Grípa til bráðra aðgerða gegn loftslagsbreytingum og áhrifum þeirra 

Nú þegar komið er fram í nóvemberbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 13 – aðgerðir í loftslagsmálum. Á árinu 2021 munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar. 

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á árinu 2021. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Aðgerðir í loftslagsmálum 

Loftslagsbreytingar af mannavöldum eiga sér stað og valda ómældum skaða um allan heim. Árið 2020 var meðaltal hitastigs í heiminum 1,5° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörk fyrir iðnvæðingu. Það þýðir að ekkert miðar áfram í því að uppfylla viðmiðunarmörk Parísarsamkomulagsins um loftslagsmál fyrir árið 2050. Þvert á móti hækkar hitastig óeðlilega mikið og horfir það mjög til verri vegar. Aukin losun gróðurhúsalofttegunda knýr hagkerfi heimsins til þess að snúa við blaðinu og þess að vinna að kolefnishlutleysi.  

Útgjöld til loftslagsmála jukust um tíu prósent frá árunum 2015-2016 í það að ná á árunum 2017-2018 árlegu meðaltali sem taldi samtals 48,7 milljarði bandaríkjadala. Af 154 þróunarlöndum eru 125 þeirra ríkja að útbúa og innleiða áætlun um aðlögun í loftslagsmálum. Þau málefnasvið sem lúta að landsframlögum umræddra ríkja eru einkum og sér í lagi fimm talsins:  

• Matvælaöryggi og matvælaframleiðsla  
• Nytjajarðvegur (eða landræktarsvæði) og votlendissvæði  
• Vatnsbirgðir  
• Heilbrigði fólks  
• Lykilsvið hagkerfis og þjónustu 

Þrátt fyrir efnahagslega niðursveiflu vegna kórónuveirunnar hefur ekki dregið úr loftslagsbreytingum af mannavöldum. Þær halda því áfram án afláts. Tímabundinn samdráttur í samgöngum og öðrum athöfnum fólks olli minnkun í kolefnisútblæstri. Á hinn bóginn leiddi aukning á gróðurhúsalofttegundum árið 2020 til þess að ný met voru slegin. Hið sama ár var eitt af þremur heitustu síðan mælingar hófust, og meðalhiti á því ári var um það bil 1,2° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörk seinni hluta 19. aldar eða áratuganna 1850-1900.  

Heimsbyggðin er langt frá því að ná markmiðum Parísarsamkomulagið fyrir árið 2050. Hin síðastnefndu gera ráð fyrir því að hægt verði að takmarka meðalhita á ári í heiminum öllum við 1,2° á Celsíus fyrir ofan viðmiðunarmörkin fyrir iðnbyltinguna. Ef það skyldi nást mundi vera hægt að ná kolefnisjöfnun á útblæstri CO2 (koldíoxíð) í heiminum öllum fyrir tilgreindan tíma sem settur er í Parísarsamkomulagið.  

Heimurinn stendur frammi fyrir miklum hamförum á sviði loftslagsbreytinga af mannavöldum. Af þeim sökum hafa aðgerðir í loftslagsmálum fengið aukið vægi. Í júní árið 2020 hófst verkefnið ,,kapphlaup um kolefnishlutleysi” (e. Race to net-zero) sem var skipað aðilum í viðskiptalífinu, borgum og héruðum heimsins og einstökum fjárfestum.  

Markmiðið er kolefnisjöfnun í útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Til að ná því göfuga og mikilvæga markmiði eru ýmis verkefni sett í algjöran forgang eins og nánar skal fjallað um. Sértæk skammtímamarkmið eru sett í ríflega tuttugu geirum efnahagslífsins sem falla sjálf undir ýmis svið alþjóðahagkerfisins.

Frá lokum árs 2020 var þriðjungur vergrar heimsframleiðslu að finna á þeim svæðum í heiminum sem höfðu tilkynnt um eða unnu markvisst að markmiðum um kolefnisjöfnun fyrir árið 2050. Þessi svæði veraldar ná yfir hér um bil helming heimsins og um helming losunarinnar í heimi hér.  

Heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur afhjúpað varnarleysi heimsins vegna yfirstandandi heilbrigðiskrísu. En hinn mikili vandi hverfur í skuggann fyrir því neyðarástandi sem blasir við á sviði loftslagsmála. Leiðtogar ríkja heimsins  verða að bregðast við og gera bragbót á. Í þessum sömu ríkjum þarf að grípa tækifærið sem nú gefst til endurreisnar á samfélögum um allan heim.

Nauðsynlegt er að endurbyggja á þann hátt að það verði dregið úr kolefnisútblæstri alls staðar í heiminum. Einnig er brýnt að auka þolgæði jarðarinnar andspænis þeim geigvænlegu afleiðingum sem hljótast af loftslagsbreytingum af mannavöldum.  

Losun gróðurhúsalofttegunda mun halda áfram að aukast ef ekki verður gripið til afgerandi aðgerða í því skyni að færa hagkerfi heimsins í átt að kolefnishlutleysi

Árið 2015 skuldbundu 196 aðilar að Parísarsamkomulaginu sig til að breyta hagþróun í átt að sjálfbærni. Sömu ríki og utanaðakomandi aðilar hvöttu til þess að takmarka hlýnun jarðar við það að vera langt undir 2° á Celsíus – helst um 1,5° á Celsíus – sem var hlutfall fyrir hitastig í heiminum fyrir iðnbyltingu. Heildarútstreymi gróðurhúsalofttegunda náði nýju hámarki árið 2020. En í fyrra hafði meðaltal á kolefnisryki í CO2 (koldíoxíði) náð 410 einingum á hverja milljón rykkorna.  

Heimsfaraldur kórónuveirunnar dró verulega úr umsvifum fólks og samfélaga á árinu 2020 sem aftur olli tímabundnum samdrætti í útblæstri CO2 (kolefnisdíoxíðs). Samdráttur í útblæstri var mestur í þróuðum ríki, meðaltalssamdráttur var tæplega tíu prósent frá árinu 2019. En á sama tímabili  dróst útblástur frá þróunarlöndum saman um einungis fjögur prósent. 

Samdrátturinn í heildarútblæstri árið 2020 var tímabundin. Ljóst er að enn þarf að grípa til róttækra aðgerða í baráttu gegn loftslagsbreytingum ef á að takast að afstýra verstu afleiðingum loftslagsbreytinga.  

Þrátt fyrir það sýna rauntölur frá einstökum svæðum, þar með talið á Mauna Loa í Bandaríkjunum og Grim-höfða í Tasmaníu, að kolefnisútblástur og metan- og níturmengun héldu áfram að aukast á fyrra ári. Í lok síðasta árs hafði kolefnisútblástur aukist enn á ný. Raunar taldist útblásturinn vera tveimur prósentum meiri en í lok ársins á undan.

Um leið og heimurinn nær fyrra striki eftir yfirstandandi heimsfaraldur mun útblástur aukast enn frekar. Eina ráðið gegn slíkri óheillaþróun er að nauðsynleg skref verði stiginn til að færa hagkerfi heimsins í átt að ríkari kolefnisjöfnun og meira kolefnishlutleysi. 

Þrátt fyrir heimsfaraldur kórónaveirunnar eru ríki heimsins að grípa til aðgerða í loftslagsmálum með áherslu á aðlögun samfélaga

Þau úrræði sem ríki nýta til að draga úr innlendri losun og aðlaga sig áhrifum af loftslagsbreytingum er lýst í landsframlagi (NDCs – National determined contributions) þeirra. Hverjum og einum aðila að Parísarsamkomulagið er falið að undirbúa, gefa út og tilkynna það landsframlag sem einstök þjóðríki og aðrir aðilar að Parísarsamkomulaginu hyggjast hrinda í framkvæmd.

Frá vordögum árið 2021 hafa 48 ný eða endurskoðuð landsframlög verið tilkynnt. Þau landsframlög fela í sér nýjar eða endurskoðaðar áætlanir ríkja eða annarra þeirra sem aðild eiga að Parísarsamkomulaginu.   

Upplýsingar um aðlögun var að finna í 39 af þessum 48 nýju eða uppfærðu landsframlögum. Ríki eru að leggja fram mælanlegri markmið og vísa að aðlögun þeirra sömu ríkja. Jafnframt eru ríki að sýna fram á tengsl á milli þriggja eftirfarandi þátta: Í fyrsta lagi aðlögunar ríkja að breyttum áherslum í loftslagsmálum; í öðru lagi heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun; og í þriðja lagi annarra rammaáætlana sem ríki þurfa að standa við. 

Aukinn fjöldi ríkja setur mótun og framkvæmd á landsframlögum í forgang til að efla viðbrögð ríkja við loftslagsbreytingum af mannavöldum. Á meðal þess sem hér er að finna eru: í fyrsta lagi flóðavarnir; í öðru lagi uppsetning varnarkerfa vegna fellibylja; og/eða í þriðja lagi það að skipta yfir í uppskeru sem þolir þurrka.

Frá því í maí á þessu ári hafa 125 af 154 þróunarlöndum unnið að og framkvæmt áætlanir um aðlögun þeirra. Einnig hafa á sama tíma 22 ríki skilað af sér áætlunum sínum til skrifstofu Rammasamkomulags um loftslagbreytingar af mannavöldum.

Þróuð ríki eru að auka viðleitni sína til að veita þeim ríkjum sem eru minnst þróuð (LDCs – Least Developed Countries), þar sem slíkum hópi afar fátækra ríkja stendur mest ógn af loftslagsbreytingum, tæknilegar leiðbeiningar og stuðning til þess að þróa og framkvæma sambærilegar áætlanir.  

Þrátt fyrir hin heildrænu umskipti heimsins í átt að lægri kolefnisútblæstri, er sú framtíð sem byggist á stöðugleika í loftslagsmálum knúin áfram af auknum fjárútlátum 

Fjármögnun frá þróuðum ríkjum til þróunarlanda sem renna til loftslagsmála halda áfram að aukast. Slíkt fjárstreymi byggist á viðvarandi skuldbindingum í loftslagsmálum. Sú vinna felur í sér skuldbindingar við heildræn umskipti heimsins sem miða í átt til lægri kolefnisútblásturs. Auk þess er með sama hætti stefnt að framtíðarstöðugleika í loftslagsmálum.

