka viðleitni sína til að veita þeim ríkjum sem eru minnst þróuð (LDCs – Least Developed Countries), þar sem slíkum hópi afar fátækra ríkja stendur mest ógn af loftslagsbreytingum, tæknilegar leiðbeiningar og stuðning til þess að þróa og framkvæma sambærilegar áætlanir.  

Þrátt fyrir hin heildrænu umskipti heimsins í átt að lægri kolefnisútblæstri, er sú framtíð sem byggist á stöðugleika í loftslagsmálum knúin áfram af auknum fjárútlátum 

Fjármögnun frá þróuðum ríkjum til þróunarlanda sem renna til loftslagsmála halda áfram að aukast. Slíkt fjárstreymi byggist á viðvarandi skuldbindingum í loftslagsmálum. Sú vinna felur í sér skuldbindingar við heildræn umskipti heimsins sem miða í átt til lægri kolefnisútblásturs. Auk þess er með sama hætti stefnt að framtíðarstöðugleika í loftslagsmálum.

Heildarfjárframlög til loftslagsmála frá svo kölluðum Viðauka 1-aðilum að Parísarsamkomulaginu náðu ársmeðalatali að upphæð 48,7 milljörðum bandaríkjadala árin 2017-2018. Þetta felur í sér tíu prósent aukningu frá árunum 2015-2016. Rúmlega helmingur fjárhagslegs stuðnings til loftslagsmála á árunum 2017-2018 snéri að mótvægisaðgerðum. Þó er hlutfall stuðnings til aðlögunar að aukast og mörg ríki eru að forgangsraða enn frekar til að leggja fram frekara fjármagn. 

Tveir þriðju hlutar fjárhagsstuðnings sem veittur á árunum 2017-2018 (jafnvirði meðaltalsupphæðar sem telur að jafnaði samtals um 32,3 milljörðum bandaríkjadala á ári) barst í gegnum tvíhliða stuðning, svæðisbundin framlög og eftir öðrum leiðum. En síðasti þriðjungurinn barst í gegnum fjölþjóðastofnanir og -sjóði, svo sem græna loftslagssjóðinn (GCF – Green Climate Fund). 

Stuðningur við mótun þjóðaráætlana á vettvangi undirbúningsverkefnis að græna loftlagssjóðnum eykst jafnt og þétt á öllum svæðum og í öllum hópum. Ellefu þróuð ríki hafa lagt fram 23 verkefni til GCF-verkefnisins, þar af eru sjö – sem telja samtals til 464 milljóna bandaríkjadala – og hafa þau verið samþykkt. 

Á árunum 2017-2018 var fjárstuðningur til loftslagsmála orðinn stærsti hluti heildarfjárútláta til þess málaflokks (36,2 milljarður bandaríkjadala). Hlutfall kjarnastuðnings og almenns stuðnings (fjárstuðningur sem rann til fjölþjóðlegra og tvíhliða stofnana sem ekki er talinn vera beinlínis til loftslagsmála) hefur dregist saman í gegnum tíðina. Sá stuðningur fór frá því að vera 40% af heildarfjármögnun árin 2011-2012 upp í það að vera 25% á árunum 2017-2018.                 

Staðan á Íslandi

Forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir flutti ræðu á COP26 loftslagsráðstefnu SÞ í Glasgow nú í nóvember. Á henni sagði ráðherra meðal annars þetta:

Merki loftslagshlýnunar má hvarvetna sjá og það neyðarástand sem hlýnun andrúmsloftsins skapar. Á Íslandi eru jöklar að bráðna. Við höfum áhyggjur af hafmengun og breytingum á sjávarstraumum sem gætu valdið óafturkræfum skaða fyrir lífríki hafsins.

Helstu áskoranir Íslands: 

• Hækkun hitastigs og áhrif á gróðurfar og lífríki
• Súrnun sjávar og áhrif á lífríki í hafi
• Hækkandi sjávarstaða

Loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á náttúru og samfélög eru ein helsta áskorun alþjóðasamfélagsins. Áhrifin eru margbreytileg en breytingar á hitastigi jarðar, öfgar í veðurfari, bráðnun jökla, auknir þurrkar og hækkun sjávarborðs sem fyrirséð er að muni hafa mest áhrif á fátækustu og berskjölduðustu íbúa jarðarinnar.

Markmiðið um aðgerðir í loftslagsmálum tekur fyrst og fremst til þessarar ógnar og miðar að því að lönd efli viðnámsþol og aðlögunargetu til að bregðast við afleiðingum loftslagsbreytinga á sama tíma og allt kapp er lagt á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. 

Ísland er meðal þeirra þjóða sem losa einna mest af gróðurhúsalofttegundum miðað við höfðatölu. Afleiðingar loftslagsbreytinga hér við land eru hvað sýnilegastar í hraðri bráðnun jökla en súrnun sjávar með tilheyrandi breytingum á vistkerfi sjávar er einnig mikið áhyggjuefni, sem og spár um aukna úrkomu og skriðuföll, tíðari eldgos vegna landriss og hækkandi sjávarborð svo fátt eitt sé nefnt. 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi 

Utanríkisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson flutti líka ræðu um ,,loforð í loftslagsmálum“ sem Þróunaráætlun SÞ (UNDP) stóð fyrir. Ráðherra sagði meðal annars þar í stuttu ávarpi:

Ísland tekur fullan þátt í stuðningi við aðgerðir í loftslagsmálum um allan heim. Við hyggjumst auka þróunarsamvinnu í tengslum við vinnu að þeim aðgerðum. Það að vinna að ,,loforðum um loftslagsmál“ leikur lykilhlutverk í þessum skuldbindingum. Við munum halda áfram að vinna með Þróunaráætlun SÞ og öðrum aðilum í því skyni að knýja ríki um allan heim til þess að framkvæma landsáætlanir sínar.

