Ráðstefna SÞ um líffræðilegan fjölbreytileika (COP15) lauk í dag 19. desember en niðurstaða ráðstefnunnar er betri en talið var að myndi nást fyrir aðeins örfáum dögum síðan. Skrefið sem snýr að samkomulagi um að vernda 30 prósent af landsvæðum plánetunnar, strandsvæðum og innhöfum fyrir lok áratugarins, er þó talið vera aðeins fyrsta skrefið í að endurstilla samband okkar við náttúruna að mati Inger Andersen, framkvæmdastjóra Umhverfisstofnunar SÞ, UNEP. 

Tegundir í útrýmingarhættu eru um milljón og ef sú fjölgun heldur áfram mun það setja vistkerfi sem nauðsynleg eru til viðhalds heilsu og líf manna á plánetu okkar í verulega hættu. Vistkerfi heims eru flókin kerfi þar sem litlar breytingar geta haft mikil áhrif sem geta ekki öll verið löguð af mönnum. Meginmagn ávísaðra lyfja í iðnvæddum löndum eru til að mynda framleidd úr náttúrulegum efnum tekin úr dýra- og plöntuafurðum, og milljarðir manna á þróunarsvæðum reiða sig fyrst og fremst á hefðbundin lyf unnin úr plöntum.

Tap dýrategunda getur líka haft alvarleg áhrif á vísindastarf til betrunar heilsu og lífs manna. ‘Tilraunastofa náttúrunnar’ hefur starfað um milljarðir ára allt frá upphafi lífs á plánetu okkar og leyst ýmis vandamál sem hrjá enn þá mannkynið. Tökum sem dæmi ísbjörninn sem hefur orðið táknmynd ístaps og tegundataps vegna loftslagsbreytinga. Þrátt fyrir að sofa hálft árið og safna verulegri fitu yfir sumartímann þá eru ísbirnir ónæmir fyrir sykursýki 2 sem hrjáir milljónir manna á heimsvísu og er spáð að hrjá muni um 700 milljónir manna fyrir 2045.

Eins og með ísbjörninn þá er aðal ástæðan fyrir þessu alvarlega tegundatapi loftslagsbreytingar. Ef við breytum ekki lífsháttum okkar og minnkum notkun á jarðefnaeldsneyti verulega er áætlað að um fjórðungur af öllum landdýrategundum verði í útrýmingarhættu fyrir 2050. Einnig verða dýrategundir í sjó og ferskvatni settar í verulega hættu, og þar af sérstaklega þær sem lífa á kóralrifum, en ekki er enn búið að reikna endanlegu áhrif loftslagsbreytinga á þær tegundir.

Helsta áskorun stofnana og samtaka sem vinna að því að vernda líffræðilegan fjölbreytni á heimsvísu er að sannfæra þau sem sjá um ákvörðunartöku og samfélagið í heild að mannlegt líf og heilsa reiðir sig á heilbrigða jörð og vistkerfi. Jafnvel hagkerfi mannsins eru háð vistkerfum þar sem um helmingur heimsframleiðslu (44 trilljónir USD) kemur úr náttúrunni. Í samanburði eru áætlað að þurfi 700 milljarða USD árlega til að vernda líffræðilegan fjölbreytileika á heimsvísu sem er nauðsynleg fjárfesting fyrir alla menn – alls staðar.

Menn geta ekki lifað að fullu án náttúrunnar. Því verðum við sem heild að vinna að því að vernda allar þær plöntur, dýr og örverur sem við deilum þessari plánetu með, því það eru þessar lífverur sem reisa þau nauðsynlegu stoðkerfi sem gera allt líf – og þar með talið mannlíf – mögulegt.

Heimildir:

https://news.un.org/en/story/2022/12/1131682

https://www.naturestoolkit.com/_files/ugd/69fcc6_a11a5b6be7014c66be69d749ccd21ba4.pdf

Síðastliðna 4 mánuði hafa að minnsta kosti 166 almennir borgarar látið lífið og 237 særst alvarlega af völdum harðnandi átaka milli vígasveita í Efra-Níl ríkinu í Suður Súdan.