Heildarfjárframlög til loftslagsmála frá svo kölluðum Viðauka 1-aðilum að Parísarsamkomulaginu náðu ársmeðalatali að upphæð 48,7 milljörðum bandaríkjadala árin 2017-2018. Þetta felur í sér tíu prósent aukningu frá árunum 2015-2016. Rúmlega helmingur fjárhagslegs stuðnings til loftslagsmála á árunum 2017-2018 snéri að mótvægisaðgerðum. Þó er hlutfall stuðnings til aðlögunar að aukast og mörg ríki eru að forgangsraða enn frekar til að leggja fram frekara fjármagn. 

Tveir þriðju hlutar fjárhagsstuðnings sem veittur á árunum 2017-2018 (jafnvirði meðaltalsupphæðar sem telur að jafnaði samtals um 32,3 milljörðum bandaríkjadala á ári) barst í gegnum tvíhliða stuðning, svæðisbundin framlög og eftir öðrum leiðum. En síðasti þriðjungurinn barst í gegnum fjölþjóðastofnanir og -sjóði, svo sem græna loftslagssjóðinn (GCF – Green Climate Fund). 

Stuðningur við mótun þjóðaráætlana á vettvangi undirbúningsverkefnis að græna loftlagssjóðnum eykst jafnt og þétt á öllum svæðum og í öllum hópum. Ellefu þróuð ríki hafa lagt fram 23 verkefni til GCF-verkefnisins, þar af eru sjö – sem telja samtals til 464 milljóna bandaríkjadala – og hafa þau verið samþykkt. 

Á árunum 2017-2018 var fjárstuðningur til loftslagsmála orðinn stærsti hluti heildarfjárútláta til þess málaflokks (36,2 milljarður bandaríkjadala). Hlutfall kjarnastuðnings og almenns stuðnings (fjárstuðningur sem rann til fjölþjóðlegra og tvíhliða stofnana sem ekki er talinn vera beinlínis til loftslagsmála) hefur dregist saman í gegnum tíðina. Sá stuðningur fór frá því að vera 40% af heildarfjármögnun árin 2011-2012 upp í það að vera 25% á árunum 2017-2018.                 

Staðan á Íslandi

Forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir flutti ræðu á COP26 loftslagsráðstefnu SÞ í Glasgow nú í nóvember. Á henni sagði ráðherra meðal annars þetta:

Merki loftslagshlýnunar má hvarvetna sjá og það neyðarástand sem hlýnun andrúmsloftsins skapar. Á Íslandi eru jöklar að bráðna. Við höfum áhyggjur af hafmengun og breytingum á sjávarstraumum sem gætu valdið óafturkræfum skaða fyrir lífríki hafsins.

Helstu áskoranir Íslands: 

• Hækkun hitastigs og áhrif á gróðurfar og lífríki
• Súrnun sjávar og áhrif á lífríki í hafi
• Hækkandi sjávarstaða

Loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á náttúru og samfélög eru ein helsta áskorun alþjóðasamfélagsins. Áhrifin eru margbreytileg en breytingar á hitastigi jarðar, öfgar í veðurfari, bráðnun jökla, auknir þurrkar og hækkun sjávarborðs sem fyrirséð er að muni hafa mest áhrif á fátækustu og berskjölduðustu íbúa jarðarinnar.

Markmiðið um aðgerðir í loftslagsmálum tekur fyrst og fremst til þessarar ógnar og miðar að því að lönd efli viðnámsþol og aðlögunargetu til að bregðast við afleiðingum loftslagsbreytinga á sama tíma og allt kapp er lagt á að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. 

Ísland er meðal þeirra þjóða sem losa einna mest af gróðurhúsalofttegundum miðað við höfðatölu. Afleiðingar loftslagsbreytinga hér við land eru hvað sýnilegastar í hraðri bráðnun jökla en súrnun sjávar með tilheyrandi breytingum á vistkerfi sjávar er einnig mikið áhyggjuefni, sem og spár um aukna úrkomu og skriðuföll, tíðari eldgos vegna landriss og hækkandi sjávarborð svo fátt eitt sé nefnt. 

Ísland á alþjóðlegum vettvangi 

Utanríkisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson flutti líka ræðu um ,,loforð í loftslagsmálum“ sem Þróunaráætlun SÞ (UNDP) stóð fyrir. Ráðherra sagði meðal annars þar í stuttu ávarpi:

Ísland tekur fullan þátt í stuðningi við aðgerðir í loftslagsmálum um allan heim. Við hyggjumst auka þróunarsamvinnu í tengslum við vinnu að þeim aðgerðum. Það að vinna að ,,loforðum um loftslagsmál“ leikur lykilhlutverk í þessum skuldbindingum. Við munum halda áfram að vinna með Þróunaráætlun SÞ og öðrum aðilum í því skyni að knýja ríki um allan heim til þess að framkvæma landsáætlanir sínar.

Ísland var meðal fyrstu ríkja til að fullgilda Parísarsamkomulagið og mun samkvæmt því leitast við að ná sameiginlegu markmiði með ríkjum ESB og Noregi um 40% minnkun á losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030. Áherslur íslenskra stjórnvalda á endurnýjanlega orku og sjálfbæra landnýtingu endurspeglast meðal annars í framlögum til alþjóðlegs samstarfs í gegnum annars vegar bæði Jarðhitaskóla og Landgræðsluskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og hins vegar í Græna loftslagssjóðinn (e. Green Climate Fund). 

Græni loftslagssjóðurinn hefur hingað til fjármagnað 193 verkefni í lág- og millitekjuríkjum en á síðasta ári fengu 42 verkefni stuðning frá sjóðnum. Þá styður Ísland sjóð á vegum rammasamnings Sameinuðu þjóðanna fyrir fátækustu þróunarríkin en meginverkefni hans er að styðja við undirbúning og framkvæmd aðgerðaáætlana um aðlögun að loftslagsbreytingum.

Eins beita íslensk stjórnvöld sér fyrir því að auka hlut kvenna frá fátækari ríkjum í alþjóðlegum viðræðum um loftslagsmál í gegnum sjóð Umhverfis- og þróunarstofnunar kvenna (Women´s Environment and Development Organisation, WEDO). 

Undirmarkmið: 

13.1 Auka viðbragðsáætlanir og forvarnir við vá af völdum loftslagsbreytinga og náttúruhamfara alls staðar í heiminum.  

13.2 Ráðstafanir vegna loftslagsbreytinga verði að finna í landsáætlunum, stefnumótunum og skipulagi.  

13.3 Menntun verði aukin til að vekja fólk til meðvitundar um hvernig mannauður og stofnanir geta haft áhrif og brugðist við loftslagsbreytingum, þar á meðal með snemmbúnum viðbúnaði og viðvörunum.   

13.a Efnd verði fyrirheit hátekjuríkja um 100 milljarða dala framlag, bæði frá hinu opinbera og einkaaðilum, í því skyni að aðstoða þróunarlönd við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að gagnsæjum aðgerðum. Jafnframt verði unnið sem fyrst að fjármögnun Græna loftslagssjóðsins svo að hann geti starfað af fullum krafti. 

13.b Finna leiðir til að skipuleggja og stjórna betur loftslagsaðgerðum í þeim þróunarlöndum sem skemmst eru á veg komin og þeim sem eru smáeyríki og leggja í því tilliti áherslu á konur, ungt fólk, byggðarlög og jaðarsamfélög.        

 

Heimildir: 

Umhverfisstofnun | Losun Íslands (ust.is)      

Losun gróðurhúsalofttegunda og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum (himinnoghaf.is)    

— SDG Indicators (un.org) 

Loftslagsráð | Aðhald og ráðgjöf í loftslagsmálum (loftslagsrad.is)

 

Sjálfbær neyslu- og framleiðslumynstur verði tryggð

Nú þegar komið fram í októbermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 12 – ábyrg neysla og framleiðsla. Á yfirstandandi ári munum við kynnast heimsmarkmiðum SÞ betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á þessu ári. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geta allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Ábyrg neysla og framleiðsla

Hið hnattræna ,,neyslufótspor” (efnislega fótspor) jókst um 70% frá aldamótum til ársins 2017. Ein milljón plastflaskna eru keyptar um heim allan á hverri einustu mínútu. Fimm trilljón einnota plastpoka er hent og verður að úrgangi á hverju ári. Rafmagnsúrgangur eykst áfram og fær ekki ábyrga losun. Hver einasta manneskja á jörðinni gaf frá sér 7.3 kílógrömm af rafmagnsúrgangi árið 2019, en þar af var einungis 1.7 kílógrömm sem var fært í endurvinnslu (sjá heimild hér, neðar í textanum og neðst fyrir heimild).

Þróuð ríki búa yfir mörgum valkostum í því að auka endurnýjanlega orku. Í þróuðum ríkjum er notað fjórum sinnum meira af vöttum á mann en í þróunarlöndum. Í hinum fyrri eru notuð 880 vött á mann en í þróunarlöndum eru notuð 219 vött á mann. Þrátt fyrir framfarir verður stuðningur við jarðefnaeldsneyti til þess að ógna árangrinum af Parísarsáttmálanum og sömuleiðis heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Árið 2019 var 56 trilljónum bandaríkjadala varið í slíkan stuðning sem var rúmlega fimmtungs samdráttur frá árinu 2018.

Á árinu 2020 voru tilkynntar samtals 700 stefnuyfirlýsingar og framkvæmdaatriði frá 83 ríkjum og Evrópusambandinu fyrir heimsmarkmið SÞ  (sama heimild: unstats.un.org/sdgs/report/2021/). Stefnuyfirlysingarnar og framkvæmdaatriðin voru gefnar innan viðeigandi tímaramma, sem töldust til tíu ára og lutu þau að  heimsmarkmiði SÞ númer þrettán um ábyrga neyslu og framleiðslu (frá 83 ríkjum og Evrópusambandinu). 

Mannfjöldaaukning í heiminum ásamt með ósjálfbærri notkun á náttúrgæðum hefur skelfilegar afleiðing fyrir jörðina. Þessi neikvæða og ósjálfbæra þróun veldur loftslagsbreytingum, eyðileggur umhverfi og eykur hlutfall mengunar í heiminum. Hér um bil 14% af matvælum heimsins tapast í aðfangakeðjunni áður en þau berast í smásölu. Þetta kemur til viðbótar þeim mengunarvöldum sem getið er um hér að ofan.

Nú í dag stendur mann- og kvenkyn og fólk af öllum kynjum frammi fyrir sögulegu tækifæri til að endurhanna umskipti eftir yfirstandandi heimsfaraldur sem leggur grunn að sjálfbærum og öflugum hagkerfum og þjóðfélögum. Það er komin tími til að aftengja hagvaxtartrú frá umhverfistjóni sem hagvöxtur óhjákvæmilega veldur. Þannig þarf að takmarka kolefnisútblástur, vinna að eflingu á notkun endurnýjanlegrar framleiðslu og eins þess að styrkja sjálfbæra lífshætti.