Ísland var meðal fyrstu ríkja til að fullgilda Parísarsamkomulagið og mun samkvæmt því leitast við að ná sameiginlegu markmiði með ríkjum ESB og Noregi um 40% minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030. Áherslur íslenskra stjórnvalda á endurnýjanlega orku og sjálfbæra landnýtingu endurspeglast meðal annars í framlögum til alþjóðlegs samstarfs í gegnum annars vegar bæði Jarðhitaskóla og Landgræðsluskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og hins vegar í Græna loftslagssjóðinn (e. Green Climate Fund). 

Græni loftslagssjóðurinn hefur hingað til fjármagnað 193 verkefni í lág- og millitekjuríkjum en á síðasta ári fengu 42 verkefni stuðning frá sjóðnum. Þá styður Ísland sjóð á vegum rammasamnings Sameinuðu þjóðanna fyrir fátækustu þróunarríkin en meginverkefni hans er að styðja við undirbúning og framkvæmd aðgerðaáætlana um aðlögun að loftslagsbreytingum.

Eins beita íslensk stjórnvöld sér fyrir því að auka hlut kvenna frá fátækari ríkjum í alþjóðlegum viðræðum um loftslagsmál í gegnum sjóð Umhverfis- og þróunarstofnunar kvenna (Women´s Environment and Development Organisation, WEDO). 

Undirmarkmið: 

13.1 Auka viðbragðsáætlanir og forvarnir við vá af völdum loftslagsbreytinga og náttúruhamfara alls staðar í heiminum.  

13.2 Ráðstafanir vegna loftslagsbreytinga verði að finna í landsáætlunum, stefnumótunum og skipulagi.  

13.3 Menntun verði aukin til að vekja fólk til meðvitundar um hvernig mannauður og stofnanir geta haft áhrif og brugðist við loftslagsbreytingum, þar á meðal með snemmbúnum viðbúnaði og viðvörunum.   

13.a Efnd verði fyrirheit hátekjuríkja um 100 milljarða dala framlag, bæði frá hinu opinbera og einkaaðilum, í því skyni að aðstoða þróunarlönd við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að gagnsæjum aðgerðum. Jafnframt verði unnið sem fyrst að fjármögnun Græna loftslagssjóðsins svo að hann geti starfað af fullum krafti. 

13.b Finna leiðir til að skipuleggja og stjórna betur loftslagsaðgerðum í þeim þróunarlöndum sem skemmst eru á veg komin og þeim sem eru smáeyríki og leggja í því tilliti áherslu á konur, ungt fólk, byggðarlög og jaðarsamfélög.        

Heimildir: 

Umhverfisstofnun | Losun Íslands (ust.is)      

Losun gróðurhúsalofttegunda og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum (himinnoghaf.is)    

— SDG Indicators (un.org) 

Loftslagsráð | Aðhald og ráðgjöf í loftslagsmálum (loftslagsrad.is)

Sjálfbær neyslu- og framleiðslumynstur verði tryggð

Nú þegar komið fram í októbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 12 – ábyrg neysla og framleiðsla. Á yfirstandandi ári munum við kynnast heimsmarkmiðum SÞ betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á þessu ári. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geta allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Ábyrg neysla og framleiðsla

Hið hnattræna ,,neyslufótspor” (efnislega fótspor) jókst um 70% frá aldamótum til ársins 2017. Ein milljón plastflaskna eru keyptar um heim allan á hverri einustu mínútu. Fimm trilljón einnota plastpoka er hent og verður að úrgangi á hverju ári. Rafmagnsúrgangur eykst áfram og fær ekki ábyrga losun. Hver einasta manneskja á jörðinni gaf frá sér 7.3 kílógrömm af rafmagnsúrgangi árið 2019, en þar af var einungis 1.7 kílógrömm sem var fært í endurvinnslu (sjá heimild hér, neðar í textanum og neðst fyrir heimild).

Þróuð ríki búa yfir mörgum valkostum í því að auka endurnýjanlega orku. Í þróuðum ríkjum er notað fjórum sinnum meira af vöttum á mann en í þróunarlöndum. Í hinum fyrri eru notuð 880 vött á mann en í þróunarlöndum eru notuð 219 vött á mann. Þrátt fyrir framfarir verður stuðningur við jarðefnaeldsneyti til þess að ógna árangrinum af Parísarsáttmálanum og sömuleiðis heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Árið 2019 var 56 trilljónum bandaríkjadala varið í slíkan stuðning sem var rúmlega fimmtungs samdráttur frá árinu 2018.

Á árinu 2020 voru tilkynntar samtals 700 stefnuyfirlýsingar og framkvæmdaatriði frá 83 ríkjum og Evrópusambandinu fyrir heimsmarkmið SÞ  (sama heimild: unstats.un.org/sdgs/report/2021/). Stefnuyfirlysingarnar og framkvæmdaatriðin voru gefnar innan viðeigandi tímaramma, sem töldust til tíu ára og lutu þau að  heimsmarkmiði SÞ númer þrettán um ábyrga neyslu og framleiðslu (frá 83 ríkjum og Evrópusambandinu). 