„Þessi morð, ásamt fréttum um kynbundið ofbeldi, mannrán, eyðileggingu eigna og rán, eru alvarleg mannréttindabrot sem verður að stöðva“ sagði Mannréttindafulltrúi SÞ, Volker Türk í tengslum við þessa alvarlegu þróun á svæðinu.

Kynbundið ofbeldi hrjáir svæðið sem aldrei fyrr og því hefur Mansalsfulltrúi Mannréttindafulltrúa SÞ, Siobhán Mullaly kallað eftir meiri athygli og aðgerðum af hálfu ríkisstjórnar Suður-Súdan og alþjóðasamfélagsins:

„Á þessum tímamótum í friðar- og ríkiuppbyggingu í Suður-Súdan, er brýnt að koma í framkvæmd aðgerðum sem koma í veg fyrir mansal og til að vernda eftirlifendur, og þar á meðal sérstaklega konur og börn… Átakatengt kynbundið ofbeldi, þar á meðal mansal, er enn alvarlegt mál… Það er þörf á áframhaldandi athygli á þessum hættum sem börn standa frammi fyrir í tengslum við vopnaða hópa og vígasveita, og þar á meðal vegna kynferðisofbeldis og mansals sem einnig er tengt átökum.“

Til að koma í veg fyrir þessa alvarlegu þróun í Suður-Súdan kallar Volker Türk eftir tafarlausum aðgerðum af hálfu stjórnvalda:

„Það er mikilvægt að ríkisstjórn Suður Súdan komi tafarlaust  í framkvæmd ítarlegri og hlutlausri rannsókn á ofbeldinu og draga gerendur til ábyrgða… [og] ég hvet alla þá sem eiga hlut í þessu tilgangslausa ofbeldi að leggja niður vopn sín og taka þátt í viðræðum og takast á við og leysa úr átökunum friðsamlega“

Heimildir:

https://news.un.org/en/story/2022/12/1131712

https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/12/south-sudan-un-human-rights-chief-urges-end-violence-upper-nile-state

Þann 11 nóvember síðastliðinn átti sér stað morgunþing með óformlegri máta milli forseta 77. allsherjarþingsins Csaba Kőrösi, og fastafulltrúa Allsherjarþings SÞ, þar sem rætt var um ‘neitunarvald’ (e. Veto Initiative).

Viðfangsefnið var tekið upp af allsherjaþingi SÞ  með samþykki ályktun 76/262 apríl 2022 í kjölfar að Rússar beittu neitunarvaldi sínu öryggisráði SÞ gegn tillögum er vörðuðu innrás þeirra í Úkraínu. Samkvæmt ályktun um neitunarvaldið að þá ber nú allsherjarþingi SÞ skyldu til að halda þing innan 10 daga eftir notkun þess meðal aðildarríkja öryggisráðs SÞ.

Í kjölfar morgunþingsins gaf forsetinn út formlegt bréf þann 28. nóvember sl. þar sem fram kemur samantekt af þeim lykilatriðum sem rædd voru. Meðal þess sem rætt var voru flókin atriði er varðar neitundarvaldið. Sumir sögðu að samþykki þess hafi leitt til aukins pólitísks kostnaðar fyrir beitingu þess á meðan aðrir héldu fram að neitunarvaldið leiði einungis til meiri sundrungar milli aðildarríkjanna.