Hin mikla aukning á nýtingu náttúruauðlinda er neikvæð og skaðleg þróun

Um allan heim hefur neysla innanlands á mann aukist um meira en 40% frá aldamótum til ársins 2017. Sú neysla fellur undir framleiðslu sem hagkerfi notar til að mæta neysluþörf, sem jókst á þessu árabili úr 8,7 í 12,2 rúmlestir tonna. Á öllum svæðum í heiminum nema Evrópu, Norður Ameríku, Ástralíu og Nýja Sjálandi hafi ríki gengið í gegnum afar mikla aukningu í neysluþörf undanfarna tvo áratugi. Aukning á innanlandsneyslu í þróunarlöndum stafar einkum af iðnvæðingu þeirra, þar með talinni útvistun á efnismikilli iðnframleiðslu frá þróuðum svæðum.

Notkun á náttúruauðæfum og önnur gæði svo sem umhverfisáhrif er ójafnt skipt á milli landa og svæða. Leiðin til ábyrgrar neyslu og framleiðslu þarfnast aðferða hringrásarhagkerfisins, sem eru hönnuð til að takmarka úrgang og mengun, halda vörum og framleiðslu í sjálfbærri endurnotkun, og þess að endurnýja lífkerfi.

Árangur við að auka bæði sjálfbæra framleiðslu og neyslu er ójafnt dreift eftir svæðum

Það að umbreyta í átt til enn meiri sjálfbærrar neyslu og framleiðslu er forsendan fyrir því að takast á við hnattrænar áskoranir. Hinar síðastnefndu eru til að mynda loftslagsbreytingar af mannavöldum, eyðing á líffræðilegum fjölbreytileika og mengunar. Einnig leikur sjálfbær neysla og framleiðsla lykilhlutverk í því að ná fram sjálfbærri þróun. Það örlar á jákvæðum breytingum af hálfu ýmissa þjóðríkja í þróun verkferla og stefnumótunar sem lýtur að því að styðja við þessi mikilvægu umskipti.

Eins og áður kemur fram hafa 83 ríki auk Evrópusambandsins tilkynnt um 700 verkefni á sviði stefnumótunar og verkferla sem falla undir Tíu ára ramma um verkefni í ábyrgri neyslu og framleiðslu. Á hinn bóginn hafa einungis fimmtíu sambærileg verkefni á sviði stefnumótunar og verkferla verið tilkynnt í Afríku sunnan Sahara, samanborið við 374 á Vesturlöndum sem eru þjóðríki bæði í Evrópu og Norður Ameríku.

Rafmagnsúrgangur heldur áfram að aukast og er ekki fargað á ábyrgan hátt

Árið 2019 var framleitt í heiminum öllum 53.6 milljón rúmlesta tonna af rafmagnsvörum eða rafmagnstækjum sem þörfnuðust förgunar (E-waste). Þetta fól í sér aukningu um fimmtung frá árinu 2014. Óörugg förgun á rafmagnsúrgangi veldur því að eitruð spilliefni ganga í jarðveg og vatnslón, sem aftur veldur því að það stafar umhverfis- og heilsuógn af þeirri mengun. Önnur afleiðing er umfangsmikil sóun á takmörkuðum og verðmætum hráefnum, svo sem gulli, platínum, kóbalti og fágætum jarðefnum. Talið er að allt að 7% af gullforðabúri heimsins sé geymt í rafmagnsúrgangi (e-waste).

Árlega er talið að aukning á neyslu á rafmagnsúrgangi (e-waste) muni aukast um 0,16 kílógrömm á hvert mannsbarn. Það mundi gera það að verkum að árið 2030 yrðu það 9.0 kílógrömm á hvert mannsbarn (eða samtals 74,4 milljónum rúmlesta tonna). Á hinn bóginn var raunhæf og árleg aukning á endurnýjun á rafmagnsúrgangi síðasta áratug einungis 0.05 kílógrömm á hvert mannsbarn. Nauðsynlegt er að hlutfallið verði að minnsta kosti tíu sinnum meira til að tryggja endurnýjun á öllum rafmagnsúrgangi fyrir árið 2030.

Framfarir í því að útrýma styrkjum fyrir jarðefnaeldsneyti er áfram ójafn, sem ógnar árangri Parísarsáttmálans og heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun

Styrkir til jarðefnaeldsneyti frá ríkisstjórnum sem setja inn hvata til að framleiða og neyta jarðefnaeldsneytis, svo sem kol, hráolíu og jarðgas fer fram yfir þróun og notkun á hreinni og endurnýjanlegri orku. Slík þróun á mengandi orkugjöfum eykur á loftslagsvandann og veldur aukinni loftmengun, sem hefur síðan neikvæð áhrif á lýðheilsu.

Styrkir til jarðefnaeldsneytis minnkuðu árið 2019 í 432 milljarða bandaríkjadala vegna lægra eldsneytisverðs, sem var stílbrot á stighækkandi upphæðum styrkja frá árinu 2017 (450 milljarða bandaríkjadala) og árið 2018 (548 milljarði bandaríkjadala). Upphæð styrkja var talin mundu minnka mikið á árinu 2020 vegna minnkandi eftirspurnar og hækkunar á olíuverði. Minnkunin á styrkjum til jarðefnaeldsneytis (mæld sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu) mun líklega verða lægri heldur en vonir stóðu til, sem stafar af samhliða minnkun á vergri þjóðarframleiðslu í heiminum á árinu 2020.

Vegna lægra verðs á jarðefnaeldsneyti undanfarin tvö ár, gripu mörg ríki tækifærið og gengust fyrir umbótum og létu fjara undan styrkveitingum. Hitt er annað mál að framfarir eru ójafnar. Verð á jarðefnaeldsneyti hækkar mikið árið 2021 en það er líka hætta á afturkipp og hins að ekki muni takast að ná heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun og Parísarsáttmálanum.

Þrátt fyrir framfarir hafa þróuð ríki enn mikla möguleika á sviði endurnýjanlegrar orku

Árið 2018 gerðist það í fyrsta skipti í heiminum að meirihluti ný-endurnýjanlegrar raforkugetu sem sett var upp fyrirfannst í þróuðum ríkjum. Hin umtalsverða aukning í raforkugetunni í ýmsum ríkjum heimsins má fyrst og fremst rekja til notkunar á sólar- og vindorku frá sólarpanelum og vindmyllum. Nýjustu upplýsingar sýna að endurnýjanleg raforkugeta hélt áfram að aukast enn frekar árið 2020, þrátt fyrir kórónaveirufaraldurinn.

Árið 2019 höfðu þróunarlönd 219 vött á hvert mannsbarn af endurnýjanlegri raforkugetu. Á hinn bóginn var endurnýjanleg raforkugeta 880 vött á hvert mannsbarn í þróuðum ríkjum. Sú tala var fjórum sinnum hærri heldur en það sem var fyrir hendi í þróunarlöndum, sem aftur bendir til þess að það sé ráðrúm fyrir enn frekari aukningu.

Staðan á Íslandi

Helstu áskoranir:

• Minnka neyslu, draga úr matarsóun og minnka þar með vistspor Íslendinga
• Innleiða hringrásarhugsun í alla neyslu og framleiðslu til að tryggja að nýting auðlinda fari ekki yfir þolmörk náttúrunnar
• Ferðaþjónusta í sátt við náttúru og samfélag

Ábyrg neysla og framleiðsla felur í sér sjálfbæra og skilvirka nýtingu náttúruauðlinda og orku, aðgang almennings að grunnþjónustu og grænum störfum og bætt lífsgæði allra. Innleiðing markmiðsins hjálpar til við að draga úr efnahagslegum, umhverfislegum og félagslegum kostnaði í framtíðinni, styrkir samkeppnishæfni og dregur úr fátækt.

Ísland stendur frammi fyrir töluverðum áskorunum til að ná markmiðum um sjálfbæra neyslu og framleiðslu. Nýting náttúruauðlinda, til dæmis til orkuvinnslu, fiskveiða, ferðaþjónustu, landbúnaðar og ýmis konar iðnaðar, eru meginstoðir í íslenska hagkerfinu. Því er mikið hagsmunamál að tryggja sjálfbæra og skilvirka nýtingu auðlindanna og tryggja að hún fari ekki yfir þolmörk náttúrunnar.

Ýmsar aðferðir hafa verið þróaðar til að greina sjálfbærni, meðal annars hefur Global Footprint Network sett fram aðferðir til að reikna út vistspor ríkja heims.  Samkvæmt niðurstöðum þeirra er ljóst að Ísland er í hópi þeirra ríkja sem hafa verk að vinna við að draga úr vistspori sínu.

Ísland á alþjóðlegum vettvangi

Eins og fram kemur hér að framan tekur Ísland tekur þátt í fjölþættu alþjóðlegu samstarfi um efna- og úrgangssamninga. Á alþjóðavettvangi hefur Ísland aukinheldur tekið þátt í að mæla fyrir umbótum á sviði skaðlegra ríkisstyrkja til jarðefniseldsneyta, meðal annars með þátttöku í sameiginlegri ráðherrayfirlýsingu þess efnis á 11. ráðherrafundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) í Buenos Aires í Argentínu.

Ísland tekur virkan þátt í norrænu samstarfi á sviði ábyrgrar neyslu og framleiðslu og hefur meðal annars haft forgöngu um norrænt verkefni og mótun stefnu um lífhagkerfið. Ísland tekur einnig þátt í efnasamstarfi ESB á vegum Efnastofnunar Evrópu (ECHA) auk þess sem allir skólar Háskóla Sameinuðu þjóðanna hér á landi miða að því að gera framleiðsluhætti sjálfbærari, til að mynda með því að stuðla að sjálfbærri landnýtingu og fiskveiðistjórn.

Undirmarkmið:

12.1 Hrundið verði í framkvæmd tíu ára rammaáætlunum um sjálfbæra neyslu og framleiðslu þar sem öll lönd, með hátekjuríkin í fararbroddi, grípa til aðgerða. Tekið verði tillit til þróunar og getu þróunarlandanna. 

12.2 Eigi síðar en árið 2030 verði markmiðum um sjálfbæra og skilvirka nýtingu náttúruauðlinda náð. 

12.3 Eigi síðar en árið 2030 hafi sóun matvæla á smásölumarkaði og hjá neytendum minnkað um helming á hvern einstakling um heim allan. Nýting í matvælaframleiðslu og hjá birgðakeðjum verði bætt, þ.m.t. við uppskeru. 