Mannfjöldaaukning í heiminum ásamt með ósjálfbærri notkun á náttúrgæðum hefur skelfilegar afleiðing fyrir jörðina. Þessi neikvæða og ósjálfbæra þróun veldur loftslagsbreytingum, eyðileggur umhverfi og eykur hlutfall mengunar í heiminum. Hér um bil 14% af matvælum heimsins tapast í aðfangakeðjunni áður en þau berast í smásölu. Þetta kemur til viðbótar þeim mengunarvöldum sem getið er um hér að ofan.

Nú í dag stendur mann- og kvenkyn og fólk af öllum kynjum frammi fyrir sögulegu tækifæri til að endurhanna umskipti eftir yfirstandandi heimsfaraldur sem leggur grunn að sjálfbærum og öflugum hagkerfum og þjóðfélögum. Það er komin tími til að aftengja hagvaxtartrú frá umhverfistjóni sem hagvöxtur óhjákvæmilega veldur. Þannig þarf að takmarka kolefnisútblástur, vinna að eflingu á notkun endurnýjanlegrar framleiðslu og eins þess að styrkja sjálfbæra lífshætti.

Hin mikla aukning á nýtingu náttúruauðlinda er neikvæð og skaðleg þróun

Um allan heim hefur neysla innanlands á mann aukist um meira en 40% frá aldamótum til ársins 2017. Sú neysla fellur undir framleiðslu sem hagkerfi notar til að mæta neysluþörf, sem jókst á þessu árabili úr 8,7 í 12,2 rúmlestir tonna. Á öllum svæðum í heiminum nema Evrópu, Norður Ameríku, Ástralíu og Nýja Sjálandi hafi ríki gengið í gegnum afar mikla aukningu í neysluþörf undanfarna tvo áratugi. Aukning á innanlandsneyslu í þróunarlöndum stafar einkum af iðnvæðingu þeirra, þar með talinni útvistun á efnismikilli iðnframleiðslu frá þróuðum svæðum.

Notkun á náttúruauðæfum og önnur gæði svo sem umhverfisáhrif er ójafnt skipt á milli landa og svæða. Leiðin til ábyrgrar neyslu og framleiðslu þarfnast aðferða hringrásarhagkerfisins, sem eru hönnuð til að takmarka úrgang og mengun, halda vörum og framleiðslu í sjálfbærri endurnotkun, og þess að endurnýja lífkerfi.

Árangur við að auka bæði sjálfbæra framleiðslu og neyslu er ójafnt dreift eftir svæðum

Það að umbreyta í átt til enn meiri sjálfbærrar neyslu og framleiðslu er forsendan fyrir því að takast á við hnattrænar áskoranir. Hinar síðastnefndu eru til að mynda loftslagsbreytingar af mannavöldum, eyðing á líffræðilegum fjölbreytileika og mengunar. Einnig leikur sjálfbær neysla og framleiðsla lykilhlutverk í því að ná fram sjálfbærri þróun. Það örlar á jákvæðum breytingum af hálfu ýmissa þjóðríkja í þróun verkferla og stefnumótunar sem lýtur að því að styðja við þessi mikilvægu umskipti.

Eins og áður kemur fram hafa 83 ríki auk Evrópusambandsins tilkynnt um 700 verkefni á sviði stefnumótunar og verkferla sem falla undir Tíu ára ramma um verkefni í ábyrgri neyslu og framleiðslu. Á hinn bóginn hafa einungis fimmtíu sambærileg verkefni á sviði stefnumótunar og verkferla verið tilkynnt í Afríku sunnan Sahara, samanborið við 374 á Vesturlöndum sem eru þjóðríki bæði í Evrópu og Norður Ameríku.

Rafmagnsúrgangur heldur áfram að aukast og er ekki fargað á ábyrgan hátt

Árið 2019 var framleitt í heiminum öllum 53.6 milljón rúmlesta tonna af rafmagnsvörum eða rafmagnstækjum sem þörfnuðust förgunar (E-waste). Þetta fól í sér aukningu um fimmtung frá árinu 2014. Óörugg förgun á rafmagnsúrgangi veldur því að eitruð spilliefni ganga í jarðveg og vatnslón, sem aftur veldur því að það stafar umhverfis- og heilsuógn af þeirri mengun. Önnur afleiðing er umfangsmikil sóun á takmörkuðum og verðmætum hráefnum, svo sem gulli, platínum, kóbalti og fágætum jarðefnum. Talið er að allt að 7% af gullforðabúri heimsins sé geymt í rafmagnsúrgangi (e-waste).

Árlega er talið að aukning á neyslu á rafmagnsúrgangi (e-waste) muni aukast um 0,16 kílógrömm á hvert mannsbarn. Það mundi gera það að verkum að árið 2030 yrðu það 9.0 kílógrömm á hvert mannsbarn (eða samtals 74,4 milljónum rúmlesta tonna). Á hinn bóginn var raunhæf og árleg aukning á endurnýjun á rafmagnsúrgangi síðasta áratug einungis 0.05 kílógrömm á hvert mannsbarn. Nauðsynlegt er að hlutfallið verði að minnsta kosti tíu sinnum meira til að tryggja endurnýjun á öllum rafmagnsúrgangi fyrir árið 2030.