Það er ekki nýtt að allsherjarþingið taki þátt í öryggismálum og því ber að halda því áfram ef aðstæður krefjast þess. Alþjóðleg stjórnmál og öryggisaðstæður eru ekki kyrrstæðar og aðstæður nútímans eru dæmigerðar um þróun neyðarástands um allan heim. Fulltrúar aðildarríkjanna voru öll sammála um að þær umræður sem eiga sér stað innan allsherjarþingsins eigi ekki að vera spegilmynd af þeim umræðum sem eiga sér stað innan öryggisráðsins. Þær umræður sem fari fram innan allsherjarþingins eigi að forðast sundrung og stöðvun samtals, og leiða að uppbyggilegum lausnum er varðar beitingu neitunarvaldsins.

Í lokaorðum bréfsins kallaði Csaba Kőrösi eftir að aðildarríki SÞ sýni pólítískan vilja og hugrekki.

„Í heimi sem stendur frammi fyrir flóknum og áður óþekktum neyðaraðstæðum, er meiri þörf en nokkru sinni fyrr að forysta og ákveðni allsherjarþingsins takist á við alþjóðlegar áskoranir sem þessar. Allsherjarþingið býr yfir þeim lagalegu og stjórnarlegu tækjum sem þarf til að koma nauðsynlegum aðgerðum í verk. Hafa aðildarríkin þann nauðsynlega pólitíska vilja og hugrekki sem þarf til þess?“

Heimildir:

https://www.un.org/pga/77/2022/11/28/letter-from-the-president-of-the-general-assembly-morning-dialogue-summary-veto-initiative/

https://www.undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=A%2FRES%2F76%2F262&Language=E&DeviceType=Desktop&LangRequested=False

„Ég hef ráðlagt öðrum stelpum í sömu aðstæðum að einbeita sér að náminu og neita því að gifta sig áður en þær ná lögaldri eins oft og þarf til. Stúlkur eiga að geta einbeitt sér að náminu“

sagði Maria*, 16 ára stúlka frá Nampula svæðinu í Mósambík. Þegar Maria var í sjötta bekk þá reyndi amma hennar og fjölskylda að neyða hana til þess að ganga í hjónaband með eldri manni en hún neitaði. Því var henni gert að yfirgefa heimili sitt og flosnaði á endanum úr námi. Maria reyndi þá að búa með öðrum fjölskyldumeðlimum en þau reyndu einnig að sannfæra hana um að ganga í hjónaband.

 „Ég sagði að ég gæti ekki gift mig vegna þess að ég hefði ekki náð ráðlögðum aldri. Að auki átti ég eftir að klára nám mitt“ – Maria

Á endanum neyddist Maria að búa ein án fjölskyldu og forráðamanna sinna. Fyrr á þessu ári hitti hún Ivone aðgerðarsinna sem leiðbeinir og styður við unglingsstúlkur fyrir hönd ‘Fórum Mulher’ félagasamtakanna, en þau eru samstarfsaðilar Spotlight Initiative.

Ivone hjálpaði Mariu með því að fræða fjölskyldu hennar um þær hættur sem fylgja giftingum á barnsaldri og tilkynnti atvikið til yfirvalda. Á endanum gat Maria flutt inn með annarri frænku sinni og er nú aftur byrjuð í námi.

Maria tekur nú einnig þátt í stúlknahóp sem býður uppá ýmsa uppbyggjandi fræðslu til að koma í veg fyrir barnagiftingar og kynbundið ofbeldi. Síðastliðin þrjú ár hafa meira en 45 þúsund stúlkur notið góðs af þessari fræðslu og átökum hópsins.

Spotlight Inititive er alþjóðlegt átaksverkefni SÞ í samstarfi við Evrópusambandið sem var stofnað í því markmiði að útrýma kynbundnu ofbeldi í öllum þeim myndum sem það birtist. Verkefninu er framfylgt í Mósambík af ráðuneyti kynja-, barna- og félagsmála í samstarfi við SÞ og félagasamtaka eins og ‘Fórum Mulher’. Árið 2021, þjálfaði Spotlight Inititiative í Mósambík fleiri en 500 aðgerðasinna og leiðbeinendur í að halda fræðslukynningar og átaksverkefni á svæðum Gaza, Manica og Nampula, en þær náðu til yfir 700 þúsund manns.