12.4 Eigi síðar en árið 2020 verði meðferð efna og efnablandna umhverfisvænni á öllum stigum, sem og meðhöndlun úrgangs með slíkum spilliefnum, í samræmi við alþjóðlegar rammaáætlanir sem samþykktar hafa verið. Dregið verði verulega úr losun efna og efnablandna út í andrúmsloftið, vatn og jarðveg í því skyni að lágmarka skaðleg áhrif á heilsu manna og umhverfið.

12.5 Eigi síðar en árið 2030 hafi forvarnir, minni úrgangur, aukin endurvinnsla og endurnýting dregið verulega úr sóun. 

12.6 Fyrirtæki, einkum stór og alþjóðleg fyrirtæki, verði hvött til þess að innleiða sjálfbæra þróun í starfsemi sína og veita upplýsingar um sjálfbærni í skýrslum sem gefnar eru út á þeirra vegum. 

12.7 Stuðlað verði að sjálfbæru verklagi við opinber innkaup í samræmi við innlenda stefnu og forgangsröðun.  

12.8 Eigi síðar en árið 2030 verði tryggt að fólk um allan heim sé upplýst og meðvitað um sjálfbæra þróun og hvernig það getur lifað í sátt við náttúruna.  

12.a Þróunarlönd fái stuðning til þess að auka vísinda- og tækniþekkingu í því skyni að þoka neyslu og framleiðslu í átt til aukinnar sjálfbærni.

12.b Þróuð verði tæki til þess að fylgjast með áhrifum sjálfbærrar þróunar á ferðaþjónustu sem leiðir af sér störf og ýtir undir staðbundna menningu og framleiðslu. 

12.c Óhagkvæmar niðurgreiðslur vegna jarðefnaeldsneytis, sem ýta undir sóun, verði færðar til betri vegar með því að aflétta markaðshömlum, í samræmi við innlendar aðstæður, meðal annars með því að endurskipuleggja skattlagningu og leggja niðurgreiðslur niður í áföngum í ljósi skaðlegra umhverfislegra áhrifa. Tekið verði fullt tillit til sérþarfa og aðstæðna þróunarlanda og haldið í skefjum aðgerðum sem gætu haft skaðleg áhrif á þróun fátækra samfélaga.

 

Heimild:

— SDG Indicators (un.org)

Heimsmarkmið | Forsíða (heimsmarkmidin.is)

Generation Earthshot býður nemendum sem eru tíu ára og eldri og kennurum þeirra um allan heim að sinna þátttöku í Earthshot Prize. Virk þátttaka nýrrar kynslóðar gerir kleift að uppgötva bestu úrlausnir til að vinna að því að finna úrbætur fyrir jörðina.

Earthshot-verðlaunin eru ný hnattræn verðlaun fyrir umhverfið sem sett voru á laggirnar í október 2020. Hugmyndin er að hvetja til breytinga og aðstoða við að leita leiða til að koma jörðinni til betra horfs næsta áratug. Earthshot-verðlaunin eru studd af verðlaunanefnd sem er kennd við Earthshot Prize. Í þeirri nefnd eru Vilhjálmur Bretaprins, Hennar hátign Rania Al Abdullah drottning, Shakira Mebarak og Christiana Figueres.

,,Heimsins stærsta kennslustund“ kynnir fyrir börnum og ungmennum um allan heim heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. ,,Heimsins stærsta kennslustund“ er unnin í samstarfi við Barnahjálp SÞ (UNICEF), með stuðningi frá Menningarmálastofnun SÞ (UNESCO), og mörgum öðrum frjálsum félagasamtökum, einkageiranum og óháðum stofnunum. Árið 2019 náði ,,Heimsins stærsta kennslustund“ til sautján milljóna barna í rúmlega 120 löndum.

Generation Earthshot inniheldur þrjá meginþætti:

1. Aðferðir fyrir börn og ungmenni til að vinna til ,,Earthshot“-verðlauna  (e. Earthshot Prize) með því að þróa STÓRAR hugmyndir í því skyni að koma plánetunni til betra horfs;

2. Verkfærakistu fyrir kennara til að leysa vandamál með skapandi hætti, hugsunar í anda hönnunar og nýsköpunar;

3. Tengslanet kennara og leiðbeinanda um allan heim sem eru að vinna að bættum heimi. 

,,Generation Earthshot“ er ekki samkeppni heldur er verkefnið drifið áfram að ,,Earthshot-verðlaunum“ . Um er að ræða spennandi samvinnuverkefni UNESCO (Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna) – ,,Heimsins stærstu kennslustundar“ og Konunglegu Bresku stofnunarinnar (e. Royal Foundation), sem Vilhjálmur Bretaprins og Katrín, hertogahjónin af Cambridge, eru í forsvari fyrir.  Vilhjálmur Prins hefur látið þau orð falla að menntun sé mikilvæg til að vernda jörðina. Jafnframt segir Bretaprins:

Við þurfum að efla sameiginlegt sjálfstraust til að hrinda góðum málum í framkvæmd. Sá styrkur sem þannig fæst gefur okkur tilefni til bjarstýni um það að ná enn betri árangri en ella.

Heimildir og tenglar á tilgreindar vefsíður:

Generation Earthshot

Earthshot Prize

 

 

Gera borgir og íbúðasvæði öllum mönnum auðnotuð, örugg, viðnámsþolin og sjálfbær 

Nú þegar komið fram í septembermánuð kynnum við þema mánaðarins, sem er heimsmarkmið 11 – sjálfbærar borgir og samfélög. Á yfirstandandi ári munum við kynnast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna fyrir sjálfbæra þróun fyrir árið 2030 betur í gegnum þema hvers mánaðar.

Birtar verða greinar um heimsmarkmið SÞ hvert fyrir sig á þessu ári. Jafnframt stendur til að það fylgi með tilheyrandi ítarefni og greinagóðar upplýsingar, kynningar og fræðsla um það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og bæjarfélög geta unnið að heimsmarkmiðum SÞ. Þannig geti allir þessir ólíku aðilar lagt sitt af mörkum til sjálfbærrar þróunar.  

Ein af þeim spurningum sem vert er að velta upp og leita svara við er  þessi: Hvaða tækifæri eru fólgin í heimsmarkmiðum SÞ?  

Með samstilltu alþjóðlegu átaki þar sem allir leggjast á eitt getum við friðmælst við okkur sjálf og náttúruna, tekist á við loftslags- og umhverfisbreytingar, slæmt efnahagslegt ástand og félagslegar áskoranir.  

Óhætt er að fullyrða að ef þjóðum heims tekst að ná markmiðunum innan gildistíma áætlunarinnar, mun líf allra og umhverfi batna til mikilla muna en það þarf alla til og samvinnu þvert á landamæri svo að það verði mögulegt. 

Sjálfbærar borgir og samfélög 

Rúmlega 90% af tilfellum COVID-19 eiga sér stað í borgum. Heimsfaraldur kórónaveirunnar kemur harðast niður á þeim sem eru viðkvæmastir þar með talið hjá 1 milljarði borgarbúa sem eiga heima í niðurníddum og óskipulegum fátækrahverfum stórborga.

Jafnvel fyrir hinn nýja kórónavírus fól hraðfara borgarmyndun það í sér að 4 milljarðar manna í borgum heimsins tókust á við síversnandi loftgæði, ófullnægjandi innviði og þjónustu, og óskipulögð borgarhverfi. Öruggar almenningssamgöngur, trygg grunnþjónusta og aðgengilegt almannarými eru sérstaklega mikilvæg núna til að tryggja heilsu og lífsviðurværi borgarbúa.

Árangursrík dæmi um hvernig tekist hafi að hefta útbreiðslu á COVID-19 sýna hið mikla þolgæði og aðlögunarhæfni borgarsamfélaga við að takast á við nýjar áskoranir. Borgir munu komast í gegnum heimsfaraldurinn en hvort þær eru undirbúnar undir næstu kreppu og erfiðleika er háð því hversu mikil framþróun á sér stað í sjálfbærri upplýsingatækni og sjálfbærri þróun borgarsamfélaga handa öllum.  

Áhrif COVID-19

Heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur valdið því að hlutskipti fólks í fátækrahverfum heimsins hefur versnað 

Árið 2018 var rúmlega einn milljarður mann- og kvenkyns og fólks af öllum kynjum sem átti heima í fátækrahverfum heimsins. Af þessum heildarfjölda mátti finna meirihluta fátækra á þremur svæðum í heiminum. Í austur og suðaustur Asíu voru 370 milljónir manna sem bjuggu í fátækrahverfum. Í Afríku sunnan Sahara voru það 238 milljónir manna sem bjuggu í fátækrahverfum. Í mið og suður Asíu eru það 226 milljónir manna sem búa í fátækrahverfum.  

Árið 2020 var meðaltalshlutfall hnattrænna borgarsvæða sem eru ætluð fyrir götur og aðgengilegt almannarými. Það vantar enn nokkuð upp á að heimsmarkmiði SÞ sé náð, sem er það að 30% af svæðum verði götur og 10-15% verði opið almannarými. 

Stefnumótun hefur verið þróuð á landsvísu í 156 ríkjum fyrir málefni borga. En einungis helmingur af slíkum landsáætlunum hefur verið hrint í framkvæmd.  

Einungis helmingur borgarbúa í heiminum hafa árið 2019 hentugan aðgang að almenningssamgöngum. Hentugt aðgengi felur það í sér að eiga heima innan við 500 metra göngufjarlægð frá stoppistöð strætó/orkunýtnum samgöngum og samgöngukerfi og 1000 metra frá járnbrautarstöð eða ferjustæði til ferjuflutninga.        

Afturkippur hefur komið í hnattræna framþróun í því að fækka fátækrahverfum, sem leitt hefur til þess að vandi slíkra hverfa hefur aukist í heimsfaraldrinum 

Áhrif COVID19 hafa orðið til þess að vandi fátækrahverfa hefur aukist og eins þeirra sem lifa í óskipulegum og óhrjálegum hýbýlum. Margir slíkra borgarbúa lifa við ófullnægjandi húsnæði með takmörkuðum eða engum aðgangi að grunninnviðum og þjónustu, þar með talið vatni, hreinlæti og úrgangi.

Yfirfullar almenningssamgöngur og takmörkuð heilbrigðisþjónusta hafa haft afar neikvæða afleiðingar á þessi samfélög og breytt þeim í miðdepil í útbreiðslu kórónaveirunnar. Margir borgarbúar í þróunarríkjum vinna í einkageiranum og búa við mikla hættu af því að missa lifibrauð sitt og atvinnu vegna samkomutakmarkana eða útgöngubanns (e. lockdown). 