Framfarir í því að útrýma styrkjum fyrir jarðefnaeldsneyti er áfram ójafn, sem ógnar árangri Parísarsáttmálans og heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun

Styrkir til jarðefnaeldsneyti frá ríkisstjórnum sem setja inn hvata til að framleiða og neyta jarðefnaeldsneytis, svo sem kol, hráolíu og jarðgas fer fram yfir þróun og notkun á hreinni og endurnýjanlegri orku. Slík þróun á mengandi orkugjöfum eykur á loftslagsvandann og veldur aukinni loftmengun, sem hefur síðan neikvæð áhrif á lýðheilsu.

Styrkir til jarðefnaeldsneytis minnkuðu árið 2019 í 432 milljarða bandaríkjadala vegna lægra eldsneytisverðs, sem var stílbrot á stighækkandi upphæðum styrkja frá árinu 2017 (450 milljarða bandaríkjadala) og árið 2018 (548 milljarði bandaríkjadala). Upphæð styrkja var talin mundu minnka mikið á árinu 2020 vegna minnkandi eftirspurnar og hækkunar á olíuverði. Minnkunin á styrkjum til jarðefnaeldsneytis (mæld sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu) mun líklega verða lægri heldur en vonir stóðu til, sem stafar af samhliða minnkun á vergri þjóðarframleiðslu í heiminum á árinu 2020.

Vegna lægra verðs á jarðefnaeldsneyti undanfarin tvö ár, gripu mörg ríki tækifærið og gengust fyrir umbótum og létu fjara undan styrkveitingum. Hitt er annað mál að framfarir eru ójafnar. Verð á jarðefnaeldsneyti hækkar mikið árið 2021 en það er líka hætta á afturkipp og hins að ekki muni takast að ná heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun og Parísarsáttmálanum.

Þrátt fyrir framfarir hafa þróuð ríki enn mikla möguleika á sviði endurnýjanlegrar orku

Árið 2018 gerðist það í fyrsta skipti í heiminum að meirihluti ný-endurnýjanlegrar raforkugetu sem sett var upp fyrirfannst í þróuðum ríkjum. Hin umtalsverða aukning í raforkugetunni í ýmsum ríkjum heimsins má fyrst og fremst rekja til notkunar á sólar- og vindorku frá sólarpanelum og vindmyllum. Nýjustu upplýsingar sýna að endurnýjanleg raforkugeta hélt áfram að aukast enn frekar árið 2020, þrátt fyrir kórónaveirufaraldurinn.

Árið 2019 höfðu þróunarlönd 219 vött á hvert mannsbarn af endurnýjanlegri raforkugetu. Á hinn bóginn var endurnýjanleg raforkugeta 880 vött á hvert mannsbarn í þróuðum ríkjum. Sú tala var fjórum sinnum hærri heldur en það sem var fyrir hendi í þróunarlöndum, sem aftur bendir til þess að það sé ráðrúm fyrir enn frekari aukningu.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Minnka neyslu, draga úr matarsóun og minnka þar með vistspor Íslendinga
• Innleiða hringrásarhugsun í alla neyslu og framleiðslu til að tryggja að nýting auðlinda fari ekki yfir þolmörk náttúrunnar
• Ferðaþjónusta í sátt við náttúru og samfélag

Ábyrg neysla og framleiðsla felur í sér sjálfbæra og skilvirka nýtingu náttúruauðlinda og orku, aðgang almennings að grunnþjónustu og grænum störfum og bætt lífsgæði allra. Innleiðing markmiðsins hjálpar til við að draga úr efnahagslegum, umhverfislegum og félagslegum kostnaði í framtíðinni, styrkir samkeppnishæfni og dregur úr fátækt.

Ísland stendur frammi fyrir töluverðum áskorunum til að ná markmiðum um sjálfbæra neyslu og framleiðslu. Nýting náttúruauðlinda, til dæmis til orkuvinnslu, fiskveiða, ferðaþjónustu, landbúnaðar og ýmis konar iðnaðar, eru meginstoðir í íslenska hagkerfinu. Því er mikið hagsmunamál að tryggja sjálfbæra og skilvirka nýtingu auðlindanna og tryggja að hún fari ekki yfir þolmörk náttúrunnar.

Ýmsar aðferðir hafa verið þróaðar til að greina sjálfbærni, meðal annars hefur Global Footprint Network sett fram aðferðir til að reikna út vistspor ríkja heims.  Samkvæmt niðurstöðum þeirra er ljóst að Ísland er í hópi þeirra ríkja sem hafa verk að vinna við að draga úr vistspori sínu.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Eins og fram kemur hér að framan tekur Ísland tekur þátt í fjölþættu alþjóðlegu samstarfi um efna- og úrgangssamninga. Á alþjóðavettvangi hefur Ísland aukinheldur tekið þátt í að mæla fyrir umbótum á sviði skaðlegra ríkisstyrkja til jarðefniseldsneyta, meðal annars með þátttöku í sameiginlegri ráðherrayfirlýsingu þess efnis á 11. ráðherrafundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) í Buenos Aires í Argentínu.

Ísland tekur virkan þátt í norrænu samstarfi á sviði ábyrgrar neyslu og framleiðslu og hefur meðal annars haft forgöngu um norrænt verkefni og mótun stefnu um lífhagkerfið. Ísland tekur einnig þátt í efnasamstarfi ESB á vegum Efnastofnunar Evrópu (ECHA) auk þess sem allir skólar Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi miða að því að gera framleiðsluhætti sjálfbærari, til að mynda með því að stuðla að sjálfbærri landnýtingu og fiskveiðistjórn.