Með því að auka þekkingu og vitund um réttindi sín eru stúlkur eins og Maria betur í stakk búnar til að segja nei við giftingum á barnsaldri, leita eftir nauðsynlegum stuðningi og lifa því lífi sem þær sannarlega eiga skilið.

*Nöfnum hefur verið breytt til  að tryggja persónuvernd og öryggi viðmælenda.

Heimildir:

https://esaro.unfpa.org/en/news/%E2%80%9Cgirls-should-focus-their-studies%E2%80%9D-how-activists-are-changing-girls%E2%80%99-lives-mozambique

Í gær 1. desember var stofnfundur Sjálfbærniráðs í Safnahúsinu og á sama tíma var samstarfsvettvangnum Sjálfbæru Íslandi formlega hleypt af stokkunum.

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra flutti ávarp á stofnfundi Sjálfbærniráðs en þar lagði hún út frá þremur stoðum sjálfbærrar þróunar sem eru umhverfi, samfélag og efnahagur.

„Við viljum öll stefna að betri heimi og betra lífi. Það er ekki hægt að mæla árangur á því sviði eingöngu með efnahagslegum mælikvörðum heldur þurfum við líka að mæla áhrifin á umhverfið og samfélagið. Verkefni okkar er að stuðla að betri heilsu og menntun, auknu jafnrétti, minni mengun og fátækt svo eitthvað sé nefnt. Allt snýst þetta um að ná markmiðum okkar í umhverfismálum á sama tíma og við eflum velsæld almennings og sköpum meiri verðmæti.“

Hlutverk Sjálfbærs Íslands verður m.a. að hraða aðgerðum til að ná markmiðum um sjálfbæra þróun eins og þau birtast í Heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og velsældaráherslum ríkisstjórnarinnar. Á vettvangi Sjálfbærs Íslands verður einnig mótuð stefna Íslands um sjálfbæra þróun og unnið að því að réttlát umskipti á öllum sviðum samfélagsins séu leiðarljós í allri stefnumótun og aðgerðum.

Forsætisráðherra er formaður Sjálfbærniráðs en í ráðinu eiga einnig sæti aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar auk fulltrúa sveitarfélaga, atvinnugreinasamtaka, launafólks, þingflokka á Alþingi og frjálsra félagasamtaka er rík áhersla er lögð á víðtækt samráð við þá aðila sem koma að málefnum sjálfbærni.

Í því skyni að samræma vinnu hins opinbera hefur verið skipaður stýrihópur með fulltrúum allra ráðuneyta auk fulltrúa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Þá er einnig starfandi framkvæmdahópur sem er teymi sérfræðinga sem vinnur að þeim verkefnum sem Sjálfbæru Íslandi eru falin.

Félag SÞ á Íslandi mun hafa sæti í Sjálfbærniráði Íslands og tekur framkvæmdastjóri félagsins, Vala Karen sæti og verður Eva Harðardóttir úr stjórn félagsins varamaður. Á stofnfundi Sjálfbærniráðsins í gær flutti Vala ræðu fyrir hönd félagasamtaka og borgaralegs samfélags. Í henni nefndi hún hversu mikilvægt að sú breiða samstaða sem nú væri mynduð í Sjálfbærniráði teygi anga sína um allt samfélag. Sagði hún þessa samtöðu bera þess merki að stjórnvöld á Íslandi væri annt um það hvernig haldið væri á spilunum þegar horft er til Sjálfbærni og að fjölmörg tækifæri væru fólgin í vettvangi sem þessum fyrir ólíka hagaðila í íslensku samfélagi til að taka þátt í stefnumótandi aðgerðum sem snerta okkur öll, til þess að efla samstarf, auka gegnsæi og tryggja að enginn verði skilinn eftir.

Fréttin er að mestu unnin úr frétt af vef Forsætisráðuneytisins.