Samhæfð viðbrögð ríkisstjórna, borgaryfirvalda og annarra hagaðila höfðu orðið til þess að hlutfall þeirra borgarbúa sem bjuggu í fátækrahverfum minnkaði stórum. Árið 2000 var hlutfallið 28% og árið 2014 var það 23%. Það er uggvænlegt að þessi þróun hefur snúist við vegna sístækkandi borga sem gerist hraðar en þróun uppbyggingar íbúða, innviða og þjónustu fyrir borgarbúa.

Hlutfall þeirra borgarbúa sem lifa í fátækrahverfum jókst um 24% árið 2018 eða um rúmlega einn milljarð, sem stafaði að aukningu í norðanverðri Afríku, vestur Asíu og Afríku sunnan Sahara.  

Auknar almenningssamgöngur er nauðsynlegar í borgum heimsins       

Áreiðanlegar, aðgengilegar og ódýrar almenningssamgöngur minnka mengun og samgönguflækjur og stuðla að framlegð og samvinnu. Einungis helmingur borgarbúa hefur hentugan aðgang að almenningssamgöngum, samkvæmt upplýsingum frá árinu 2019 sem eru úr 610 borgum í 95 ríkjum. Aðgangurinn er mældur sem hlutfall fólksfjöldans sem eru innan við 500 metra göngufjarlægð frá lágspennu samgöngu (strætó og sporlestarvagnar) og 1000 metrum fjarlægð frá háspennu samgöngum (járnbrautalestum, neðanjarðarlestum og ferjum).

Í mörgum borgum er að finna í miklu mæli óformlegt samgöngukerfi. Hin síðastnefnda þjónusta hefur tilhneigingu til að bregðast hvað varðar tíðni ferða og öryggi.  Áhersla á skammtímafjárfestingu í innviðum fyrir vegasamgöngur í almannaþágu getur leitt til meiri aðgangs að lágspennu almenningsamgöngum. 

Á meðan að heimsfaraldur kórónaveirunnar stendur yfir þurfa borgir að koma upp auknum öryggisráðstöfunum til að sporna við útbreiðslu smita í yfirfullum almenningssamgöngum. Hnattrænar upplýsingar gefa til kynna að það sé þörf á því að auka aðgang að þess háttar almenningssamgöngum sem verka saman með göngu- og hjólreiðastígum. Slíkar samgöngur hafa í heiðri langtíma sjónarmið á sviði áætlanagerðar og skipulegra fjárfestinga.  

Að heimsfaraldrinum loknum má fullyrða að þá taki við jákvæðari sýn á þróun borgaskipulags 

Það hvernig við skipuleggjum og þróum borgir, eflum innviði og þjónustu, drógum úr hættum og bregðumst við þörfum aukins fólksfjölda mun ákvarða langtíma farsæld borga og íbúa þeirra. Á tímabilinu 1990 til 2015 varð aukning á þéttbýlismyndun og íbúðabyggð á hvern einstakling. Hið síðarnefnda felur það í sér að stækkun borga hefur orðið meiri en sem samsvarar íbúafjölgun. Þessar upplýsingar eru frá árinu 2019 sem til 755 borgum í 95 ríkjum um allan heim.

Í sumum borgum hefur þessi hraða aukning verið einkenni á óskipulegri þéttbýlismyndun, sem aftur hefur aukið kostnað við það að veita góða og örugga þjónustu. Að meðaltali eru öll svæði heimsins nema Afríka sunnan Sahara og austur og suðaustur Asía talin hafa jafna og reglubundna aukningu í þéttbýlismyndun á hvern einstakling.  

Heimsfaraldur kórónaveirunnar hefur gert það ljóst að borgarskipulag er nauðsynlegt til að tryggja lýðheilsu og til að hindra ógnir sem borgarbúum stafar af öðrum hættum, til dæmis náttúruhamförum. Frá maí 2020 hafa 154 ríki unnið einhvers konar borgarskipulag á landsvísu. Margar ríkisstjórnir og borgaryfirvöld eru nú að endurskoða slíkar áætlanir í því skyni að koma í veg fyrir útbreiðslu á næsta faraldri. 

Frjálst og opið almannarými í borgum heimsins sem stefnir að betri heilsu og framlegð, en aðgangur er oft takamarkaður

Borgir búa nú um stundir við samkomutakmarkanir og útgöngubann sem gerir það að verkum að almannarými er talið vera enn eftirsóknarverðara en ella. Það gildir það sama og um samgöngur, jafn aðgangur að opnum svæðum og almannarými leiðir til aukinnar framlegðar og bættrar heilsu. Sérstaklega eru aðgengileg rými nauðsynleg vegna verslunar á vettvangi einkageirans sem margir treysta a vegna lífsviðurværis síns. 

Hlutfall lands sem fer undir götur og opin alamannarými var að meðaltali einungis um 16% í heiminum öllum, samkvæmt upplýsingum frá árinu 2019 í 610 borgum og í 95 ríkjum. Samanlagt voru götur þrisvar sinnum viðameira hlutfall af borgarlandi heldur en það almannarými sem var til staðar, svo sem almenningsgarðar og árbakkar.

Hlutfall fólksfjöldans sem hafði aðgang að aðgengilegu almannarými (innan við 400 metra göngufjarlægð frá götuskipulagi)  var árið 2019 að meðaltali 46,7%. Mikill munur má sjá á milli svæða í heiminum. Aðgangur að almannarými var allt frá 26,8% í austur og suðaustur Asíu og upp í 78% í Ástralíu og á Nýja Sjálandi. Innan ríkja eru minni borgir iðulega með hærra hlutfall slíks aðgangs almannarými en stærri borgir hafa.  

Hreinna loft yfir nokkrum af mest loftmenguðu borgum heims gefur vísbendingu um hvað koma skal

Árið 2016 hafa níu af hverjum tíu borgarbúa í heiminum öllum andað að sér lofti sem uppfyllti ekki viðmiðunarreglur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um loftgæði vegna mikillar loftmengunar. Helmingur borgarbúa heimsins upplifðu líka aukningu í svifryksmengun og versnandi loftgæði á milli áranna 2010 til 2016. 

Í heiminum öllum er viðvarandi lofmengun talin hafa valdið 4.2 milljónum dauðsfalla fyrir tímann á árinu 2016. Í sumum borgum hafa samkomutakmarkanir og útgöngubann (e. lockdown) sem viðbrögð við COVID19 leitt til umtalsvert lægra gildis af tilteknum þáttum loftmengunar sem stafar af því að verksmiðjum hefur verið lokað og minnkun á fjölda bíla á vegum og götum úti. Á hinn bóginn hafa umbæturnar líklega verið einungis tímabundin smáskammtalækning frá hinu langæja óheilbrigða ástandi um allan heim.

Um leið og samkomutakmörkunum og útgöngubanni lýkur mun loftmengun aftur ná þeim hæðum sem hún var fyrir útbreiðslu heimsfaraldursins, eins og glöggt hefur komið í ljós í sumum ríkjum heimsins. Það er vel hugsanlegt að loftgæði verði enn verri  af þremur ástæðum:

1. vegna afléttingar á samkomutakmörkunum og útgöngubanni;
2. vegna umhverfislaga og reglna sem beitt var á meðan á heimsfaraldrinum stóð; eða
3. vegna nauðsynjar á hagvexti sem þurfi að sigla í kjölfar heimsfaraldursins.

Saman þurfa SÞ og ríkisstjórnir aðildarríkjanna að leika lykilhlutverk í því að tryggja að slíkt hendi ekki.      

Staðan á Íslandi 

Helstu áskoranir: 

• Viðunandi búsetuskilyrði í krafti bæði sjálfbærrar borgarmyndunar og  sjálfbærrar skipulagsþróunar borga  
• Nægjanlegt framboðá húsnæði sem hentar lágtekjufólki og þeim sem eiga  litlar eignir 
• Áskoranir vegna innviða í strjálbýli, svo sem fjarskipti og almenningssamgöngur

Þéttbýlismyndun á Íslandi hefur verið hröð og þróun sjálfbærra borga og bæja verður æ mikilvægari.  Þéttbýli getur skapað aðstæður þar sem ný störf verða til og velmegun fólks eykst. Að viðhalda slíku ástandi, án þess að skaða umhverfi og auðlindir, felur í sér margar áskoranir.

Algeng vandamál tengd þéttbýli fela meðal annars í sér ónægt fjármagn til þess að sinna grunnþjónustu, skort á fullnægjandi húsnæði og hnignandi innviðum. Heimsmarkmið SÞ um sjálfbærar borgir og samfélög leggur því áherslu á að allir íbúar í þéttbýli hafi jafnan aðgang að grunnþjónustu, heilsusamlegu umhverfi, orku, húsnæði og samgöngum.   

Ísland er mjög dreifbýlt land en á hverjum ferkílómetra búa um það bil þrír einstaklingar. Þrátt fyrir það býr meirihluti Íslendinga, eða um 94%, í þéttbýli.  Í upphafi árs 2016 voru 60 þéttbýlisstaðir á landinu með 200 íbúa eða fleiri samkvæmt tölum Hagstofunnar, en rúmlega 60% íbúanna eru á höfuðborgarsvæðinu. 

 

Undirmarkmið: 

11.1 Eigi síðar en árið 2030 geti allir orðið sér úti um fullnægjandi og öruggt húsnæðme á viðráðanlegu verði, fátækrahverfi verði endurbætt og grunnþjónusta standi öllum til boða.  

 11.2 Eigi síðar en árið 2030 geti allir ferðast með öruggum sjálfbærum samgöngutækjum á viðráðanlegu verði á bættu vegakerfi. Lögð verði áhersla á betri almenningssamgöngur sem taka mið af fólki í viðkvæmri stöðu, konum, börnum, fötluðu fólki og öldruðum.  

 11.3 Eigi síðar en árið 2030 verði fjölgun í þéttbýli sjálfbær og íbúar alls staðar í heiminum taki meiri þátt í skipulagsmálum og samkomulagi um sjálfbærni.  

11.4 Blásið til sóknar til þess að vernda og tryggja náttúru- og menningararfleifð heimsins.   

 11.5 Eigi síðar en árið 2030 dragi úr fjölda þeirra sem deyja í hamförum og þeirra sem bíða skaða af þeim völdum. Dregið verði úr beinu efnahagslegu tjóni af völdum hamfara, í hlutfalli af vergri landsframleiðslu í alþjóðlegum samanburði, þar á meðal vatnstjóni, og áhersla lögð á að vernda fátæka og fólk í viðkvæmri stöðu.  