Undirmarkmið:

12.1 Hrundið verði í framkvæmd tíu ára rammaáætlunum um sjálfbæra neyslu og framleiðslu þar sem öll lönd, með hátekjuríkin í fararbroddi, grípa til aðgerða. Tekið verði tillit til þróunar og getu þróunarlandanna. 

12.2 Eigi síðar en árið 2030 verði markmiðum um sjálfbæra og skilvirka nýtingu náttúruauðlinda náð. 

12.3 Eigi síðar en árið 2030 hafi sóun matvæla á smásölumarkaði og hjá neytendum minnkað um helming á hvern einstakling um heim allan. Nýting í matvælaframleiðslu og hjá birgðakeðjum verði bætt, þ.m.t. við uppskeru. 

12.4 Eigi síðar en árið 2020 verði meðferð efna og efnablandna umhverfisvænni á öllum stigum, sem og meðhöndlun úrgangs með slíkum spilliefnum, í samræmi við alþjóðlegar rammaáætlanir sem samþykktar hafa verið. Dregið verði verulega úr losun efna og efnablandna út í andrúmsloftið, vatn og jarðveg í því skyni að lágmarka skaðleg áhrif á heilsu manna og umhverfið.

12.5 Eigi síðar en árið 2030 hafi forvarnir, minni úrgangur, aukin endurvinnsla og endurnýting dregið verulega úr sóun. 

12.6 Fyrirtæki, einkum stór og alþjóðleg fyrirtæki, verði hvött til þess að innleiða sjálfbæra þróun í starfsemi sína og veita upplýsingar um sjálfbærni í skýrslum sem gefnar eru út á þeirra vegum. 

12.7 Stuðlað verði að sjálfbæru verklagi við opinber innkaup í samræmi við innlenda stefnu og forgangsröðun.  

12.8 Eigi síðar en árið 2030 verði tryggt að fólk um allan heim sé upplýst og meðvitað um sjálfbæra þróun og hvernig það getur lifað í sátt við náttúruna.  

12.a Þróunarlönd fái stuðning til þess að auka vísinda- og tækniþekkingu í því skyni að þoka neyslu og framleiðslu í átt til aukinnar sjálfbærni.

12.b Þróuð verði tæki til þess að fylgjast með áhrifum sjálfbærrar þróunar á ferðaþjónustu sem leiðir af sér störf og ýtir undir staðbundna menningu og framleiðslu. 

12.c Óhagkvæmar niðurgreiðslur vegna jarðefnaeldsneytis, sem ýta undir sóun, verði færðar til betri vegar með því að aflétta markaðshömlum, í samræmi við innlendar aðstæður, meðal annars með því að endurskipuleggja skattlagningu og leggja niðurgreiðslur niður í áföngum í ljósi skaðlegra umhverfislegra áhrifa. Tekið verði fullt tillit til sérþarfa og aðstæðna þróunarlanda og haldið í skefjum aðgerðum sem gætu haft skaðleg áhrif á þróun fátækra samfélaga.

Heimild:

— SDG Indicators (un.org)

Heimsmarkmið | Forsíða (heimsmarkmidin.is)

Generation Earthshot býður nemendum sem eru tíu ára og eldri og kennurum þeirra um allan heim að sinna þátttöku í Earthshot Prize. Virk þátttaka nýrrar kynslóðar gerir kleift að uppgötva bestu úrlausnir til að vinna að því að finna úrbætur fyrir jörðina.

Earthshot-verðlaunin eru ný hnattræn verðlaun fyrir umhverfið sem sett voru á laggirnar í október 2020. Hugmyndin er að hvetja til breytinga og aðstoða við að leita leiða til að koma jörðinni til betra horfs næsta áratug. Earthshot-verðlaunin eru studd af verðlaunanefnd sem er kennd við Earthshot Prize. Í þeirri nefnd eru Vilhjálmur Bretaprins, Hennar hátign Rania Al Abdullah drottning, Shakira Mebarak og Christiana Figueres.

,,Heimsins stærsta kennslustund“ kynnir fyrir börnum og ungmennum um allan heim heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. ,,Heimsins stærsta kennslustund“ er unnin í samstarfi við Barnahjálp SÞ (UNICEF), með stuðningi frá Menningarmálastofnun SÞ (UNESCO), og mörgum öðrum frjálsum félagasamtökum, einkageiranum og óháðum stofnunum. Árið 2019 náði ,,Heimsins stærsta kennslustund“ til sautján milljóna barna í rúmlega 120 löndum.

Generation Earthshot inniheldur þrjá meginþætti:

1. Aðferðir fyrir börn og ungmenni til að vinna til ,,Earthshot“-verðlauna  (e. Earthshot Prize) með því að þróa STÓRAR hugmyndir í því skyni að koma plánetunni til betra horfs;

2. Verkfærakistu fyrir kennara til að leysa vandamál með skapandi hætti, hugsunar í anda hönnunar og nýsköpunar;

3. Tengslanet kennara og leiðbeinanda um allan heim sem eru að vinna að bættum heimi. 

,,Generation Earthshot“ er ekki samkeppni heldur er verkefnið drifið áfram að ,,Earthshot-verðlaunum“ . Um er að ræða spennandi samvinnuverkefni UNESCO (Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna) – ,,Heimsins stærstu kennslustundar“ og Konunglegu Bresku stofnunarinnar (e. Royal Foundation), sem Vilhjálmur Bretaprins og Katrín, hertogahjónin af Cambridge, eru í forsvari fyrir.  Vilhjálmur Prins hefur látið þau orð falla að menntun sé mikilvæg til að vernda jörðina. Jafnframt segir Bretaprins:

Við þurfum að efla sameiginlegt sjálfstraust til að hrinda góðum málum í framkvæmd. Sá styrkur sem þannig fæst gefur okkur tilefni til bjarstýni um það að ná enn betri árangri en ella.