11.6 Eigi síðar en árið 2030 verði dregið úr skaðlegum umhverfisáhrifum í borgum, meðal annars með því að bæta loftgæði og meðhöndlun úrgangs.  

11.7 Eigi síðar en árið 2030 verði græn svæðme gerð örugg og aðgengileg fyrir almenning, einkum konur og börn, aldraða og fatlað fólk.  

11.a Stutt verði við jákvæð efnahags-, félags- og umhverfisleg tengsl milli þéttbýlis, þéttbýlla svæða í borgarjaðri og dreifbýlissvæða með því að styrkja áætlanir um byggðaþróun á landsvísu og innan svæða. 

11.b Eigi síðar en árið 2020 hafi borgum og íbúðarsvæðum fjölgað þar sem áætlanir og stefnumál eru samþætt og miða að aðkomu allra, auðlindanýting verði betri, dregið hafi úr skaðsemi af völdum loftslagsbreytinga og forvarnir gegn hamförum hafi verið efldar. Útbúin verði heildræn áhættustýring vegna hvers kyns hamfara í samræmi við Sendai-rammaáætlunina 2015–2030 og henni framfylgt. 

11.c Stuðningur verði veittur þeim þróunarlöndum sem eru skemmst á veg komin, meðal annars fjárhags- og tækniaðstoð, til þess að reisa öflugar byggingar úr byggingarefni á staðnum.   

 

 

— SDG Indicators (un.org)  

Allsherjarþing SÞ staðfesti samþykkt númer 64/289 þess efnis að stofna (United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women) UN Women sem varð þar með óaðskiljanlegur hluti af stofnanakerfi Sameinuðu þjóðanna (SÞ). Allsherjarþing SÞ kom líka á fót framkvæmdastjórn fyrir UN Women sem sinnir yfirstjórn stofnunarinnar. Framkvæmdastjórnin á að veita aðildarríkjunum stuðning og hafa eftirlit með starfsemi hennar (skv. málsgrein 50 og 57). Reglur um starfsemi framkvæmdastjórnarinnar voru samþykktar af yfirstjórninni árið 2011. Stefna og starfsemi framkvæmdastjórnarinnar er lýst í hinum formlegum leiðbeiningum um framkvæmdastjórn UN Women.

Árið 2011 var UN Women myndað úr fjórum stofnunum: DAW (Division for the Advancement of Women) deild sem vann að því að bæta stöðu kvenna; INSTRAW (International Research and Training Institute for the Advancement of Women) alþjóðleg rannsóknar og þjálfunarstofnun til að bæta stöðu kvenna; OSAGI (teh Office of the Special Adviser on Gender Issues and Advancement of Womren) skrifstofa sérstaks ráðgjafa um kynjajafnrétti og bætta stöðu kvenna; UNIFEM (UN Development Fund for Women) þróunarsjóður kvenna. UN Women myndar núna eina stofnun a sviði málaflokksins sem rekur skrifstofu framkvæmdanefndar um stöðu kvenna.

Nýbökuð framkvæmdastýra UN Women tekur við keflinu

Sima Sami Bahous hefur nýlega verið skipuð framkvæmdastýra UN Women. Sima tekur við af Phumzile Mlambo-Ngcuka sem lét af störfum í ágúst. António Guterres, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, tilkynnti skipanina 13. september síðastliðinn. Sima er jafnhliða aðstoðarframkvæmdastjóri Hinna sameinuðu þjóða og framkvæmdastýra UN Women.

Sima, sem er jórdönsk, hefur áratuga langa reynslu af stjórnunarstörfum bæði innan grasrótarinnar og á alþjóðavettvangi. Hún var áður fastafulltrúi Jórdaníu hjá Sameinuðu þjóðunum í New York og starfaði á svæðisskrifstofu Þróunaráætlunar SÞ (UNDP) í Arabaríkjunum á árunum 2012-2016.

Þá hefur Sima gegnt ýmsum ábyrgðarstöðum innan jórdanska stjórnarráðsins og verið útnefnd sérlegur ráðgjafi Jórdaníukonungs. Hún er með doktorsgráðu í samskiptum og þróunarfræðum, MA próf í bókmenntum og BA gráðu í enskum bókmenntum.

Starfsemi UN Women um allan heim

UN Women vinnur að auknum réttindum kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum með því að veita tæknilegan og fjárhagslegan stuðning til verkefna sem ætlað er að efla kynjajafnrétti, þátttöku kvenna og fólks af öllum kynjum í stjórnmálum. Einnig er unnið á vegum UN Women að efnahagslegu sjálfstæði þeirra og stuðlað að afnámi ofbeldis gegn konum, stúlkum og fólki af öllum kynjum.

UN Women vinnur að því að tryggja réttindi kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum um alla heim. Reynt er að þrýsta á að aðildarríki SÞ að taka fullt mið af Kvennasáttmála SÞ (CEDAW). Um leið er sömu aðildarríki SÞ hvött til að fylgja framkvæmdaáætlun Pekingsáttmálans hvað varðar réttindi kvenna og stúlkna.

Höfuðstöðvar UN Women eru í New York en starfsfólk, sjálfboðaliðar og velunnarar starfa í 88 löndum. Verkefni UN Women eru unnin í samræmi við svæðisbundið ástand í Afríku, Asíu og Kyrrahafseyjum, Suður Ameríku og Karíbahafseyjum, Mið- og Austur Evrópu, Mið-Asíu og víðar á meginlandi Evrasíu.

UN Women á Íslandi er ein af tólf landsnefndum UN Women, stofnunar Sameinuðu þjóðanna um jafnrétti og valdeflingu kvenna. UN Women á Íslandi vinnur að því að vekja athygli íslensks almennings á þörfum kvenna í fátækari löndum og almennt á starfi UN Women. Einnig sinnir UN Women á Íslandi fjáröflun. Fjármunirnir nýtast til valdeflingar kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum alls staðar í heiminum. UN Women hvetur ríkisstjórnir á Íslandi og víðar til að taka þátt í því mikilvæga starfi sem er það að auka kynjajafnrétti.
Meginhlutverk UN Women er:

– Afnám ofbeldis gegn konum og stúlkum
– Neyðaraðstoð til kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum
– Útrýming fátæktar
– Að efla pólitíska þátttöku kvenna og fólks af öllum kynjum
– Konur, friður og öryggi

Völd og áhrif kvenna á vettvangi stjórnmála og á vinnumarkaðme eru takmörkuð um alla heim samanber eftirfarandi:

– Aðeins 1 af hverjum 5 þingmönnum í heiminum er kona
– Starfandi þingkonur í heiminum eru rúm 20% allra þingmanna
– Tuttugu konur gegna embætti forseta eða forsætisráðherra í heiminum í dag árið 2020

Viðvarandi ójafnrétti og glerþakið alræmda

Of fáar konur og fólk af öllum kynjum eru leiðtogar og fylla forystusæti kjörinna fulltrúa í bæðme ríkis- og sveitastjórnum sem og inna háskólasamfélagsins. Kjörsókn kvenna er lakari en karla víða um heim. Konur og fólk af öllum kynjum standa frammi fyrir ýmsum hindrunum á leið sinni til áhrifa. Kerfisbundin mismunun ásamt með óréttlátum lögum gera konum og fólki af öllum kynjum erfiðara fyrir með frelsi til athafna og valdasóknar. Staðan er því miður sú að þrátt fyrir að konur, karlar og fólk af öllum kynjum séu jafn hæf til að vera í forystu þá ríkir enn ójafnrétti, samanber kynjahallann og glerþakið alræmda.

Þegar konur og fólk af öllum kynjum eru virkir þátttakendur í stjórnmálum eru teknar ákvarðanir sem gagnast öllum þar með talið konum, karlmönnum og fólki af öllum kynjum. Leiðtogaþjálfun og efling þátttöku kvenna og fólks af öllum kynjum í stjórnmálum eru lykilatriði við að lagfæra hinn skaðlega kynjahalla. Vinnan lýtur því ekki einungis að baráttu fyrir auknum mannréttindum sískynja fólks, heldur kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum. 

UN Women styður konur til forystu og áhrifa um alla heim með því að:

• þrýsta á stjórnvöld að breyta lögum sem mismuna á grundvelli kyns, tryggja konum greiðan aðgang að kjörklefum sem og þingsætum
• veita konum frumkvöðla- og leiðtogaþjálfun þar sem staða kvenna er hvað verst
• Standa vörð um réttindi kvenna, kosningarrétt og réttinn til að lifa án ofbeldis
  
  

UN Women lagði fram áætlun sína fyrir árin 2018-2021. Hún leggur grunn að starfsemi, stefnumótun og verkefnum UN Women til framtíðar litið. Það er gert í því augnamiði að ná fram kynjajafnrétti og styðja við valdeflingu allra kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum. Hin sama áætlun styður við framkvæmd á Pekingsáttmálanum (PFA) og er vettvangur fyrir aðgerðir í átt til kynjafnréttis. Jafnframt er um að ræða framlag til kynjajafnréttis í tengslum við innleiðingu og framkvæmd á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun. Heimsmarkmið SÞ númer fimm snýr beinlínis að jafnrétti kynjanna með tilheyrandi undirmarkmiðum. Alls eru heimsmarkmið SÞ sautján að tölu og hafa 169 undirmarkmið.

Kvennasáttmáli Sameinuðu þjóðanna (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women – CEDAW) og hinn valkvæðme viðauki. ,,Réttindaskrá kvenna” (e. ,,women´s bill of rights”) hefur lykilþýðingu í öllum verkefnum UN Women. Rúmlega 185 ríki eiga aðild að Kvennasáttmála SÞ.

Pekingsáttmálinn og verkefnaáætlun (PFA). Samþykkt af ríkisstjórnum árið 1995 á Fjórðu kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Pekingsáttmálinn setur fram skuldbindingar ríkisstjórna sem ganga í þá veru að auka jafnrétti kynjanna. Aðildarríki SÞ endurstaðfestu og styrktu enn frekar í sessi þennan vettvang árið 2000. Það gerðist við það tækifæri þegar litið var fimm ár aftur í tímann í því skyni skoða hvað árangur hefði náðst fram. Við það tækifæri var ákveðið að flýta framkvæmd Pekingsáttmálans og fylgja honum eftir við tíu ára endurskoðun árið 2005, 15 ára endurskoðun árið 2010, 20 ára endurskoðun árið 2015, og 25 ára endurskoðun árið 2020.

Samþykkt öryggisráðs Hinna sameinuðu þjóða númer 1325 um konur, frið og öryggi frá árinu 2000 felur í sér viðurkenningu á því að stríð hefur annars konar áhrif á konur og endurstaðfesti mikilvægi þess að auka hlutverk kvenna í ákvarðanatöku hvað varðar fyrirbyggjandi aðgerðir gegn átökum og við úrlausn átaka. Í kjölfarið staðfesti öryggisráð SÞ sjö aðrar samþykktir um konur, frið og öryggi: 1820 (árið 2008), 1888 (árið 2009), 1889 (árið 2009), 1960 (árið 2010), 2106 (árið 2013), 2122 (árið 2013), 2242 (árið 2015), 2467 (árið 2019), og 2493 (árið 2019). Ef þetta er dregið saman skipa þessar tíu samþykktir veigamikinn sess í því að bæta stöðu kvenna, stúlkna og fólks af öllum kynjum í ríkjum þar sem átök og stríð geisa.

Enska heitið Women sem er fleirtala af woman á ensku þýðir kona og konur. Uppruni orðsins woman er wo-man eða af karlmanni komin. Af þeirri ástæðu eru sumir femínistar farnir að skrifa á ensku womxn. Þau gera það sem aðferð til að valdefla konur og fólk af öllum kynjum.

Heimild

UN Women á Íslandi

Fundur High-level Political Forum fellur undir annars vegar allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og hins vegar Efnahags- og félagsmálaráð Sameinuðu þjóðanna (ECOSOC). Síðarnefnda stofnunin ber meðal annars alhliða ábyrgð á stefnu SÞ um sjálfbæra þróun. High-level Political Forum er vettvangur Sameinuðu þjóðanna (SÞ) til árvissrar eftirfylgni og endurskoðunar á heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030.

Þemað fyrir High-level Political Forum á vegum Hinna sameinuðu þjóða árið 2021 er sjálfbær og staðföst uppbygging í kjölfar COVID-19 heimsfaraldursins. Faraldurinn hefur haft neikvæð áhrif á efnahagslega, félagslega og umhverfislega þætti sjálfbærrar þróunar. Hið síðarnefnda kallar meðal annars á að allir hagaðilar komi að átakinu sem þarf til þess að ná heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun.

Sjónarmið Efnahags- og félagsmálaráðs SÞ

Juan Sandoval Mendioleas byrjaði á því að taka fram að þær undirstofnanir sem voru til staðar í samþættingardeild ECOSOC, deildu mörgum nýstárlegum hugmyndum og lausnum fyrir opinbera stefnu til að ná fram viðunandi, viðvarandi og sjálfbærum efnahagsbata eftir heimsfaraldurinn. Juan Sandoval Mendiolea sagði í ræðu sinni að hægt sé að skipta niðurstöðum samþættingardeildar ECOSOC niður í 10 skilaboð. Skilaboðin 10 eru eftirfarandi: 

1. Við skulum endurvekja traust á stofnunum og endurreisa samfélagssamninginn.
2. Við skulum ekki skilja neinn eftir í bólusetningar ferlinu.
3. Við skulum útrýma ójöfnuði.
4. Efnahagsleg uppbygging verður að vernda jörðina og borgara.
5. Við skulum taka upp nýtt líkan af þróun sem er sanngjarnara og sjálfbærara.
6. Við skulum tryggja bata á grundvelli félagslegra framfara.
7. Við skulum ekki skilja neinn eftir í bataferlinu sem nær til allra þjóða heimsins.
8. Við þurfum áreiðanleg gögn og ,,…gögn sem eru nægilega góð til að þess hægt sé að byggja á þeim til að taka upplýstar ákvarðanir byggðar á sönnunargögnum “.
9. Drögum úr hættum sem stafar af  löndum sem búa við erfiðleika og óáran.
10. Við skulum tryggja nýrra og áhrifaríkara ECOSOC. 

Sjónarmið Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar

Framkvæmdastjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO), Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, sagði í ræðu sinni að besta leiðin til að stjórna heimsfaraldrinum væri með jafnri dreifingu bóluefna. Hann segir að kerfið sé takmarkað og viðkvæmt, vegna skorts á fjárfestingu í staðbundinni framleiðslu. Í framhaldi af áðurnefndri yfirlýsingu ítrekaði Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin kalli á undanþágu frá hugverkaréttindavernd til framleiðslu bóluefna. 

Sjónarmið Barnahjálpar SÞ (UNICEF)

Í ræðu Henrieta Ford, framkvæmdastjóra UNICEF, lagði Ford áherslu á að börn og ungmenni væru mikilvægur þáttur í umræðum um COVID-19 heimsfaraldurinn. Þetta er vegna þess að streita af völdum heimsfaraldurins hefur haft neikvæð áhrif á andlega heilsu barna, þar sem sum börn eru nú lokuð inni á heimilum með ofbeldismönnum. Hún leggur áherslu á mikilvægi þess að að setja geðheilsu barna í forgang og tekur fram að UNICEF hvetji lönd til að setja aukið fjármagn í að bæta geðheilsu, sem er svið sem hefur hingað til verið undirfjármagnað.

Sjónarmið Fjarfestingasjóðs loftslagsmála

Framkvæmdastjóri Climate Investment Funds (CIF) Mafalda Duarte, lagði fram almennar staðreyndir um hvernig loftslagið er að breytast og lagði áherslu á mikilvægi þess að gripið verði til aðgerða. Fjárfestingarsjóður til stuðnings aðgerða gegn loftslagsbreytingum (CIF) er 8 milljarða Bandaríkjadala fjárfestingasjóður með það markmið að flýta fyrir aðgerðum í loftslagsmálum með því að efla og fjárfesta í umbreytingum í hreinni tækni, orku aðgengi og sjálfbærum skógum í þróunarríkjum og meðaltekjulöndum.

 Sjónarmið Efnhags- og framfarastofnunar Evrópu (OECD)

Ernesto Soria Morales er yfirmaður greiningar á stefnumótun hjá OECD. Morales hóf kynningu sína á því að taka fram að lönd glíma enn við að koma ríkisstjórnum á braut heimsmarkmiða SÞ (SDG). Með því á hann við hversu mikilvægt það sé að tryggja að stjórnvöld geti staðið frammi fyrir alþjóðlegum umbreytingum og margflóknum áskorunum. Í dag standa lönd sig ekki nógu vel, þar sem aðeins 40% landa stunda græna fjárlagagerð og opinber innkaup eru lítið nýtt til að ná félagslegum þáttum í heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030.

Ernesto Soria Morales lauk erindi sínu með umfjöllun um tilmæli OECD um samræmi í stefnu fyrir sjálfbæra þróun ríkja og vinnu að heimsmarkmiðum SÞ. Ráðleggingarnar eru að styrkja aðferðir til að bregðast við áhrifum yfir landamæri og til að flýta fyrir þróunarferlum. Ernesto Soria Morale setti fram nokkrar tölur um gang mála hjá OECD ríkjum:

– 90% OECD-ríkjanna hafa lagt fram skuldbindingar í átak í sjálfbærri þróun á vegum OECD;

– 30% OECD-ríkjanna hafa sett fram langtímastefnu fyrir heimsmarkmið SÞ með tímalínu allt að 2050;

– 45% OECD-ríkjanna leggja fram upplýsingar tengdar heimsmarkmiðum SÞ sem hluta af skýrslugerð um fjárlagagerð;

– 50% OECD-ríkja reiða sig á ríkisstjórnir sínar til að stýra eða samræma framkvæmd heimsmarkmiða SÞ.

– 59,3% af heildarfjárfestingum hins opinbera á lykilsvæðum fyrir heimsmarkmið SÞ eiga sér stað á lægra stjórnsýslustigi;

– Í flestum löndum OECD koma hagsmunaaðilar fyrst og fremst við sögu með samráði og vitundarvakningu um heimsmarkmið SÞ;

– 30% OECD-ríkjanna hafa greint frá viðleitni til að tengja áhrifamat aðgerða við heimsmarkmið SÞ.

– 97 heimsmarkmið SÞ (57%) hafa áhrif yfir landamæri.

Sjónarmið Evrópusambandsins

Luisa Marelli, fulltrúi Joint Research Centre Evrópusambandsins (JRC) lýsti því yfir að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (ESB) líti svo á að heimsmarkmið SÞ séu kjarnaatriði í stefnu ESB. Með þessu leggur Marelli áherslu á mikilvægi þess að taka tillit til allra þriggja meginstoða alþjóðasamstarfs, þ.e

(1) réttarregla og friður og öryggis;

(2) réttarregla og mannréttindi; og

(3) réttarregla og þróun.

Marelli lauk ræðu sinni með því að fjalla um viðreisnaráætlun ESB í tengslum við heimsmarkmið SÞ. Viðreisnaráætlun ESB er umfangsmikil (59 skjöl) og skýrir ítarlega út hvernig hún tengist heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun. Þetta felur í sér alþjóðlega umfjöllun um öll 17 heimsmarkmið SÞ, með áherslu á heimsmarkmið þrjú á góða heilsu og vellíðan, heimsmarkmið átta á sjálfbæran hagvöxt, atvinnu og mannsæmandi vinnu.

Sjónarmið aðalframkvæmdastjóra SÞ

António Guterres, aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna byrjaði á því að harma að heimsfaraldurinn hafi valdið afturkipp í heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun. Guterres lagði áherslu á mikilvægi skilvirkrar forystu frá öllum hagaðilum til að grípa til brýnna aðgerða og viðspyrnu.

COVID-19 hefur aukið misrétti um allan heim. António Guterres lagði áherslu á mikilvægi þess að dreifa bóluefnum gegn COVID19 jafnt. Slíkt er nauðsynlegt þar sem kórónavírusinn getur smitast miklu mun víðar. Einnig að kórónavírusinn verður enn banvænni ef honum er ekki stjórnað. Guterres hefur áhyggjur af auknu ofbeldi gegn konum í yfirstandandi heimsfaraldri.

Antonio Guterres hvetur stjórnvöld til að stuðla að meiri atvinnu í sjálfbærum og grænum störfum. Einnig leggur Guterres áherslu á hversu mikilvægt það sé að fjárfesta í menntun til að nýta sér möguleika atvinnusköpunar. Guterres lauk ræðu sinni með því að segja að mörg lönd hafi ekki efni á sjálfbærri endurreisn.