Heimildir og tenglar á tilgreindar vefsíður:

Generation Earthshot

Earthshot Prize

Gera borgir og íbúðasvæði öllum mönnum auðnotuð, örugg, viðnámsþolin og sjálfbær 

Nú þegar komið fram í septembermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 11 – sjálfbærar borgir og samfélög. Á yfirstandandi ári munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna fyrir sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á þessu ári. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Sjálfbærar borgir og samfélög 

Rúmlega 90% af tilfellum COVID-19 eiga sér stað í borgum. Heimsfaraldur kórónaveirunnar kemur harðast niður á þeim sem eru viðkvæmastir þar með talið hjá 1 milljarði borgarbúa sem eiga heima í niðurníddum og óskipulegum fátækrahverfum stórborga.

Jafnvel fyrir hinn nýja kórónavírus fól hraðfara borgarmyndun það í sér að 4 milljarðar manna í borgum heimsins tókust á við síversnandi loftgæði, ófullnægjandi innviði og þjónustu, og óskipulögð borgarhverfi. Öruggar almenningssamgöngur, trygg grunnþjónusta og aðgengilegt almannarými eru sérstaklega mikilvæg núna til að tryggja heilsu og lífsviðurværi borgarbúa.

Árangursrík dæmi um hvernig tekist hafi að hefta útbreiðslu á COVID-19 sýna hið mikla þolgæði og aðlögunarhæfni borgarsamfélaga við að takast á við nýjar áskoranir. Borgir munu komast í gegnum heimsfaraldurinn en hvort þær eru undirbúnar undir næstu kreppu og erfiðleika er háð því hversu mikil framþróun á sér stað í sjálfbærri upplýsingatækni og sjálfbærri þróun borgarsamfélaga handa öllum.  

Áhrif COVID-19

Árið 2018 var rúmlega einn milljarður mann- og kvenkyns og fólks af öllum kynjum sem átti heima í fátækrahverfum heimsins. Af þessum heildarfjölda mátti finna meirihluta fátækra á þremur svæðum í heiminum. Í austur og suðaustur Asíu voru 370 milljónir manna sem bjuggu í fátækrahverfum. Í Afríku sunnan Sahara voru það 238 milljónir manna sem bjuggu í fátækrahverfum. Í mið og suður Asíu eru það 226 milljónir manna sem búa í fátækrahverfum.  

Árið 2020 var meðaltalshlutfall hnattrænna borgarsvæða sem eru ætluð fyrir götur og aðgengilegt almannarými. Það vantar enn nokkuð upp á að heimsmarkmiði SÞ sé náð, sem er það að 30% af svæðum verði götur og 10-15% verði opið almannarými. 

Stefnumótun hefur verið þróuð á landsvísu í 156 ríkjum fyrir málefni borga. En einungis helmingur af slíkum landsáætlunum hefur verið hrint í framkvæmd.  

Einungis helmingur borgarbúa í heiminum hafa árið 2019 hentugan aðgang að almenningssamgöngum. Hentugt aðgengi felur það í sér að eiga heima innan við 500 metra göngufjarlægð frá stoppistöð strætó/orkunýtnum samgöngum og samgöngukerfi og 1000 metra frá járnbrautarstöð eða ferjustæði til ferjuflutninga.        

Afturkippur hefur komið í hnattræna framþróun í því að fækka fátækrahverfum, sem leitt hefur til þess að vandi slíkra hverfa hefur aukist í heimsfaraldrinum 

Yfirfullar almenningssamgöngur og takmörkuð heilbrigðisþjónusta hafa haft afar neikvæða afleiðingar á þessi samfélög og breytt þeim í miðdepil í útbreiðslu kórónaveirunnar. Margir borgarbúar í þróunarríkjum vinna í einkageiranum og búa við mikla hættu af því að missa lifibrauð sitt og atvinnu vegna samkomutakmarkana eða útgöngubanns (e. lockdown). 

Samhæfð viðbrögð ríkisstjórna, borgaryfirvalda og annarra hagaðila höfðu orðið til þess að hlutfall þeirra borgarbúa sem bjuggu í fátækrahverfum minnkaði stórum. Árið 2000 var hlutfallið 28% og árið 2014 var það 23%. Það er uggvænlegt að þessi þróun hefur snúist við vegna sístækkandi borga sem gerist hraðar en þróun uppbyggingar íbúða, innviða og þjónustu fyrir borgarbúa.

Hlutfall þeirra borgarbúa sem lifa í fátækrahverfum jókst um 24% árið 2018 eða um rúmlega einn milljarð, sem stafaði að aukningu í norðanverðri Afríku, vestur Asíu og Afríku sunnan Sahara.  