Sjónarmið forseta allsherjarþings SÞ

Volkan Bozkir, sem er forseti 75. þings Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna biður fólk um allan heim að íhuga hvað við myndum gera öðruvísi til að betur gangi að uppfylla heimsmarkmið SÞ um sjálfbæra þróun. Með þessu vill hann að fólk spyrji sig hvað hamli framförum. Einnig hverju fólk geti breytt ef byrjað sé að horfa til framtíðar. Fólk má ekki hefta með flóknum kerfum og verklagi sem á kannski ekki lengur við í heiminum í dag. Þannig telur Volkan Bozkir heimsbyggðina geta byggt upp á nýjan leik  og það um allan heim.

Sjónarmið fulltrúa ungmenna

Tveir fulltrúar ungmenna erindi fluttu erindi á High-Level Political Forum. Fyrri ræðumaður var Steve Lee, sem var „Organizing Partner leading the Major Group for Children and Youth (MGCY)“. Lee talaði frá landi frumbyggja í Bandaríkjunum (Seneca og Mississaugas). Í ræðu sinni hvatti Lee aðildarríkin til að einbeita sér að sex markmiðum sem honum finnst að lönd ættu að hafa í forgangi. Markmiðin eru eftirfarandi:

1. Sanngjarnan aðgangur að árangursríkri heilbrigðisþjónustu, með sálfræðilegri meðferð fyrir ungmenni, þar sem COVID-19 heimsfaraldurinn hefur haft áhrif;
2. Beina fjárfestingum frá kolum, olíu og gasi í átt að breytingum í hreina orku;
3. Áhersla á aðlögun loftslags, stærra framlag á landsvísu til loftslagsráðstefnunnar í Glasgow 2026 til að ná sameiginlegum langtíma markmiðum sem fela í sér að takmarka hækkun meðalhita við 1,5 gráður;
4. Að virkja ungt fólk með fötlun í framkvæmd stefnunnar með sérstökum aðgengilegum vettvangi innan allra stjórnkerfa ríkisins.
5. Bæta mannréttindi m.a. kynjajafnrétti; og
6. Setja áfangamarkmið við að safna upplýsingum um reynslu ungs fólks. Þetta myndi efla gagnaöflun, sem myndi auka sýnileika og styrkja framkvæmd heimsmarkmiða SÞ um sjálfbæra þróun.

Seinni ræðumaður ungmenna var einn af stofnendum Bye Bye Plastic Bags, sem er hreyfing knúin af ungmennum um allan heim, sem felst í því að hafna alfarið notkun plastpoka. Hún byrjar ræðu sína með því að segja að hún hafi byrjað að vinna að þessu málefni sem unglingur fyrir tæpum 10 árum og nú í dag eru enn 10 ár eftir til að ná hinum sautján heimsmarkmiðum SÞ. Hún heldur síðan áfram með því að lýsa ferli sínum þar sem hún byrjaði á því að stofna Bye Bye Plastic Bags.

Hún tekur fram að hún hafi aðeins verið 12 ára gömul þegar hún stofnaði fyrirtækið Bye Bye Plastic Bags, með systur sinni og nokkrum vinum. Fyrst höfðu enga sérstaka áætlun og enga fjárhagsáætlun en þau höfðu skýrt markmið og höfðu skuldbundið sig til að fylgja málinu eftir þangað íbúar Balí hættu að nota einnota plastpoka. Á endanum náðu þau þessu með góðum árangri og einnota plastpokar voru bannaðir.

Hún tekur fram að hún hafi verið stolt og ánægð með þennan litla áfanga sem náðist, en hún viðurkennir einnig að þetta sé aðeins byrjunin og leið fyrir fólk til þess að átta sig á því að ungt fólk sé meira en innblástur í dag. í dag getur maður fundið Bye Bye Plastic Bags á 60 stöðum og í meira en 30 löndum. Hún lýkur ræðu sinni með því að segja að hún trúi því að sérhver unglingur geti flýtt fyrir breytingum

Það hefur komið fram samkvæmt áreiðanlegum heimildum fyrir árið 2020 að einn af hverjum 95 jarðarbúum voru og eru á flótta. En árið 2010 taldi sama tala eina af hverjum 159 jarðarbúum. Ein helsta ástæða fjölgunarinnar er hin langvarandi borgarastyrjöld í Sýrlandi. Þar í landi hefur liðlega helmingur íbúanna gerst flóttamenn. Sýrlenskir ríkisborgarar hafa flúið annars vegar innanlands 6,7 milljónir og hins vegar þvert yfir landamæri Sýrlands 6,8 milljónir, sem gerir alls 13,5 milljónir sýrlenskra flóttamanna. Þessar tölur eru þær langmestu og hæstu í heiminum í dag. Tyrkland var árið 2020 og enn í dag helsta gistiríki og samfélag flóttamanna yfir landamæri, sem telja 6.8 milljónir manna.

Óvenju há tala er meðal barna sem fæddust sem flóttamenn árin 2018-2020 sem voru tæplega ein milljón barna. Samkvæmt spá Alþjóðabankans mun fátæktar-örbirgð vegna yfirstandandi heimsfaraldurs stóraukast frá því að vera árið 2020 um það bil 119-124 milljónir manna. Þetta veldur áhyggjum og aukningu í flóttamannastraumi í heiminum. Loftslagsbreytingar valda fólksflutningum og auka hættur sem steðja að þeim sem eru þvingaðir til að leggja á flótta.

Flytjendur og fólk án ríkisfangs eru í fremstu víglínu í baráttu við loftslagsvánna. Vandamál tengd fátækt, matvælaöryggi, fyrrnefndum loftslagsbreytingum, átökum og fólksflutningum eru samofin og hanga þétt saman. Þau valda því að enn fleiri flóttamenn sækjast eftir öruggu lífsviðurværi og tryggri tilveru.

Þrátt fyrir hinar miklu ferðatakmarkanir hefur fjöldi flóttamanna um allan heim aukist um kvartmilljón sem telur 20,4 milljónir manna árið 2019 í 20,7 milljónir manna árið 2020. Þetta eru voveiflegar staðreyndir um það fólk sem deilir með okkur lífi her á jörðinni nú á þessum erfiðu og átakamiklu tímum. Mikil fjöldi barna er á meðal flóttamanna eða um það bil 10,1 milljón barna á flótta. Heildartala flóttamanna árið 2020 var 82,4 milljónir manna en stefnir hraðbyri í það að komast innan skamms í meir en hundrað milljónir flóttamanna í heiminum. Í þessu hópi eru stór fjöldi kvenna og barna og annars umkomulauss fólks.

Vissulega gerir Heimssamþykkt Sameinuðu þjóðanna um flóttamenn (e. The Global Compact on Refugees) ráð fyrir mikilli samvinnu ríkja um málefni flóttamanna. Spyrja má sig þeirrar ágengu spurningar hvernig það geti hugsast af manneskjur séu vandamál. Eru manneskjur ekki frekar lausnin, hvort sem það eru flóttamenn, hælisleitendur eða aðrir flytjendur?

Vel stæð ríki eru gistisamfélög fyrir einungis 17% flóttamanna sem ferðast þvert yfir landamæri ríkja. Fátækari ríki heimsins (Tyrkland, Kólumbía, Íran, Líbanon og Jórdan) voru árið 2020 gistiríki fyrir 43% flóttamanna þvert yfir landamæri. Hin svo kölluðu meðal og lágtekjuríki í heiminum bera afar mikla ábyrgð gagnvart flóttamönnum, þar sem meðaltekjuríki hafa tekið við 18% flóttamanna yfir landamæri, en lágtekjuríki tekið við 22% flóttamanna yfir landamæri.

Flytjendur í heiminum voru árið 2020 liðlega 48 milljónir manna sem voru á fólk á vergangi (sem er fólk á flótta innan ríkja) af fyrrnefndum heildarfjölda 82,4 milljóna flóttamanna. Í hópi fólks á vergangi var um að ræða fjölmennasta hóp flóttamanna í heiminum, sem námu að tölu um það bil 48 milljónum manna um allan heim.

Í fyrra eða árið 2020 ollu hamfarir 30,7 milljónum nýrra flytjenda um allan heim. Þetta er hæsti fjöldi í áratugi. Fjöldinn er þrisvar sinnum meiri en þær 9,8 milljónir flytjenda sem urðu flóttamenn vegna átaka og ofbeldis. Í síðastnefnda tilvikinu voru 95% allra fólksflutninga í ríkjum sem voru hætt komin eða mjög hætt komin vegna loftslagsbreytinga.

Á síðasta ári hafa bæði einstök ríki og Flóttamannastofnun SÞ skráð 1,3 milljónir einstakra umsókna af hálfu hælisleitenda. Þrátt fyrir hið mikla hrun í umsóknum hælisleitenda er ástandið óbreytt frá árinu á undan. Fjöldi umsókna hælisleitenda eru í bið eða um það bil 4,15 milljónir einstakra umsókna hælisleitenda í heiminum.

Hefðbundnar og varanlegar lausnir eru þær að senda flytjendur og flóttamenn sjálfviljuga aftur til upprunalands; eða finna þeim samastað í öðru ríki; og líka kemur til greina að vinna að samþættingu fólks við það svæði þar sem það sest að í. Það eru 4,2 milljónir flóttamanna og hælisleitenda sem eru án ríkisfangs við árslok 2020, meðal annars fólk sem eru af óþekktu ríkisfangi. Þessar tölur eru frá ríkisstjórnum og öðrum heimildum í 94 löndum. Hin rétta tala um fólk án ríkisfangs er raunar miklu mun hærri. Sannleikurinn er dulin en hann er sá að fólk án ríkisfangs er að finna í flestöllum ríkjum heims. Þetta umkomulausa fólk án ríkisfangs er af mýmörgu og ólíku þjóðerni og fjöldi þeirra er ókunnur og hulin staðreynd.

Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun eru sautján að tölu og ná til ársins 2030. En heimsmarkmið SÞ númer þrettán fjallar um aðgerðir í loftslagsmálum. Hið síðastnefnda er líka í samræmi við Parísarsáttmálann fyrir árið 2050 gegn losun gróðurhúsalofttegunda. Önnur heimsmarkmið SÞ sem nefna má í þessu samhengi eru heimsmarkmið SÞ númer sextán um frið og réttlæti og heimsmarkmið SÞ númer sautján kveður á um samvinnu um öll heimsmarkmið SÞ.

Heimildir: 

UNHCR – Global Trends in Forced Displacement – 2020

Vefsíða svæðisupplýsingamiðstöðvar Sameinuðu þjóðanna (unric.org)

FN-sambandet (globalis.is)

Unicef |

Skuggafaraldur 2021 forsíða | UN Women Ísland

UNHCR Ísland