Auknar almenningssamgöngur er nauðsynlegar í borgum heimsins       

Áreiðanlegar, aðgengilegar og ódýrar almenningssamgöngur minnka mengun og samgönguflækjur og stuðla að framlegð og samvinnu. Einungis helmingur borgarbúa hefur hentugan aðgang að almenningssamgöngum, samkvæmt upplýsingum frá árinu 2019 sem eru úr 610 borgum í 95 ríkjum. Aðgangurinn er mældur sem hlutfall fólksfjöldans sem eru innan við 500 metra göngufjarlægð frá lágspennu samgöngu (strætó og sporlestarvagnar) og 1000 metrum fjarlægð frá háspennu samgöngum (járnbrautalestum, neðanjarðarlestum og ferjum).

Í mörgum borgum er að finna í miklu mæli óformlegt samgöngukerfi. Hin síðastnefnda þjónusta hefur tilhneigingu til að bregðast hvað varðar tíðni ferða og öryggi.  Áhersla á skammtímafjárfestingu í innviðum fyrir vegasamgöngur í almannaþágu getur leitt til meiri aðgangs að lágspennu almenningsamgöngum. 

Á meðan að heimsfaraldur kórónaveirunnar stendur yfir þurfa borgir að koma upp auknum öryggisráðstöfunum til að sporna við útbreiðslu smita í yfirfullum almenningssamgöngum. Hnattrænar upplýsingar gefa til kynna að það sé þörf á því að auka aðgang að þess háttar almenningssamgöngum sem verka saman með göngu- og hjólreiðastígum. Slíkar samgöngur hafa í heiðri langtíma sjónarmið á sviði áætlanagerðar og skipulegra fjárfestinga.  

Að heimsfaraldrinum loknum má fullyrða að þá taki við jákvæðari sýn á þróun borgaskipulags 

Það hvernig við skipuleggjum og þróum borgir, eflum innviði og þjónustu, drógum úr hættum og bregðumst við þörfum aukins fólksfjölda mun ákvarða langtíma farsæld borga og íbúa þeirra. Á tímabilinu 1990 til 2015 varð aukning á þéttbýlismyndun og íbúðabyggð á hvern einstakling. Hið síðarnefnda felur það í sér að stækkun borga hefur orðið meiri en sem samsvarar íbúafjölgun. Þessar upplýsingar eru frá árinu 2019 sem til 755 borgum í 95 ríkjum um allan heim.

Í sumum borgum hefur þessi hraða aukning verið einkenni á óskipulegri þéttbýlismyndun, sem aftur hefur aukið kostnað við það að veita góða og örugga þjónustu. Að meðaltali eru öll svæði heimsins nema Afríka sunnan Sahara og austur og suðaustur Asía talin hafa jafna og reglubundna aukningu í þéttbýlismyndun á hvern einstakling.  

Heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur gert það ljóst að borgarskipulag er nauðsynlegt til að tryggja lýðheilsu og til að hindra ógnir sem borgarbúum stafar af öðrum hættum, til dæmis náttúruhamförum. Frá maí 2020 hafa 154 ríki unnið einhvers konar borgarskipulag á landsvísu. Margar ríkisstjórnir og borgaryfirvöld eru nú að endurskoða slíkar áætlanir í því skyni að koma í veg fyrir útbreiðslu á næsta faraldri. 

Frjálst og opið almannarými í borgum heimsins sem stefnir að betri heilsu og framlegð, en aðgangur er oft takamarkaður

Borgir búa nú um stundir við samkomutakmarkanir og útgöngubann sem gerir það að verkum að almannarými er talið vera enn eftirsóknarverðara en ella. Það gildir það sama og um samgöngur, jafn aðgangur að opnum svæðum og almannarými leiðir til aukinnar framlegðar og bættrar heilsu. Sérstaklega eru aðgengileg rými nauðsynleg vegna verslunar á vettvangi einkageirans sem margir treysta a vegna lífsviðurværis síns. 

Hlutfall lands sem fer undir götur og opin alamannarými var að meðaltali einungis um 16% í heiminum öllum, samkvæmt upplýsingum frá árinu 2019 í 610 borgum og í 95 ríkjum. Samanlagt voru götur þrisvar sinnum viðameira hlutfall af borgarlandi heldur en það almannarými sem var til staðar, svo sem almenningsgarðar og árbakkar.

Hlutfall fólksfjöldans sem hafði aðgang að aðgengilegu almannarými (innan við 400 metra göngufjarlægð frá götuskipulagi)  var árið 2019 að meðaltali 46,7%. Mikill munur má sjá á milli svæða í heiminum. Aðgangur að almannarými var allt frá 26,8% í austur og suðaustur Asíu og upp í 78% í Ástralíu og á Nýja Sjálandi. Innan ríkja eru minni borgir iðulega með hærra hlutfall slíks aðgangs almannarými en stærri borgir hafa.  

Hreinna loft yfir nokkrum af mest loftmenguðu borgum heims gefur vísbendingu um hvað koma skal

Í heiminum öllum er viðvarandi lofmengun talin hafa valdið 4.2 milljónum dauðsfalla fyrir tímann á árinu 2016. Í sumum borgum hafa samkomutakmarkanir og útgöngubann (e. lockdown) sem viðbrögð við COVID19 leitt til umtalsvert lægra gildis af tilteknum þáttum loftmengunar sem stafar af því að verksmiðjum hefur verið lokað og minnkun á fjölda bíla á vegum og götum úti. Á hinn bóginn hafa umbæturnar líklega verið einungis tímabundin smáskammtalækning frá hinu langæja óheilbrigða ástandi um allan heim.

Um leið og samkomutakmörkunum og útgöngubanni lýkur mun loftmengun aftur ná þeim hæðum sem hún var fyrir útbreiðslu heimsfaraldursins, eins og glöggt hefur komið í ljós í sumum ríkjum heimsins. Það er vel hugsanlegt að loftgæði verði enn verri  af þremur ástæðum:

1. vegna afléttingar á samkomutakmörkunum og útgöngubanni;
2. vegna umhverfislaga og reglna sem beitt var á meðan á heimsfaraldrinum stóð; eða
3. vegna nauðsynjar á hagvexti sem þurfi að sigla í kjölfar heimsfaraldursins.

Saman þurfa SÞ og ríkisstjórnir aðildarríkjanna að leika lykilhlutverk í því að tryggja að slíkt hendi ekki.      

Staðan á Íslandi 

Helstu áskoranir: 

• Viðunandi búsetuskilyrði í krafti bæði sjálfbærrar borgarmyndunar og  sjálfbærrar skipulagsþróunar borga  
• Nægjanlegt framboðá húsnæði sem hentar lágtekjufólki og þeim sem eiga  litlar eignir 
• Áskoranir vegna innviða í strjálbýli, svo sem fjarskipti og almenningssamgöngur

Þéttbýlismyndun á Íslandi hefur verið hröð og þróun sjálfbærra borga og bæja verður æ mikilvægari.  Þéttbýli getur skapað aðstæður þar sem ný störf verða til og velmegun fólks eykst. Að viðhalda slíku ástandi, án þess að skaða umhverfi og auðlindir, felur í sér margar áskoranir.

Algeng vandamál tengd þéttbýli fela meðal annars í sér ónægt fjármagn til þess að sinna grunnþjónustu, skort á fullnægjandi húsnæði og hnignandi innviðum. Heimsmarkmið SÞ um sjálfbærar borgir og samfélög leggur því áherslu á að allir íbúar í þéttbýli hafi jafnan aðgang að grunnþjónustu, heilsusamlegu umhverfi, orku, húsnæði og samgöngum.   

Ísland er mjög dreifbýlt land en á hverjum ferkílómetra búa um það bil þrír einstaklingar. Þrátt fyrir það býr meirihluti Íslendinga, eða um 94%, í þéttbýli.  Í upphafi árs 2016 voru 60 þéttbýlisstaðir á landinu með 200 íbúa eða fleiri samkvæmt tölum Hagstofunnar, en rúmlega 60% íbúanna eru á höfuðborgarsvæðinu. 

Undirmarkmið: 

11.1 Eigi síðar en árið 2030 geti allir orðið sér úti um fullnægjandi og öruggt húsnæðme á viðráðanlegu verði, fátækrahverfi verði endurbætt og grunnþjónusta standi öllum til boða.  

 11.2 Eigi síðar en árið 2030 geti allir ferðast með öruggum sjálfbærum samgöngutækjum á viðráðanlegu verði á bættu vegakerfi. Lögð verði áhersla á betri almenningssamgöngur sem taka mið af fólki í viðkvæmri stöðu, konum, börnum, fötluðu fólki og öldruðum.  

 11.3 Eigi síðar en árið 2030 verði fjölgun í þéttbýli sjálfbær og íbúar alls staðar í heiminum taki meiri þátt í skipulagsmálum og samkomulagi um sjálfbærni.  

11.4 Blásið til sóknar til þess að vernda og tryggja náttúru- og menningararfleifð heimsins.   

 11.5 Eigi síðar en árið 2030 dragi úr fjölda þeirra sem deyja í hamförum og þeirra sem bíða skaða af þeim völdum. Dregið verði úr beinu efnahagslegu tjóni af völdum hamfara, í hlutfalli af vergri landsframleiðslu í alþjóðlegum samanburði, þar á meðal vatnstjóni, og áhersla lögð á að vernda fátæka og fólk í viðkvæmri stöðu.  

11.6 Eigi síðar en árið 2030 verði dregið úr skaðlegum umhverfisáhrifum í borgum, meðal annars með því að bæta loftgæði og meðhöndlun úrgangs.  

11.7 Eigi síðar en árið 2030 verði græn svæðme gerð örugg og aðgengileg fyrir almenning, einkum konur og börn, aldraða og fatlað fólk.  

11.a Stutt verði við jákvæð efnahags-, félags- og umhverfisleg tengsl milli þéttbýlis, þéttbýlla svæða í borgarjaðri og dreifbýlissvæða með því að styrkja áætlanir um byggðaþróun á landsvísu og innan svæða. 

11.b Eigi síðar en árið 2020 hafi borgum og íbúðarsvæðum fjölgað þar sem áætlanir og stefnumál eru samþætt og miða að aðkomu allra, auðlindanýting verði betri, dregið hafi úr skaðsemi af völdum loftslagsbreytinga og forvarnir gegn hamförum hafi verið efldar. Útbúin verði heildræn áhættustýring vegna hvers kyns hamfara í samræmi við Sendai-rammaáætlunina 2015–2030 og henni framfylgt. 

11.c Stuðningur verði veittur þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin, meðal annars fjárhags- og tækniaðstoð, til þess að reisa öflugar byggingar úr byggingarefni á staðnum.   

— SDG Indicators (un.org)